Nhiều học sinh có xu hướng cắt giảm tối đa tinh bột để giảm cân nhanh hoặc với kỳ vọng đầu óc minh mẫn hơn trước các kỳ thi quan trọng. Thói quen này làm dấy lên băn khoăn về việc não bộ sẽ hoạt động ra sao khi thiếu hụt nguồn năng lượng quen thuộc. Hiện tại, chưa có nghiên cứu nào khẳng định việc đột ngột cắt tinh bột giúp học sinh học tập hay làm bài thi hiệu quả hơn.

Hiện chưa có bằng chứng khoa học cho thấy việc cắt giảm tinh bột mang lại lợi ích cho não bộ học sinh trong mùa thi. Mọi dữ liệu hiện có về việc não thích nghi với nguồn năng lượng mới chủ yếu đến từ các can thiệp lâm sàng điều trị bệnh lý (như hội chứng thiếu hụt GLUT1, động kinh kháng thuốc, béo phì nhi khoa) hoặc từ thử nghiệm trên động vật [1], [2], [3]. Các nhà khoa học chưa từng thực hiện thử nghiệm đối chứng trên học sinh khỏe mạnh đang chịu áp lực học tập căng thẳng.

Não bộ học sinh sử dụng glucose và thể ketone ra sao?

Glucose là nguồn nhiên liệu mặc định và ưu tiên hàng đầu của hệ thần kinh trung ương khi cơ thể được cung cấp đủ dưỡng chất [2], [4], [5]. Khi dự trữ glycogen ở mô cạn kiệt do giảm lượng carbohydrate nạp vào, gan sẽ chuyển hướng oxy hóa axit béo sang sản xuất các thể ketone từ acetyl-CoA [2]. Vì hệ thần kinh trung ương không thể trực tiếp sử dụng axit béo làm năng lượng, các thể ketone này trở thành nguồn nhiên liệu thay thế để bảo vệ tế bào não [2], [6].

Nhiều tế bào trong hệ thần kinh trung ương có thể sử dụng thể ketone, đặc biệt là beta-hydroxybutyrate, làm nguồn năng lượng thay thế glucose [2]. Thể ketone cung cấp acetyl-CoA trực tiếp cho chu trình TCA trong ty thể để duy trì mức ATP [3], [4]. Tuy nhiên, các thử nghiệm nuôi cấy tế bào cho thấy thể ketone được ưu tiên dùng trong quá trình tổng hợp lipid, còn glucose vẫn luôn là nguồn năng lượng chính khi có sẵn [2].

Khả năng sử dụng ketone ở lứa tuổi phát triển

Não bộ ở lứa tuổi phát triển có tính linh hoạt chuyển hóa và khả năng hấp thụ thể ketone cao hơn người trưởng thành [7]. Nhu cầu trao đổi chất của não tăng nhanh sau sinh, đạt đỉnh ở mức 3 tuổi, duy trì ở mức cao suốt thời thơ ấu và giảm dần trong giai đoạn vị thành niên [1]. Hàng rào máu não ở trẻ em có tính thấm cao hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận chuyển các thể chất này vào hệ thần kinh [1], [2].

Các nghiên cứu trên động vật đã ghi nhận phản ứng sinh học rõ rệt ở lứa tuổi trẻ:

  • Ở chuột non 20 ngày tuổi, tình trạng tăng ketone máu làm giảm chuyển hóa glucose, nhưng hiện tượng này không xuất hiện ở chuột trưởng thành [7].
  • Chuột vị thành niên (35 ngày tuổi) bị chấn thương não khi được áp dụng chế độ ăn sinh ketone ngay lập tức đã giảm thể tích tổn thương, giảm chết tế bào vỏ não và cải thiện nồng độ ATP, creatine cũng như phosphocreatine [3].
  • Thử nghiệm trên mê lộ nước Morris và cầu thăng bằng ghi nhận sự phục hồi thần kinh tốt hơn ở chuột non, trong khi lợi ích chuyển hóa này không thấy rõ ở chuột trưởng thành [3].

Não bộ cần bao lâu để thích nghi với tình trạng giảm tinh bột?

Quá trình chuyển đổi từ tiêu thụ glucose sang thể ketone đòi hỏi thời gian thích ứng chuyển hóa đáng kể [2]. Khả năng chuyển đổi nhiên liệu của não phụ thuộc vào việc thay đổi các chất vận chuyển thể ketone tương ứng với biến động nồng độ trong máu [2]. Sự thích nghi này không diễn ra ngay lập tức mà cần nhiều tuần.

Các mô hình thực nghiệm chỉ ra một số mốc thời gian chuyển hóa cụ thể:

  • Chuột non cần thời gian thích nghi lên đến 30 ngày trên chế độ ăn sinh ketone, trong đó mức glucose vẫn duy trì cao hơn so với chuột già [7].
  • Ở chuột duy trì chế độ ăn sinh ketone trong 21 ngày, quá trình đường phân và chuyển hóa oxy hóa của glucose ở tế bào thần kinh giảm rõ rệt, đồng thời lượng glutamate chuyển thành GABA gia tăng [5].
  • Nghiên cứu kéo dài 6 đến 7 tuần trên chuột cho thấy để đạt trạng thái nhiễm toan ceton vừa phải (beta-hydroxybutyrate máu đạt 0,4 mM và acetoacetate đạt 0,2 mM), khẩu phần cần tới 90% calo từ chất béo và 10% từ protein [8].
  • Cơ thể vẫn bù đắp đường huyết qua tân tạo đường tại gan từ lactate hoặc alanine; lượng glycogen tại gan thậm chí tăng lên sau 7 tuần áp dụng chế độ này ở chuột [7].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp về áp lực mùa thi

Các dữ liệu khoa học hiện tại chưa thể trả lời liệu thể ketone có đáp ứng được áp lực thi cử căng thẳng hay không. Hiện tượng căng thẳng tâm lý mùa thi làm gia tăng hormone và tiêu hao năng lượng, nhưng chưa có công trình nào đo lường mức độ sử dụng ketone của học sinh trong hoàn cảnh này.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa xác định được:

  • Ngưỡng carbohydrate tối thiểu để duy trì sự tập trung học tập mà không gây suy giảm nhận thức tạm thời.
  • Tác động lâu dài của việc thiếu hụt tinh bột đối với sự phát triển cấu trúc não bộ của học sinh bình thường, vì tế bào hình sao (astrocytes) và vi mô đệm có thể bị biến đổi hình thái khi thay đổi trạng thái chuyển hóa [6].
  • Liệu mức tăng ketone nhẹ từ việc nhịn ăn ngắt quãng hay cắt tinh bột thông thường có đem lại bất kỳ hiệu quả sinh học nào giống như chế độ ăn nghiêm ngặt 90% chất béo trong phòng thí nghiệm hay không [8].

Những ai cần thận trọng trước chế độ ăn hạn chế carbohydrate?

Học sinh trong giai đoạn thi cử căng thẳng và người có bệnh lý chuyển hóa cần đặc biệt thận trọng khi thay đổi khẩu phần ăn. Việc thay đổi đột ngột cấu trúc bữa ăn có thể dẫn đến giai đoạn thiếu hụt năng lượng tạm thời khi não chưa kịp thích nghi vận chuyển thể ketone [2].

Những đối tượng sau không nên tự ý cắt giảm tinh bột:

  • Học sinh đang trong giai đoạn ôn thi nước rút, cần sự tập trung liên tục và trí nhớ ổn định.
  • Thanh thiếu niên có dấu hiệu rối loạn đường huyết hoặc tiền sử bệnh lý chuyển hóa.
  • Người không có sự theo dõi, hướng dẫn trực tiếp từ chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa.

Lời khuyên dinh dưỡng thực tế cho mùa thi

Học sinh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng thay vì đột ngột cắt bỏ carbohydrate trong thời gian ôn thi. Não bộ vẫn ưu tiên sử dụng glucose làm năng lượng chính khi có sẵn [2]. Việc cung cấp lượng carbohydrate vừa phải giúp duy trì đường huyết ổn định, tránh nguy cơ gián đoạn hoạt động thần kinh do chuyển đổi chuyển hóa dở dang [2], [7].

Học sinh nên phối hợp tinh bột với protein và chất béo lành mạnh, uống đủ nước và ngủ đủ giấc. Mọi thay đổi lớn về chế độ ăn uống điều trị cần có ý kiến tư vấn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không nên áp dụng theo các trào lưu thiếu cơ sở kiểm chứng.