Nhiều bạn trẻ trong độ tuổi dậy thì tìm đến các chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb hoặc ketogenic) với mong muốn giảm cân nhanh chóng. Tuy nhiên, giai đoạn dậy thì là thời điểm hệ xương phát triển mạnh mẽ nhất và cần nguồn dinh dưỡng đầy đủ để tối ưu tầm vóc. Việc hạn chế nghiêm ngặt carbohydrate trong giai đoạn này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ kìm hãm tốc độ tăng trưởng chiều cao.
Các bằng chứng khoa học gián tiếp cho thấy việc hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt, như trong chế độ ăn ketogenic, có thể làm suy giảm trục hormone tăng trưởng và làm chậm tốc độ tăng chiều cao [1]. Tuy vậy, dữ liệu can thiệp hiện có chủ yếu thực hiện trên nhóm trẻ em mắc chứng động kinh kháng trị, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên thanh thiếu niên khỏe mạnh bình thường [1].
Trục hormone tăng trưởng và vai trò của IGF-1 đối với chiều cao
Trục hormone tăng trưởng (GH) và yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) giữ vai trò trung tâm trong quá trình phát triển thể chất [2]. Hormone GH do tuyến yên tiết ra sẽ kích thích gan và các mô sản xuất IGF-1, hoạt chất thiết yếu cho quá trình khoáng hóa và kéo dài xương [1], [2].
Nồng độ IGF-1 và protein gắn kết IGFBP-3 tăng mạnh trong giai đoạn dậy thì, đạt đỉnh vào khoảng 15 tuổi [3], [4]. Ở nhóm trẻ vị thành niên khỏe mạnh đang trong giai đoạn phát triển tích cực (bé gái dưới 14 tuổi, bé trai dưới 16 tuổi), nồng độ IGF-1 huyết thanh có mối tương quan thuận rõ rệt với chỉ số chiều cao, cân nặng và khối lượng nạc [5], [4]. Khi trục GH/IGF-1 bị ức chế hoặc nồng độ IGF-1 suy giảm, tốc độ kéo dài của xương sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực [1], [2].
Chế độ ăn hạn chế carbohydrate ảnh hưởng thế nào đến IGF-1?
Chế độ ăn ketogenic hạn chế carbohydrate ở mức rất thấp đã được ghi nhận là nguyên nhân làm sụt giảm nồng độ IGF-1 trong máu [1]. Sự sản sinh IGF-1 trong cơ thể phụ thuộc nhiều vào trạng thái dinh dưỡng và sự hiện diện của carbohydrate cùng insulin [2].
Một nghiên cứu can thiệp tiến cứu trong 1 năm trên 22 trẻ em điều trị bằng chế độ ăn ketogenic cho thấy sự sụt giảm cả về cân nặng và tốc độ tăng trưởng chiều cao [1]. Tình trạng chậm lớn này diễn ra rõ nét nhất ở những trẻ có mức nhiễm ketosis cao, biểu hiện qua nồng độ axit beta-hydroxybutyric trong huyết thanh tăng vọt [1]. Cả tốc độ tăng trưởng chiều cao và nồng độ IGF-1 đều sụt giảm sau khi bắt đầu chế độ ăn này [1].
Đáng chú ý, một nghiên cứu khác trên người trưởng thành áp dụng chế độ ăn ketogenic chỉ trong 7 ngày đã ghi nhận mức sụt giảm tới 46% IGF-1, mặc dù khẩu phần ăn vẫn cung cấp đủ tổng năng lượng và protein [1]. Điều này chỉ ra rằng chính việc thiếu hụt carbohydrate và trạng thái ketosis có thể trực tiếp làm thay đổi trục nội tiết thần kinh, cản trở sự phát triển của hệ xương [1].
Tác động trao đổi chất và mối liên quan với thể chất
Sự suy giảm nồng độ IGF-1 không chỉ ảnh hưởng đến tầm vóc mà còn kéo theo nhiều biến đổi bất lợi về thành phần cơ thể. Trẻ em có nồng độ IGF-1 thấp thường gia tăng tỷ lệ phần trăm khối lượng mỡ cơ thể và giảm khối lượng nạc [1], [5].
Ngoài ra, nồng độ IGF-1 trong máu còn có mối liên hệ mật thiết với các chỉ số mỡ máu và chuyển hóa ở lứa tuổi thanh thiếu niên:
- Trẻ em có IGF-1 thấp thường đi kèm với tình trạng giảm nồng độ cholesterol tốt HDL-C và tăng nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa [6].
- Nồng độ IGF-1 biểu hiện mối tương quan nghịch với chỉ số cholesterol xấu LDL-C ở trẻ em và thanh thiếu niên tầm vóc thấp [7].
- Trạng thái kiểm soát trao đổi chất kém, chẳng hạn như tăng chỉ số HbA1c kéo dài trong bệnh tiểu đường type 1, cũng ức chế nồng độ IGF-1 lưu hành [3].
Dù nồng độ axit uric máu ở mức phù hợp có mối tương quan thuận với IGF-1, nhưng nồng độ axit uric quá thấp hoặc quá cao đều có thể gây ảnh hưởng bất lợi [2].
Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp
Mặc dù các dữ liệu sinh học cảnh báo nguy cơ chậm tăng trưởng, các tài liệu hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống chưa được làm sáng tỏ:
- Chưa có nghiên cứu can thiệp dài hạn về các chế độ ăn low-carb phổ thông (như cắt giảm tinh bột mức độ vừa phải) trên thanh thiếu niên dậy thì hoàn toàn khỏe mạnh.
- Dữ liệu giảm tốc độ tăng trưởng chủ yếu thu thập từ chế độ ăn ketogenic ngặt nghèo trên trẻ em bị động kinh kháng trị [1]. Nhóm đối tượng này có thể có những bệnh lý nền hoặc thuốc chống động kinh tác động hiệp đồng lên sự phát triển.
- Chưa rõ liệu nồng độ IGF-1 và tốc độ tăng trưởng xương có hồi phục hoàn toàn sau khi trẻ ngừng chế độ ăn hạn chế carbohydrate và ăn uống bình thường trở lại hay không.
Ai nên đặc biệt thận trọng với chế độ ăn low-carb?
Ở lứa tuổi học sinh và dậy thì, can thiệp vào chế độ ăn uống một cách cực đoan tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích thể hình ngắn hạn:
- Trẻ vị thành niên đang trong giai đoạn bứt phá chiều cao (đặc biệt là nữ dưới 14 tuổi và nam dưới 16 tuổi) không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate ngặt nghèo [4].
- Trẻ có tầm vóc thấp hoặc có biểu hiện suy giảm tốc độ tăng trưởng cần được theo dõi chuyên khoa thay vì tự ăn kiêng [8], [2].
- Trẻ em mắc các bệnh chuyển hóa hoặc tiểu đường cần sự hướng dẫn y tế nghiêm ngặt, vì rối loạn trao đổi chất ảnh hưởng sâu sắc đến trục hormone tăng trưởng [3].
Hướng tiếp cận dinh dưỡng hợp lý tuổi dậy thì
Để kiểm soát cân nặng mà không gây hại cho chiều cao, thanh thiếu niên nên tập trung vào chất lượng carbohydrate thay vì cắt bỏ chúng hoàn toàn. Carbohydrate phức hợp từ ngũ cốc nguyên hạt, khoai củ, đậu và trái cây cung cấp nguồn năng lượng liên tục giúp duy trì nồng độ insulin nền ổn định, hỗ trợ gan sản xuất IGF-1 phục vụ tăng trưởng [1], [2].
Việc kết hợp đầy đủ carbohydrate với protein nạc, chất béo lành mạnh và duy trì hoạt động thể chất đều đặn là biện pháp an toàn giúp tối ưu hóa khối lượng cơ nạc và hỗ trợ xương phát triển tự nhiên [5], [4]. Bất kỳ sự thay đổi chế độ ăn quy mô lớn nào ở lứa tuổi dậy thì đều nên có sự tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Tóm lại, việc ăn low-carb quá nghiêm ngặt trong giai đoạn dậy thì tiềm ẩn nguy cơ làm giảm hormone IGF-1 và kìm hãm tốc độ phát triển chiều cao [1]. Thanh thiếu niên nên ưu tiên chế độ ăn đa dạng, cung cấp đủ năng lượng để cơ thể hoàn thiện tầm vóc tối ưu.







