Nhiều nhân viên văn phòng tìm đến chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) nghiêm ngặt để giảm mỡ bụng do ngồi nhiều. Tuy nhiên, việc cắt giảm gần như toàn bộ carbohydrate không phù hợp cho mọi đối tượng, đặc biệt là những người thường xuyên chịu áp lực cao trong công việc.

Các bằng chứng khoa học cho thấy người có mức độ nhạy cảm cao với căng thẳng tâm lý hoặc đang gặp áp lực công việc nặng nề không nên cắt giảm carbohydrate đột ngột và nghiêm ngặt [1], [2]. Thay vì giúp tỉnh táo, chế độ ăn giàu đạm ít tinh bột có thể làm tăng phản ứng hormone căng thẳng và làm suy giảm tâm trạng ở nhóm người nhạy cảm với stress [1], [2].

Low-carb tác động thế nào đến tâm trạng người chịu áp lực?

Carbohydrate ảnh hưởng trực tiếp đến sự sẵn có của các tiền chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ [1], [3]. Khi tiêu thụ các bữa ăn giàu carbohydrate và ít đạm, cơ thể ghi nhận sự gia tăng tỷ lệ tryptophan so với các axit amin trung tính chuỗi lớn trong huyết tương [1], [2].

Tryptophan là tiền chất cần thiết để tổng hợp serotonin trong não [3], [2]. Một nghiên cứu can thiệp trên 45 người ghi nhận chế độ ăn giàu carbohydrate làm tăng 42% tỷ lệ tryptophan trong huyết tương so với chế độ giàu đạm ít carbohydrate [1]. Sự gia tăng này liên quan mật thiết đến khả năng điều hòa cảm xúc và kiểm soát căng thẳng thần kinh [1], [2].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về việc cắt giảm tinh bột khi bị stress?

Một thử nghiệm năm 1998 tiến hành trên 24 người có độ nhạy cảm cao với stress và 24 người ít nhạy cảm với stress dưới tình huống căng thẳng không thể kiểm soát trong phòng thí nghiệm [2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn giàu carbohydrate và ít đạm đã ngăn chặn sự gia tăng nồng độ cortisol, ngăn sụt giảm sinh lực và ngăn cảm xúc trầm cảm chỉ ở nhóm người nhạy cảm với stress [2]. Ngược lại, khi nhóm này áp dụng chế độ ăn giàu đạm ít carbohydrate, các phản ứng tiêu cực về tâm lý và hormone cortisol đều tăng vọt [2].

Nghiên cứu tiếp theo năm 2000 lặp lại thử nghiệm trên 22 người nhạy cảm cao với stress và 23 người ít nhạy cảm với stress trong cả hai tình huống căng thẳng có thể kiểm soát và không thể kiểm soát [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng chỉ ở nhóm nhạy cảm với stress, chế độ giàu tinh bột và ít đạm mới giúp làm giảm nồng độ cortisol và giảm cảm giác trầm cảm [1]. Khi chuyển sang chế độ ăn hạn chế carbohydrate, họ dễ bị giảm khả năng đối phó với áp lực bên ngoài [1].

Bên cạnh đó, việc tụt giảm đường huyết nhanh cũng liên quan trực tiếp đến sự cáu gắt và tâm trạng xấu khi thực hiện các công việc đòi hỏi xử lý nhận thức phức tạp [3]. Chế độ ăn low-carb hoặc ketogenic nghiêm ngặt còn ghi nhận các triệu chứng thường gặp như mệt mỏi, chóng mặt, đau đầu, táo bón, tăng axit uric máu và suy giảm nhận thức [4].

Hiểu lầm phổ biến về khái niệm "kiệt tuyến thượng thận"

Nhiều người cho rằng căng thẳng công việc kéo dài gây ra hội chứng "suy tuyến thượng thận" hay "kiệt tuyến thượng thận" do ăn sai cách. Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống năm 2016 đã khẳng định thuật ngữ "adrenal fatigue" không có căn cứ y khoa chính xác và không có phương pháp sàng lọc lâm sàng hợp lệ [5].

Các nghiên cứu tìm cách liên kết tình trạng kiệt sức với trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận thường mô tả hiện tượng kiệt sức nghề nghiệp (burnout) hơn là tổn thương thực thể ở tuyến thượng thận [5]. Mặc dù có nghiên cứu ghi nhận thay đổi cortisol và ACTH ở người có điểm mệt mỏi cao [6], giới y khoa hiện nay bác bỏ quan niệm coi "kiệt tuyến thượng thận" là một chẩn đoán bệnh lý độc lập [5].

Nhóm nhân viên văn phòng nào nên thận trọng với low-carb?

Những nhân viên văn phòng có các đặc điểm dưới đây nên thận trọng và không nên tự ý áp dụng chế độ ăn cắt giảm carbohydrate quá sâu:

  • Người thường xuyên chịu áp lực công việc cao, dễ căng thẳng, hay cáu gắt hoặc có tiền sử nhạy cảm với stress [1], [3], [2].
  • Người phải xử lý khối lượng công việc đòi hỏi sự tập trung nhận thức liên tục, dễ bị tụt đường huyết gây suy giảm khả năng tập trung [4], [3].
  • Người có nồng độ axit uric máu cao hoặc có nguy cơ sỏi thận [4].
  • Người gặp vấn đề về tiêu hóa kéo dài, do việc cắt giảm carbohydrate và gluten có thể gây biến đổi hệ vi sinh đường ruột [4].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện tại chưa đưa ra được ngưỡng cắt giảm carbohydrate cụ thể (tính theo số gram mỗi ngày) đối với từng mức độ căng thẳng của nhân viên văn phòng. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng mới đánh giá phản ứng cấp tính trong điều kiện phòng thí nghiệm với số lượng người tham gia hạn chế (dưới 50 người) [1], [2].

Dữ liệu về tác động dài hạn của chế độ ăn ít carbohydrate đối với những người làm việc văn phòng chịu stress kinh niên ngoài đời thực vẫn còn thiếu hụt. Mối quan hệ giữa sự sụt giảm thụ thể carbohydrate và các rối loạn giấc ngủ cũng chưa được làm rõ trong các trích đoạn nghiên cứu này.

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế

Nhân viên văn phòng muốn kiểm soát cân nặng nhưng thường xuyên bị căng thẳng nên giảm tinh bột từ từ thay vì cắt bỏ đột ngột. Bữa ăn nên duy trì một lượng carbohydrate phức hợp vừa phải để duy trì mức đường huyết ổn định, ngăn ngừa cảm giác uể oải và cáu gắt trong giờ làm việc [4], [3].

Khi xuất hiện các dấu hiệu như đau đầu, chóng mặt, giảm hiệu suất làm việc hoặc tâm trạng u uất kéo dài, bạn nên điều chỉnh lại khẩu phần ăn và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng. Vận động thể lực ở cường độ vừa phải cũng là biện pháp đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể điểm số mệt mỏi ở người trưởng thành [6].

Chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt không phải là công cụ phù hợp cho mọi người, đặc biệt là nhóm nhân viên văn phòng dễ bị tổn thương bởi căng thẳng tâm lý. Lắng nghe cơ thể và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng là chìa khóa để bảo vệ cả sức khỏe thể chất lẫn tâm lý.