Chế độ ăn keto (ketogenic) rất phổ biến trong giới trẻ nhờ lời quảng cáo giảm cân và giảm mỡ bụng nhanh chóng. Nhiều thanh niên từ 20 đến 30 tuổi thắc mắc liệu phương pháp hạn chế tối đa tinh bột này có phải là giải pháp bền vững cho mỡ nội tạng hay không.
Câu trả lời dựa trên bằng chứng hiện tại là thanh niên 20-30 tuổi không nên vội vã chọn keto chỉ để giảm mỡ bụng nếu không có chỉ định y khoa. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về hiệu quả giảm mỡ bụng của keto ở thanh niên còn rất hạn chế. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu ghi nhận ở người lớn tuổi béo phì, trong khi thử nghiệm trên động vật non trẻ cho thấy nguy cơ tích tụ mỡ nội tạng và ảnh hưởng đến gan.
Cơ chế tác động của chế độ ăn keto
Chế độ ăn keto tiêu chuẩn giới hạn lượng carbohydrate tiêu thụ dưới 50 gram mỗi ngày, kết hợp lượng chất béo cao [1]. Khi thiếu hụt tinh bột, cơ thể giảm tiết insulin và bắt đầu chuyển đổi axit béo thành các thể ceton để làm nguồn năng lượng thay thế [1].
Việc thay đổi đa lượng (như ít mỡ, ít tinh bột hoặc giàu đạm) thực tế đều có thể mang lại mức giảm cân có ý nghĩa lâm sàng tương đương nhau theo các khuyến cáo dinh dưỡng [1]. Một số dạng can thiệp ceton ngắn hạn ghi nhận khả năng tạo cảm giác no và giảm cảm giác thèm ăn tạm thời [2].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Về giảm mỡ bụng và mỡ nội tạng, một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 45 bệnh nhân béo phì kéo dài 24 tháng so sánh chế độ ăn rất ít calo sinh ceton (VLCK, n=22) với chế độ ăn ít calo chuẩn (n=23) [3]. Trạng thái ceton nhẹ ở nhóm VLCK chỉ kéo dài dưới 2 tháng [3]. Sau 24 tháng, dù có xu hướng tăng trở lại mức ban đầu, nhóm VLCK giảm cân (-12,5 kg so với -4,4 kg), giảm vòng eo (-11,6 cm so với -4,1 cm) và giảm mỡ nội tạng đo bằng DEXA (-600 g so với -202 g) nhiều hơn chế độ ăn ít calo chuẩn [3].
Một thử nghiệm chéo năm 2022 trên 20 người lớn tuổi (trung bình 64,3 tuổi) có nguy cơ mắc bệnh Alzheimer so sánh chế độ ăn keto Địa Trung Hải điều chỉnh (MMK) và chế độ ăn của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) trong 6 tuần [4]. Kết quả cho thấy cả hai chế độ ăn đều mang lại mức cải thiện tương đương về thành phần cơ thể và phân bố mỡ nội tạng [4].
Một can thiệp thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn trong 2 tuần dùng đồ uống dinh dưỡng keto ở người lớn béo phì cho thấy cân nặng và khối mỡ giảm trong tuần 1 và tuần 2 [2]. Nhóm bổ sung đạm với tỷ lệ ceton 1,7:1 duy trì được khối cơ xương và cải thiện chỉ số mỡ máu trong thời gian nghiên cứu ngắn này [2].
Trái ngược với người lớn, các nghiên cứu trên động vật non trẻ cảnh báo nguy cơ chuyển hóa. Nghiên cứu năm 2022 trên chuột Wistar non béo phì áp dụng keto hạn chế calo trong 4 tuần cho thấy dù tăng cân chậm lại, tỷ lệ mỡ lại cao hơn chế độ ăn chuẩn và xuất hiện tình trạng xấu đi ở các chỉ số gan [5]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2008 trên chuột Wistar đực áp dụng keto 6 tuần ghi nhận tỷ lệ mỡ trên thể trọng cao gấp 2,4 lần nhóm đối chứng, gia tăng tân tạo mỡ nội tạng kèm theo tình trạng không dung nạp glucose [6].
Những khoảng trống nghiên cứu và điều chưa biết
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên dài hạn so sánh keto với chế độ ăn ít béo (low-fat) thực hiện riêng trên nhóm thanh niên 20-30 tuổi dư cân. Bằng chứng giảm mỡ nội tạng tốt ở người người lớn hầu hết đến từ chế độ ăn rất ít calo (VLCK) có hỗ trợ chuyên môn, không phải chế độ ăn keto tự do nhiều thịt mỡ phổ biến ngoài đời thực.
Ảnh hưởng lâu dài của chế độ ăn keto giàu chất béo lên hệ tim mạch vẫn là vấn đề tranh luận. Một đề cương tổng quan hệ thống năm 2024 chỉ ra rằng các can thiệp keto ở người lớn cho kết quả biến thiên lớn về chuyển hóa lipid, trong đó có những báo cáo ghi nhận tăng chỉ số cholesterol LDL và triglyceride [7].
Rủi ro tiềm ẩn và ai nên thận trọng?
Keto tiềm ẩn nguy cơ y khoa nghiêm trọng nếu người thực hiện có vấn đề chuyển hóa tiềm ẩn. Báo cáo ca bệnh năm 2021 ghi nhận một phụ nữ 22 tuổi không có tiền sử bệnh, sau 4 ngày tự ăn keto để giảm cân đã rơi vào tình trạng khó thở cấp do nhiễm toan ceton đái tháo đường (DKA) bộc phát từ bệnh đái tháo đường tuýp 1 chưa từng được phát hiện [1].
Những nhóm đối tượng sau nên thận trọng và tránh tự ý áp dụng keto:
- Người trẻ có nguy cơ hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh rối loạn đường huyết, đái tháo đường [1].
- Người có nguy cơ về tim mạch hoặc rối loạn lipid máu, do keto có thể làm tăng các chỉ số mỡ máu bất lợi [7].
- Người có bệnh lý về gan, do các dữ liệu tiền lâm sàng cảnh báo tác động tiêu cực lên mô gan [5].
Lời khuyên thực tế để giảm mỡ bụng ở tuổi 20-30
Thanh niên muốn giảm mỡ bụng không nhất thiết phải cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate. Về mặt vận động, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 trên người từ 6-24 tuổi chứng minh các hình thức tập luyện như bài tập aerobic (AE) và tập ngắt quãng cường độ cao (HIIT) mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm mỡ nội tạng [8].
Thay vì áp dụng chế độ ăn hạn chế khắt khe khó duy trì, thanh niên 20-30 tuổi nên ưu tiên kiểm soát năng lượng nạp vào ở mức vừa phải, duy trì tập luyện thể lực đều đặn và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn mạnh mẽ.


