Đun nước lá bông mã đề uống thay trà hàng ngày là thói quen của nhiều người Việt khi đi khám phát hiện có cặn thận hoặc sỏi nhỏ. Nhiều người tin rằng thứ rau mọc hoang dễ kiếm này có thể làm tan sỏi tự nhiên mà không cần dùng thuốc tây. Vậy thực hư công dụng của cây bông mã đề với bệnh sỏi đường tiết niệu đến đâu?

Xét dưới góc độ khoa học, chiết xuất cây bông mã đề (tên khoa học Plantago major) thực sự có tác dụng lợi tiểu và bước đầu ghi nhận khả năng ức chế kích thước tinh thể sỏi trong môi trường ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện có chủ yếu dừng ở mức độ tiền lâm sàng (trong phòng thí nghiệm và trên động vật) [1]. Thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ tăng lượng nước tiểu và ngăn tinh thể kết tụ thêm, chứ chưa có bằng chứng lâm sàng khẳng định làm tan hay tống xuất hoàn toàn viên sỏi đã hình thành ở người.

Cơ chế lợi tiểu và chống tạo sỏi diễn ra thế nào?

Sỏi đường tiết niệu (urolithiasis) là tình trạng các tinh thể khoáng chất kết tụ và hình thành sỏi ở bất kỳ vị trí nào trong hệ tiết niệu, bao gồm cả sỏi thận (nephrolithiasis) [2]. Các viên sỏi nhỏ hình thành khi nước tiểu bị cô đặc và các chất tạo sỏi (như canxi, oxalat) vượt quá ngưỡng hòa tan, kết dính lại với nhau. Để hỗ trợ đẩy các hạt tinh thể hoặc cặn nhỏ ra ngoài trước khi chúng lớn lên, cơ thể cần hai yếu tố: dòng nước tiểu đủ mạnh để rửa trôi và các chất ức chế không cho tinh thể phình to.

Các chất lợi tiểu hoạt động bằng cách can thiệp vào quá trình tái hấp thu ở các đoạn ống thận, từ đó làm tăng lượng nước và chất điện giải bài tiết qua nước tiểu [2]. Khi lưu lượng nước tiểu tăng lên, nồng độ các chất khoáng giảm xuống, đồng thời tạo áp lực cơ học giúp hạn chế việc các hạt tinh thể nhỏ bị giữ lại trong đường tiết niệu.

Với cây bông mã đề (Plantago major), y học hiện đại ghi nhận thảo dược này sở hữu đồng thời hai đặc tính quan trọng trên hệ tiết niệu: vừa có tác dụng lợi tiểu, vừa ức chế sự phát triển kích thước của tinh thể canxi oxalat — loại tinh thể phổ biến nhất tạo nên sỏi thận [1]. Ngoài ra, cây mã đề thuộc chi Plantago phân bố rộng rãi ở Đông Á (Plantago asiatica) từ lâu cũng đã được sử dụng như một vị thuốc lợi tiểu để xử trí các tình trạng nhiễm trùng đường tiết niệu cấp tính và kháng viêm [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây bông mã đề?

Để biết bông mã đề hỗ trợ người bị sỏi nhỏ đến mức nào, cần nhìn thẳng vào các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố.

Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2018 về cây Plantago major trong y học cổ truyền Ba Tư và liệu pháp thực vật hiện đại đã tổng hợp các bằng chứng về tác động của loại cây này lên hệ tiết niệu [1]. Báo cáo ghi nhận Plantago major có tác dụng lợi tiểu và có khả năng ức chế hoạt động của men chuyển angiotensin (ACE) [1]. Đáng chú ý, một nghiên cứu thử nghiệm trong ống nghiệm (in-vitro) trên chiết xuất Plantago major cho thấy chiết xuất này còn hiệu quả hơn cả allopurinol và kali citrat (hai hoạt chất thường dùng trong điều trị sỏi tiết niệu) trong việc ức chế kích thước của tinh thể canxi oxalat [1]. Từ kết quả này, nhóm tác giả nhận định thảo dược có thể được sử dụng để hỗ trợ cải thiện tình trạng sỏi đường tiết niệu [1]. Ngoài hệ tiết niệu, bài tổng quan năm 2018 cũng cho biết các thành phần axit ursolic, axit oleanolic và axit alpha-linolenic trong Plantago major có tác dụng ức chế men COX-2 (một mắt xích gây viêm), đồng thời phần chất nhầy ở hạt và lá giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày, dùng liều cao có tác dụng nhuận tràng [1].

Bên cạnh tác dụng lên tinh thể sỏi, khả năng bảo vệ tế bào thận và chống oxy hóa của Plantago major cũng được kiểm chứng qua một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2016 [4]. Nghiên cứu này đánh giá tác dụng bảo vệ thận của chiết xuất Plantago major trước tình trạng độc thận và stress oxy hóa do thuốc hóa trị cisplatin gây ra trên chuột cống [4]. Thiết kế nghiên cứu chia chuột làm 6 nhóm: nhóm 1 là nhóm chứng; nhóm 2 tiêm cisplatin liều duy nhất 7 mg/kg; các nhóm từ 3 đến 6 nhận cisplatin kèm vitamin E (100 mg/kg) và chiết xuất Plantago major ở các mức liều 300 mg/kg, 600 mg/kg và 1200 mg/kg trong thời gian 20 ngày [4].

Kết quả vào ngày thứ 12 cho thấy ở nhóm chỉ dùng cisplatin, nồng độ urê, creatinin và kali trong huyết thanh tăng đáng kể, trong khi nồng độ natri giảm rõ rệt so với nhóm chứng — dấu hiệu suy giảm chức năng lọc của thận [4]. Ngược lại, ở tất cả các nhóm được uống chiết xuất Plantago major, nồng độ creatinin, urê và kali huyết thanh đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chỉ tiêm cisplatin [4]. Riêng nhóm dùng liều 600 mg/kg ghi nhận mức natri huyết thanh tăng trở lại đáng kể vào ngày thứ 12 [4]. Về mặt chống oxy hóa, ở mức liều 1200 mg/kg, chiết xuất Plantago major cải thiện đáng kể nồng độ malondialdehyde (chất chỉ điểm tổn thương màng tế bào) và tổng lượng thiol; hoạt tính men chống oxy hóa catalase cũng tăng rõ rệt ở tất cả các mức liều khảo sát [4]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất Plantago major giúp cải thiện chức năng thận và giảm stress oxy hóa trên mô hình chuột bị tổn thương thận [4].

Về tính an toàn của hoạt chất trong nhóm cây mã đề, một nghiên cứu độc tính đường uống lặp lại trong 90 ngày (công bố năm 2007) đã được thực hiện trên tinh chất cô đặc plantamajoside (độ tinh khiết trên 80%) chiết xuất từ cây Plantago asiatica [3]. Plantamajoside là hợp chất đánh dấu chính trong loài cây này, có hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa [3]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột cống theo hướng dẫn của OECD với các mức liều 0, 500, 1000 và 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong suốt 13 tuần [3]. Kết quả không ghi nhận sự khác biệt nào về trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, lượng nước tiêu thụ, trọng lượng cơ quan tương đối cũng như các chỉ số huyết học và sinh hóa máu giữa các nhóm liều [3]. Không có trường hợp tử vong hay dấu hiệu lâm sàng bất thường nào xuất hiện, cho thấy ngưỡng không gây tác dụng bất lợi quan sát được (NOAEL) của tinh chất này trên chuột lớn hơn 2000 mg/kg/ngày [3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của bông mã đề đối với người có cặn thận hoặc sỏi nhỏ nằm ở cơ chế kép: tăng bài tiết nước tiểu và cản trở tinh thể canxi oxalat kết tụ lớn hơn [1]. Thêm vào đó, đặc tính kháng viêm, kháng khuẩn và chống oxy hóa bảo vệ mô thận của chi Plantago cũng góp phần làm dịu niêm mạc đường tiết niệu khi có sự cọ xát của các hạt tinh thể nhỏ [1], [4], [3].

Tuy nhiên, người đọc cần tỉnh táo trước giới hạn lớn của các bằng chứng này. Dữ liệu chứng minh Plantago major ức chế kích thước tinh thể canxi oxalat tốt hơn allopurinol và kali citrat mới chỉ là kết quả trong ống nghiệm (in-vitro) [1]. Trong ống nghiệm, dịch chiết tiếp xúc trực tiếp với tinh thể ở nồng độ cố định, hoàn toàn khác với cơ thể người — nơi thảo dược phải qua tiêu hóa, hấp thu vào máu, chuyển hóa qua gan rồi mới lọc qua thận.

Hơn nữa, nghiên cứu bảo vệ thận năm 2016 [4] và nghiên cứu độ an toàn năm 2007 [3] đều thực hiện trên chuột cống với dịch chiết chuẩn hóa theo miligam trên mỗi kilôgam cân nặng. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để xác định uống bao nhiêu gam lá mã đề nấu nước mỗi ngày thì tống xuất được viên sỏi kích thước bao nhiêu milimét. Ngay cả trong y học hiện đại, bệnh sỏi tiết niệu vẫn là một thách thức lớn và dễ tái phát nếu không giải quyết tận gốc rối loạn chuyển hóa [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước mã đề trị sỏi

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc "ngăn tinh thể to lên trong ống nghiệm" với việc "làm tan được viên sỏi cứng trong thận". Khi sỏi đã hình thành với kích thước lớn hoặc có góc cạnh sắc nhọn, nước bông mã đề không thể bào mòn viên sỏi biến mất.

Hiểu lầm thứ hai là uống nước mã đề càng đặc, càng nhiều thì sỏi càng nhanh ra. Việc lạm dụng các chất lợi tiểu quá mức có thể dẫn đến tác dụng phụ là làm mất kali đáng kể hoặc gây mất cân bằng các khoáng chất điện giải khác trong cơ thể [2]. Ngoài ra, dùng Plantago major ở liều cao còn gây tác dụng nhuận tràng, ảnh hưởng đến nhu động đường tiêu hóa [1].

Hiểu lầm thứ ba là dùng bông mã đề cho mọi loại sỏi. Thử nghiệm trong ống nghiệm chỉ mới đề cập đến tinh thể canxi oxalat [1], trong khi sỏi tiết niệu ở người còn có sỏi axit uric, sỏi struvite (sỏi nhiễm trùng), sỏi cystin với cơ chế hình thành rất khác nhau.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù nghiên cứu độc tính 90 ngày của hợp chất plantamajoside từ Plantago asiatica trên chuột cho thấy độ an toàn cao [3], việc tự ý dùng bông mã đề dài ngày ở người vẫn cần sự thận trọng nhất định:

  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu tây y: Do Plantago major có tác dụng lợi tiểu và ức chế men chuyển angiotensin (ACE) [1], dùng chung với thuốc hạ áp hoặc thuốc lợi tiểu khác có thể làm tăng tác dụng cộng gộp, dẫn đến tụt huyết áp hoặc rối loạn điện giải (như hạ kali máu) [2].
  • Người có bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận: Dù chiết xuất cây này giúp giảm creatinin, urê và kali máu trên chuột bị nhiễm độc thận cấp do thuốc [4], người bệnh suy thận thực tế cần kiểm soát chặt chẽ lượng nước và điện giải nạp vào. Tự ý uống nhiều nước lợi tiểu khi thận đã suy yếu có thể gây quá tải tuần hoàn.
  • Người có sỏi lớn hoặc đang có cơn đau quặn thận cấp: Khi viên sỏi đã kẹt ở niệu quản gây tắc nghẽn đường tiểu, việc uống thảo dược lợi tiểu kích thích thận tạo thêm nhiều nước tiểu sẽ làm tăng áp lực lên đài bể thận, khiến cơn đau dữ dội hơn và nguy cơ ứ nước thận nặng thêm.
  • Người hay bị rối loạn tiêu hóa: Chiết xuất lá và hạt Plantago major có ảnh hưởng trực tiếp đến độ axit dạ dày, nhu động tá tràng và liều cao gây nhuận tràng [1], nên người có cơ địa tiêu hóa nhạy cảm cần theo dõi phản ứng cơ thể khi dùng.

Áp dụng thế nào cho an toàn và hiệu quả?

Để tận dụng đặc tính lợi tiểu và hỗ trợ ngăn kết tụ tinh thể của bông mã đề một cách an toàn [1], người có cặn thận hoặc sỏi nhỏ (đã được bác sĩ thăm khám và chỉ định theo dõi bảo tồn tại nhà) có thể lưu ý các nguyên tắc thực tế sau:

  • Chỉ dùng như thức uống hỗ trợ, không thay nước lọc hoàn toàn: Nền tảng quan trọng nhất để đẩy cặn nhỏ ra ngoài vẫn là uống đủ nước lọc mỗi ngày (khoảng 2 đến 2,5 lít tùy thể trạng và vận động) để duy trì lượng nước tiểu trong. Nước nấu từ bông mã đề chỉ nên dùng xen kẽ trong ngày, pha loãng, không nấu quá đặc.
  • Thời điểm uống hợp lý: Nên uống vào ban ngày (buổi sáng và chiều) để cơ thể bài tiết nước tiểu thuận lợi. Tránh uống vào buổi tối hoặc sát giờ đi ngủ vì tác dụng lợi tiểu của cây [1] sẽ gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ.
  • Kết hợp điều chỉnh chế độ ăn: Vì tinh thể sỏi thường gặp nhất là canxi oxalat [1], bên cạnh việc uống đủ nước, người bệnh cần giảm ăn mặn, hạn chế thực phẩm quá giàu oxalat và duy trì vận động thể lực nhẹ nhàng để hỗ trợ quá trình di chuyển của cặn nhỏ.
  • Thăm khám định kỳ: Cần siêu âm kiểm tra định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu để đánh giá vị trí, kích thước sỏi và tình trạng ứ nước của thận. Nếu xuất hiện đau lưng hông, tiểu buốt, tiểu máu hoặc sốt, phải ngưng tự uống lá cây và đến bệnh viện ngay.

Tóm lại, cây bông mã đề có cơ sở khoa học về tác dụng lợi tiểu và ức chế sự phát triển của tinh thể canxi oxalat trong phòng thí nghiệm [1], đồng thời hỗ trợ bảo vệ tế bào thận trước stress oxy hóa trên thực nghiệm động vật [4]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ nên được xem là giải pháp hỗ trợ thêm bên cạnh việc uống đủ nước và tuân thủ phác đồ y khoa, tuyệt đối không thể thay thế thuốc điều trị hay các can thiệp ngoại khoa khi sỏi đã lớn. Người có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.