Bước vào đợt hóa trị, phần lớn bệnh nhân ung thư không chỉ chiến đấu với khối u mà còn phải đối mặt với chuỗi ngày kiệt sức, buồn nôn, mất ngủ triền miên. Những tác dụng phụ nặng nề này thường khiến thể trạng người bệnh suy kiệt nhanh chóng, thậm chí nhiều người buộc phải giảm liều hoặc bỏ dở phác đồ điều trị.
Trước thực tế đó, các liệu pháp hỗ trợ nhằm tăng khả năng dung nạp thuốc đang được y học quan tâm nghiên cứu, trong đó nổi bật là chiết xuất từ cây tầm gửi châu Âu (tên khoa học là Viscum album). Liệu dược liệu này có thực sự giúp giảm mệt mỏi, bớt nôn ói và cải thiện sức khỏe cho người bệnh ung thư hay không?
Nỗi ám ảnh tác dụng phụ và nguồn gốc cây tầm gửi châu Âu
Hóa trị và xạ trị là những trụ cột quan trọng trong điều trị ung thư hiện đại, nhưng bản chất tiêu diệt tế bào phân chia nhanh của hóa chất cũng gây tổn thương mô lành. Người bệnh thường rơi vào trạng thái nôn ói dữ dội, ăn uống không ngon miệng, suy giảm miễn dịch và rơi vào hội chứng mệt mỏi mạn tính liên quan đến ung thư. Tình trạng này làm suy sụp tinh thần và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày của người bệnh [1].
Cây tầm gửi châu Âu (Viscum album) là một loài thực vật bán ký sinh đặc biệt, không bao giờ cắm rễ xuống đất mà được các loài chim phát tán hạt lên vỏ các cây thân gỗ [2]. Cây có dạng bụi nhỏ, lá hình mũi mác dai bền qua nhiều mùa, chu kỳ sinh trưởng kéo dài 12 tháng không nghỉ và nở hoa kết trái mọng trong suốt mùa đông buốt giá [2].
Từ lâu, loại cây này đã được người dân châu Âu dùng trong y học dân gian, nhưng trong vài thập kỷ gần đây, các nhà khoa học đã tách chiết những hoạt chất sinh học giá trị để nghiên cứu làm liệu pháp sinh học hỗ trợ cho các bệnh nhân đang tiếp nhận điều trị ung bướu thông thường [1], [3].
Cơ chế sinh học: Hoạt chất trong Viscum album tác động ra sao?
Chiết xuất từ tầm gửi châu Âu chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, nổi bật nhất là các phân tử lectin, viscotoxin và các polyphenol [3]. Trong đó, viscotoxin thuộc họ protein thionin nhóm III, được cấu tạo từ 46 acid amin, đặc trưng bởi chuỗi phân tử giàu cysteine và chứa 3 cầu nối disulfide bền vững [2].
Các hoạt chất này mang lại tác dụng điều hòa hệ thống miễn dịch tự nhiên của cơ thể bằng cách thúc đẩy tế bào tiết cytokine, kích thích cả hai nhánh miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng [3]. Hoạt động kích thích miễn dịch này giúp củng cố khả năng giám sát của cơ thể trước các tế bào lạ, đồng thời hỗ trợ các tế bào bình thường chống chịu tốt hơn trước áp lực của độc chất [3].
Bên cạnh khả năng kích hoạt phòng vệ, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên dòng tế bào ung thư vú thụ thể estrogen dương tính MCF7 cho thấy chiết xuất tầm gửi châu Âu (như chế phẩm Iscador Qu) khi phối hợp với thuốc hóa trị Doxorubicin liều thấp có thể đảo ngược trạng thái ngưng trệ chu kỳ tế bào ở pha G2/M [4]. Hợp chất này giúp ngăn chặn tế bào khối u rơi vào trạng thái già cỗi tiết độc tố (senescence) và kích hoạt trực tiếp chương trình tự chết tự nhiên (apoptosis) thông qua việc hạ thấp p21, p53/p73 cũng như hoạt hóa chuỗi truyền tín hiệu Erk1/2 và p38 [4]. Điều này gợi mở khả năng chiết xuất tầm gửi vừa giảm độc tính cho cơ thể vừa giúp tăng độ nhạy của khối u với thuốc hóa trị [4].
Bằng chứng lâm sàng về tác dụng giảm mệt mỏi và nôn ói
Hiệu quả cải thiện thể trạng cho bệnh nhân ung thư của chiết xuất tầm gửi châu Âu không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được kiểm chứng qua nhiều đánh giá lâm sàng quy mô lớn. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đã tiến hành tìm kiếm trên 7 cơ sở dữ liệu điện tử lớn, thẩm định chất lượng phương pháp nghiêm ngặt của 26 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) và 10 nghiên cứu có đối chứng không ngẫu nhiên (non-RCT) [1].
Trong số 26 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá chất lượng cuộc sống (QoL) ở bệnh nhân mắc các bệnh ác tính, có tới 22 nghiên cứu ghi nhận chiết xuất tầm gửi châu Âu mang lại lợi ích rõ rệt, 3 nghiên cứu cho kết quả không khác biệt và 1 nghiên cứu không báo cáo kết quả [1]. Toàn bộ 10 nghiên cứu không ngẫu nhiên cũng đều xác nhận có sự cải thiện tích cực về sức khỏe cho người bệnh [1]. Đáng chú ý, một nửa số thử nghiệm được tiến hành song song ngay trong giai đoạn bệnh nhân đang truyền hóa trị, xạ trị hoặc trải qua phẫu thuật [1].
Các triệu chứng được cải thiện rõ rệt nhất gồm có: mức độ kiệt sức, tình trạng mệt mỏi, tình trạng buồn nôn và nôn ói, rối loạn giấc ngủ, cảm giác thèm ăn và mức năng lượng hàng ngày của cơ thể [1]. Người bệnh cũng ghi nhận tâm lý vững vàng hơn, giảm đáng kể các biểu hiện trầm cảm, lo âu, cải thiện chức năng cảm xúc và khả năng lao động [1]. Một số lợi ích khác như giảm đau, giảm tiêu chảy cũng được ghi nhận ở mức độ ít đồng nhất hơn [1]. Nhìn chung, các chế phẩm này đều dung nạp rất tốt, ít gây phản ứng phụ nguy hiểm cho người sử dụng [1].
Các thử nghiệm và ghi nhận thực tế trên từng bệnh ung thư
Bên cạnh các tổng quan diện rộng, nhiều nghiên cứu lâm sàng trên từng bệnh lý ác tính cụ thể cũng cho thấy kết quả rất hứa hẹn khi phối hợp chiết xuất tầm gửi vào phác đồ. Một thử nghiệm tiến hành năm 2003 trên 64 bệnh nhân ung thư đại trực tràng tiến triển (bao gồm 40 người ở giai đoạn Dukes C và 24 người ở giai đoạn Dukes D) đã so sánh kết quả sau phẫu thuật [5]. Bệnh nhân được chia thành 3 nhóm: 21 người chỉ dùng hóa trị đơn thuần 6 chu kỳ bằng 5-FU, 29 người dùng phối hợp 5-FU cùng chế phẩm chiết xuất tầm gửi Isorel tiêm hỗ trợ, và 14 người làm nhóm đối chứng chỉ phẫu thuật [5].
Kết quả theo dõi cho thấy nhóm bệnh nhân dùng kết hợp phẫu thuật, hóa chất và liệu pháp chiết xuất Isorel có thời gian sống thêm trung vị và tỷ lệ sống sót tích lũy vượt trội hơn hẳn so với nhóm chỉ dùng hóa chất sau mổ [5]. Các nhà nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ trường hợp nào tử vong do ngộ độc thuốc hóa trị hay do chế phẩm tầm gửi, cho thấy chiết xuất này giúp bệnh nhân tăng sức chịu đựng các đợt truyền độc chất [5]. Trước đó, chế phẩm Isorel dạng nước cũng đã chứng minh ức chế mạnh tế bào ung thư đại tràng HT 29 trong các thử nghiệm MTT trên đĩa nuôi cấy [5].
Không chỉ ở ung thư đường tiêu hóa, các báo cáo ca bệnh ghi nhận việc phối hợp tầm gửi liên tục đem lại kết quả bất ngờ. Điển hình là trường hợp một nữ bệnh nhân 50 tuổi mắc ung thư biểu mô buồng trứng thanh dịch độ ác tính cao giai đoạn IV, đã di căn phúc mạc, tuyến thượng thận và gan [6]. Sau khi phẫu thuật giảm khối u, bệnh nhân tiếp tục trải qua hóa trị bổ trợ, sau đó phẫu thuật lần hai phát hiện di căn hạch nên phải dùng hóa trị liều cao kết hợp ghép tế bào gốc tạo máu tự thân [6]. Suốt quá trình này, bệnh nhân được dùng liên tục chiết xuất Viscum album, không hề gặp phải tác dụng phụ nguy hiểm của đợt hóa trị liều cao và tiếp tục sống khỏe mạnh, hoàn toàn sạch bóng khối u suốt 20 năm sau chẩn đoán [6].
Một trường hợp khác vào năm 2019 ghi nhận nam bệnh nhân 51 tuổi mắc ung thư biểu mô tế bào thận di căn giai đoạn pT3aN1M1G3 sau khi cắt thận đã tiếp nhận phác đồ hóa miễn dịch kết hợp với chiết xuất tầm gửi châu Âu tiêm tĩnh mạch và tiêm dưới da gây sốt [7]. Sau 1 năm, bệnh nhân đạt lui bệnh hoàn toàn và sống khỏe kéo dài 18 năm liên tục kể từ thời điểm chẩn đoán ban đầu [7].
Năm 2023, một ca lâm sàng ở bệnh nhân nữ 78 tuổi ung thư túi mật tái phát di căn nhiều hạch sau phẫu thuật triệt căn (giai đoạn IIIB) đã từ chối hóa chất bước tiếp theo [8]. Sau 1 năm tái phát, chỉ số dấu ấn khối u CA19-9 vọt lên 1.925 U/mL, bệnh nhân được chỉ định dùng chiết xuất tầm gửi 0,2 mg tiêm dưới da với tần suất 3 lần mỗi tuần [8]. Sau liệu trình, kích thước các hạch di căn co nhỏ lại, chỉ số CA19-9 giảm ngoạn mục xuống còn 252 U/mL [8]. Nhờ thể trạng hồi phục sau 17 tháng dùng tầm gửi, bệnh nhân đã đủ sức khỏe tiếp nhận đợt hóa trị giảm nhẹ bằng gemcitabine phối hợp cisplatin và duy trì bệnh ổn định [8].
Lợi ích rõ ràng nhưng cần nhìn nhận đúng giới hạn
Dù các kết quả nghiên cứu trên là rất đáng khích lệ, người bệnh cần có cái nhìn khách quan về giá trị thực tế của chiết xuất tầm gửi châu Âu. Bằng chứng vững chắc nhất hiện nay tập trung ở vai trò "chăm sóc hỗ trợ" (supportive care), cụ thể là cải thiện chất lượng sống, nâng cao thể lực, giảm bớt triệu chứng nôn mửa và giúp bệnh nhân hồi phục sau các đợt truyền hóa chất [1], [3].
Về mặt kiểm soát khối u, hầu hết các bằng chứng về kéo dài thời gian sống hay làm teo nhỏ tế bào ác tính mới chỉ được khẳng định ở mức độ mô hình phòng thí nghiệm [4], thử nghiệm lâm sàng quy mô trung bình [5] hoặc các báo cáo trường hợp cá thể đơn lẻ [6], [8], [7]. Các phân tích tổng quan cũng chỉ ra rằng một số nghiên cứu lâm sàng trước đây còn tồn tại những hạn chế về mặt phương pháp luận hoặc cỡ mẫu chưa đủ lớn [1].
Do đó, chiết xuất cây tầm gửi châu Âu chưa thể và không bao giờ được coi là phương thuốc thay thế hoàn toàn cho các biện pháp điều trị ung thư chuẩn mực như phẫu thuật, xạ trị hay hóa chất [1], [3]. Khoa học hiện đại nhìn nhận dược liệu này như một cầu nối, một liệu pháp bổ trợ giúp người bệnh có đủ sức khỏe để theo hết phác đồ cứu mạng [8], [3].
Những hiểu lầm tai hại người bệnh cần tránh
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người lầm tưởng có thể tự hái cây tầm gửi tươi nấu nước uống để chữa ung thư. Thực tế, cây tầm gửi tươi chứa nhiều thành phần phức tạp, nếu không được phân lập độc tính và kiểm soát hàm lượng hoạt chất nghiêm ngặt có thể gây nguy hiểm cho tính mạng người dùng [2], [3].
Các nghiên cứu khoa học từ trước đến nay đều sử dụng các dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa được tinh chế vô trùng bằng công nghệ dược phẩm cao (như dịch chiết tiêm dưới da hoặc truyền tĩnh mạch), chứ không phải nước sắc dân gian tự phát [1], [5], [8], [7]. Các nhà khoa học hiện còn đang tích cực nghiên cứu ứng dụng công nghệ nano để bào chế các hạt mang hoạt chất từ tầm gửi nhằm tăng tác dụng trúng đích vào tế bào u và giảm thiểu tối đa phản ứng không mong muốn [3].
Hiểu lầm tai hại thứ hai là việc giấu bác sĩ điều trị để tự ý sử dụng các chế phẩm xách tay trôi nổi. Việc phối hợp bất kỳ hoạt chất thảo dược nào vào cơ thể trong giai đoạn truyền hóa chất đều tiềm ẩn nguy cơ tương tác với chuyển hóa của thuốc tại gan hoặc thận, có thể làm giảm hiệu lực diệt tế bào ác tính hoặc làm tăng độc tính nguy hiểm của hóa chất [3].
Ai nên thận trọng và cách sử dụng chuẩn y khoa
Mặc dù chiết xuất tầm gửi chuẩn hóa được ghi nhận là dung nạp tốt ở đa số người bệnh [1], việc sử dụng vẫn phải tuân theo chỉ định và giám sát trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Đặc biệt, những bệnh nhân có tiền sử cơ địa dị ứng nghiêm trọng, đang có tình trạng nhiễm trùng cấp tính hoặc bệnh nhân có cơ địa sốt cao cần hết sức cẩn trọng vì chiết xuất này kích thích hệ miễn dịch và có thể làm bùng phát cơn sốt phản ứng [3], [7].
Về cách áp dụng thực tế, người bệnh không tự ý mua dùng mà cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ phụ trách để xem cơ sở điều trị có phác đồ hỗ trợ phối hợp hay không. Trong các nghiên cứu lâm sàng, chiết xuất tầm gửi thường được bào chế dưới dạng dung dịch tiêm vô trùng, dùng theo đường tiêm dưới da với liều lượng chuẩn (ví dụ 0,2 mg với tần suất 3 lần mỗi tuần) [8] hoặc phối hợp theo đường truyền tĩnh mạch theo dõi sát [7].
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc đích hay hóa chất để chạy theo các sản phẩm tầm gửi truyền miệng. Hãy coi các liệu pháp bổ trợ từ thảo dược khoa học là giải pháp đồng hành giúp cơ thể khỏe khoắn hơn, giảm bớt gánh nặng tác dụng phụ để vững vàng vượt qua phác đồ điều trị chính quy.