Nhiều người truyền tai nhau kinh nghiệm hái lá cây thài lài tía (còn gọi là cây hồng trai) rửa sạch, nấu nước uống hằng ngày để ổn định đường huyết và chữa bệnh tiểu đường. Thói quen này xuất phát từ tâm lý ưa chuộng các loại cây cỏ tự nhiên vườn nhà với hy vọng vừa tiết kiệm chi phí, vừa lành tính và không gây tác dụng phụ. Không ít bệnh nhân đái tháo đường đã tự ý đun loại nước này uống thay nước lọc mà không rõ thực hư hiệu quả đến đâu.
Thực tế, việc uống nước nấu từ lá thài lài tía chưa từng được y học chứng minh là có thể hạ đường huyết hay điều trị bệnh đái tháo đường ở người. Các dữ liệu khoa học hiện nay mới chỉ dừng lại ở mức mô phỏng điện toán đối với một số hoạt chất chiết xuất trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không tương đồng với việc đun nước lá tươi uống tại nhà. Bệnh nhân không nên tự ý dùng nước lá này để thay thế thuốc điều trị chuyên khoa.
Cơ chế kiểm soát đường huyết qua enzyme alpha-glucosidase
Để hiểu được vì sao thài lài tía lại được các nhà khoa học chú ý, trước hết cần hiểu rõ cách thức cơ thể chuyển hóa tinh bột sau mỗi bữa ăn. Enzyme alpha-glucosidase đóng vai trò vô cùng thiết yếu trong việc xúc tác thủy phân các liên kết alpha-1,4-glucopyranoside của oligosaccharide và disaccharide thành đường đơn glucose [1]. Quá trình này diễn ra tại niêm mạc ruột non, trực tiếp điều hòa lượng glucose đi vào máu và quyết định mức tăng đường huyết sau ăn [1].
Khi hoạt động của enzyme này diễn ra quá nhanh hoặc quá mạnh, lượng đường hấp thu vào máu sẽ tăng vọt đột ngột sau khi ăn. Vì vậy, việc ức chế enzyme alpha-glucosidase được cộng đồng y khoa công nhận là một chiến lược khả thi và hiệu quả để kiểm soát chỉ số đường huyết sau bữa ăn [1]. Thuốc ức chế men này sẽ làm chậm quá trình phân giải tinh bột, giúp đường giải phóng từ từ vào máu thay vì tăng đột biến.
Trong điều trị lâm sàng, acarbose là một thuốc ức chế alpha-glucosidase đường ruột thường được chỉ định để kiểm soát tình trạng tăng đường huyết sau ăn [2]. Tuy nhiên, các tác dụng không mong muốn của acarbose trên đường tiêu hóa đã thúc đẩy giới khoa học liên tục tìm kiếm các chất ức chế mới an toàn hơn từ thực vật và tự nhiên [2]. Việc dùng thuốc tân dược kéo dài có thể đi kèm những tác dụng phụ không mong muốn, khiến nhu cầu tìm kiếm các hợp chất thảo mộc lành tính ngày càng gia tăng [3].
Nghiên cứu mới nói gì về chiết xuất lá thài lài tía?
Nghiên cứu công bố năm 2022 đã tập trung đánh giá tiềm năng chống đái tháo đường của các hợp chất có trong lá cây thài lài tía (Tradescantia pallida) [3]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-ESI-TQ-MS/MS) để phân tích các thành phần hóa học từ phân đoạn ethyl acetate của lá cây [3]. Kết quả phân tích hóa thực vật đã xác định được 13 hợp chất phenolic tồn tại trong phân đoạn chiết xuất lá thài lài tía [3].
Sau khi nhận diện được 13 hợp chất polyphenol này, nhóm nghiên cứu đã tiến hành đánh giá kiểu tương tác giữa chúng với protein alpha-glucosidase ở người thông qua phương pháp mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) [3]. Để đo lường năng lượng tự do liên kết quyết định độ bền vững của phức hợp giữa hoạt chất và protein, các phép tính cơ học phân tử Prime MM-GBSA đã được thực hiện [3].
Bên cạnh đó, các hợp chất tiếp tục được đưa vào thử nghiệm mô phỏng động lực học phân tử nhằm khảo sát các ràng buộc nhiệt động lực học trong môi trường sinh học nhân tạo [3]. Độ linh động và ổn định của hệ thống phân tử được xác nhận thông qua các thông số đo lường độ lệch quân phương (RMSD), độ dao động quân phương (RMSF) và các tương tác phân tử chi tiết [3]. Các kết quả tính toán điện toán này đã bước đầu chứng thực tiềm năng kháng đái tháo đường của các polyphenol có trong lá thài lài tía [3].
Dù vậy, các tác giả của công trình khoa học này đã khẳng định rõ ràng rằng kết quả nghiên cứu mới chỉ hữu ích cho định hướng thiết kế các hoạt chất chống đái tháo đường an toàn trong tương lai [3]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh cần phải có thêm các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo) tiếp theo để có thể đưa ra kết luận chuẩn xác [3].
Khoảng cách từ mô phỏng phòng lab đến ấm nước nấu tại nhà
Nhiều người sau khi nghe thông tin khoa học thường nhầm lẫn rằng cây thài lài tía đã được chứng minh có tác dụng hạ đường huyết, từ đó vội vàng hái lá đun nước uống. Tuy nhiên, giữa một nghiên cứu điện toán trong phòng thí nghiệm và việc sử dụng thảo dược thực tế ngoài đời sống là một khoảng cách rất lớn. Toàn bộ phát hiện kể trên chỉ là kết quả mô phỏng trên máy tính (in silico), chưa từng được thử nghiệm trực tiếp trên tế bào sống hay trên động vật thí nghiệm [3].
Đặc biệt, trong nghiên cứu năm 2022, 13 hợp chất phenolic có hoạt tính chỉ được tách chiết khi sử dụng dung môi hóa học chuyên dụng là ethyl acetate [3]. Phân đoạn chiết xuất bằng ethyl acetate có khả năng gom tụ các polyphenol tinh khiết ở nồng độ cao [3]. Trong khi đó, việc người dân dùng nước lã để đun sôi lá tươi tại nhà hoàn toàn không thể thu được hệ hoạt chất tương tự về cả thành phần, cấu trúc lẫn hàm lượng dược chất.
Nhiệt độ sôi thông thường của nước và quá trình đun nấu kéo dài còn có thể phá hủy cấu trúc của các hợp chất nhạy cảm với nhiệt. Do đó, nước lá thài lài tía đun tại nhà không hề tương đồng với phân đoạn chiết xuất ethyl acetate được kiểm nghiệm trong mô hình phân tử [3]. Đánh đồng hai khái niệm này là sai lầm phổ biến khiến người bệnh đặt niềm tin sai chỗ.
Bên cạnh đó, hiệu quả ức chế men trên máy tính không đảm bảo hoạt chất sẽ phát huy tác dụng khi đi vào cơ thể người. Khi uống qua đường tiêu hóa, các phân tử polyphenol còn phải trải qua quá trình phân hủy bởi acid dạ dày, chịu tác động của hệ vi sinh đường ruột và sự chuyển hóa phức tạp tại gan. Việc hoạt chất có hấp thu được vào máu với nồng độ đủ để phát huy tác dụng hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải đáp từ bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào.
Gánh nặng đái tháo đường và những hiểu lầm nguy hiểm
Đái tháo đường là một bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi sự mất khả năng duy trì nồng độ glucose trong máu, dẫn đến tình trạng tăng đường huyết kéo dài [3]. Theo số liệu từ Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF Diabetes Atlas ấn bản thứ 10), toàn cầu có tới 537 triệu người mắc bệnh đái tháo đường vào năm 2021, và tỷ lệ này hiện đã tăng lên trên 10% dân số [3].
Bệnh đái tháo đường dẫn đến sự tiêu hóa carbohydrate bất thường và nếu không được kiểm soát tốt sẽ tiến triển thành nhiều biến chứng nghiêm trọng [3]. Các tổn thương sức khỏe nặng nề bao gồm cảm giác thèm ăn quá mức, khát dữ dội, tiểu nhiều không kiểm soát, béo phì hoặc sụt cân nhanh [3]. Nguy hiểm hơn, bệnh nhân có thể đối mặt với nguy cơ mù lòa, phải cắt cụt chi do hoại tử, cùng các bệnh lý tim mạch và thoái hóa thần kinh đe dọa trực tiếp tính mạng [3].
Trước mối nguy hại to lớn đó, một trong những hiểu lầm nguy hiểm nhất là việc nhiều người tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển hẳn sang uống nước lá thài lài tía. Khi ngừng thuốc tây, nồng độ đường trong máu không còn được kiểm soát sẽ tăng vọt, đẩy bệnh nhân vào các tình trạng cấp cứu nguy kịch như nhiễm toan ceton hoặc hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu. Nước lá thảo dược hoàn toàn không có khả năng thay thế insulin hay các thuốc hạ đường huyết đã được Bộ Y tế phê duyệt.
Một hiểu lầm khác là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Thài lài tía là loài cây mọc hoang hoặc làm cảnh, chưa có nghiên cứu chuẩn hóa về độc tính khi dùng đường uống lâu dài ở người. Việc tự ý nấu nước đặc uống mỗi ngày có thể gây tích tụ các chất lạ trong cơ thể, tạo gánh nặng chuyển hóa và đào thải cho gan và thận vốn đã rất nhạy cảm ở người bệnh đái tháo đường.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với nước lá thài lài tía?
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường típ 1 hoặc típ 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin tuyệt đối không được tự ý uống nước thài lài tía mà không có ý kiến bác sĩ. Việc tự phối hợp thảo mộc lạ có thể gây tương tác không lường trước với thuốc điều trị, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc hoặc gây biến động đường huyết thất thường.
Phụ nữ đang trong thời kỳ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ cũng là đối tượng cần tránh xa loại nước nấu này. Hoạt tính sinh học của các hợp chất trong cây thài lài tía đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh chưa từng được nghiên cứu an toàn. Tự ý sử dụng có thể dẫn đến những ảnh hưởng tiêu cực khó lường cho cả mẹ và bé.
Những bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính hoặc có cơ địa dị ứng, viêm da tiếp xúc cũng không nên sử dụng. Bất kỳ thành phần lạ nào chưa qua kiểm định khi nạp vào cơ thể qua đường uống đều có nguy cơ khởi phát phản ứng dị ứng hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng suy gan, suy thận. Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kết hợp cũng cần hết sức cẩn trọng.
Ngoài ra, cây thài lài tía trồng trong vườn hoặc nơi công cộng rất dễ bị nhiễm các hóa chất bảo vệ thực vật, bụi bẩn, kim loại nặng hoặc vi khuẩn nấm mốc từ môi trường xung quanh. Việc thu hái không đảm bảo vệ sinh rồi đun nấu sơ sài có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc thực phẩm, rối loạn tiêu hóa cấp tính và nhiễm trùng đường ruột, làm suy kiệt sức khỏe của người bệnh.
Khuyến nghị áp dụng thực tế và quản lý đường huyết an toàn
Nếu muốn sử dụng cây thài lài tía trong đời sống, người dân chỉ nên xem đây như một loại cây cảnh tạo mảng xanh hoặc dùng một lượng rất nhỏ như thức uống thanh nhiệt giải khát thỉnh thoảng, không xem là thuốc hạ đường huyết. Trước khi sử dụng, lá cây phải được rửa thật sạch dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng để loại bỏ bụi bẩn, ký sinh trùng và tàn dư phân bón. Khi nấu, chỉ nên dùng lượng lá vừa phải, nấu loãng và quan sát phản ứng tiêu hóa của cơ thể.
Quan trọng nhất, nền tảng cốt lõi trong kiểm soát đái tháo đường luôn là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Bệnh nhân cần uống đúng thuốc, tiêm đúng liều và tái khám định kỳ theo lịch hẹn. Không bao giờ được phép giảm liều thuốc đang kê đơn chỉ vì cảm thấy cơ thể dễ chịu sau khi uống một loại nước lá dân gian.
Song song với việc dùng thuốc, người bệnh cần xây dựng một lối sống khoa học và chế độ dinh dưỡng cân bằng. Khẩu phần ăn hằng ngày cần được kiểm soát chặt chẽ lượng carbohydrate tinh chế, hạn chế đường đơn, bánh kẹo ngọt và tăng cường rau xanh giàu chất xơ để làm chậm quá trình hấp thu đường. Chia nhỏ bữa ăn và ăn đúng giờ là biện pháp tự nhiên tốt nhất để tránh hiện tượng tăng đường huyết sau ăn.
Duy trì thói quen vận động thể lực đều đặn như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp tăng cường độ nhạy của tế bào với insulin. Đồng thời, người bệnh cần tự trang bị máy đo đường huyết cá nhân tại nhà để kiểm tra chỉ số đường huyết lúc đói và sau ăn, ghi chép cẩn thận nhằm phối hợp hiệu quả cùng nhân viên y tế trong suốt quá trình điều trị.
Tóm lại, tiềm năng ức chế enzyme alpha-glucosidase của các polyphenol từ lá thài lài tía mới chỉ là phát hiện ban đầu trên mô hình máy tính trong nghiên cứu khoa học [3]. Người dân không nên tin theo lời đồn thổi để nấu nước uống với mục đích hạ đường huyết. Việc quản lý bệnh đái tháo đường đòi hỏi sự kiên trì với y học chứng cứ, chế độ ăn uống khoa học và sự đồng hành chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.