Trong đời sống hàng ngày, nhiều người có thói quen đun nước lá cây cối xay uống để giải nhiệt, giảm đau nhức xương khớp hoặc hỗ trợ sức khỏe. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng dược liệu dân dã này chứa nhiều chất chống oxy hóa giúp làm sạch và bảo vệ mạch máu. Vậy thực hư tác dụng này ra sao dưới góc nhìn khoa học?
Câu trả lời ngắn gọn là: Chiết xuất cây cối xay thực sự chứa dồi dào các hợp chất chống oxy hóa như flavonoid và polyphenol, có khả năng trung hòa các gốc tự do và bảo vệ tế bào máu ngoại vi khỏi tổn thương trong các thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên mẫu chiết xuất và tế bào, chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp chứng minh việc uống nước cây cối xay giúp bảo vệ mạch máu ở người [1]. Do đó, đây là nguồn dược liệu tiềm năng hỗ trợ giảm căng thẳng oxy hóa, nhưng không phải "thuốc bổ mạch" đặc hiệu.
Cơ chế gốc tự do tấn công tế bào và vai trò của cối xay
Căng thẳng oxy hóa là yếu tố quan trọng dẫn đến quá trình lão hóa và nhiều bệnh lý trong cơ thể [2]. Tình trạng này xảy ra khi cơ thể tích tụ quá mức các gốc tự do có hại [2]. Do đó, việc loại bỏ các gốc tự do này là hướng tiếp cận hiệu quả để cân bằng môi trường bên trong cơ thể và ngăn ngừa các bệnh liên quan đến tổn thương tế bào và viêm mạn tính [1].
Các chiết xuất tự nhiên có đặc tính chống oxy hóa mạnh thường chứa các hợp chất có nhóm chức phenolic, bao gồm flavonoid, catechin, tocopherol, axit ascorbic và coumarin [1]. Bên cạnh đó, tannin, carotenoid, protein thủy phân và các axit hữu cơ cũng tạo ra tác dụng hiệp đồng với các hợp chất phenolic để hoạt động như chất chống oxy hóa [1]. Các phân tử thực vật này hoạt động chủ yếu nhờ sự hiện diện của các nhóm chức hydroxyl (O-H) trong cấu trúc phân tử [3]. Số lượng nhóm hydroxyl trong phân tử các axit phenolic và dẫn xuất este của chúng quyết định khả năng dọn dẹp gốc tự do [4].
Khi đi vào hệ thống thử nghiệm, chiết xuất lá cây cối xay (Abutilon indicum) giúp bảo vệ tế bào thông qua nhiều cơ chế phối hợp [1]. Thứ nhất, chiết xuất trực tiếp dập tắt các gốc tự do như DPPH, oxit nitric, superoxide và hydrogen peroxide [1]. Thứ hai, dược liệu này bảo vệ các sợi DNA không bị đứt gãy do quá trình oxy hóa gây ra bởi phản ứng Fenton [1]. Thứ ba, nó chống lại căng thẳng oxy hóa do hydrogen peroxide tạo ra bằng cách tăng cường mức độ glutathione nội bào và các enzyme chống oxy hóa, giúp chuyển hóa hydrogen peroxide thành các phân tử nước an toàn [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất cây cối xay?
Nhiều công trình nghiên cứu qua các năm đã phân tích sâu thành phần hóa học và năng lực dọn gốc tự do của các loài thuộc chi Cối xay (Abutilon), tập trung vào hai loài phổ biến là Abutilon indicum và Abutilon theophrasti.
Một nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá tiềm năng chống oxy hóa của các chiết xuất từ phần trên mặt đất và rễ của hai loài Abutilon indicum và Abutilon muticum trong các dung môi hữu cơ [5]. Nhóm nghiên cứu đo tổng khả năng chống oxy hóa tương đương Trolox (TEAC) bằng phương pháp ABTS và FRAP, đồng thời đo tổng hàm lượng phenolic và flavonoid [5]. Kết quả thử nghiệm ABTS cho thấy giá trị TEAC dao động từ 3,019 đến 10,5 micromol đối với phân đoạn n-hexane và butanol của Abutilon indicum [5]. Với loài Abutilon muticum, giá trị TEAC dao động từ 2,247 đến 14,208 micromol cho phân đoạn n-hexane và butanol [5]. Thử nghiệm FRAP cho thấy năng lực khử của Abutilon indicum giảm dần theo thứ tự dung môi: butanol mạnh hơn ethyl acetate, tiếp đến là chloroform và thấp nhất là n-hexane [5]. Nghiên cứu cũng phát hiện sự hiện diện của cả các thành phần chống oxy hóa phản ứng nhanh và phản ứng chậm với gốc tự do DPPH, và tác dụng này phụ thuộc vào liều lượng sử dụng [5].
Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2012 khảo sát mối tương quan giữa hoạt tính chống oxy hóa và thành phần hóa học của Abutilon indicum lại đưa ra góc nhìn thận trọng hơn [4]. Các nhà khoa học tiến hành chiết xuất tuần tự cây cối xay bằng petroleum ether, chloroform, ethyl acetate, n-butanol, ethanol và nước [4]. Phân tích hệ số tương quan cho thấy không có mối liên hệ tuyến tính giữa hoạt tính chống oxy hóa với tổng hàm lượng phenolic và flavonol [4]. Cụ thể, chiết xuất ethanol có tổng hàm lượng phenolic và flavonol đáng kể nhưng lại không cho thấy hoạt tính chống oxy hóa cao hơn [4]. Ngược lại, phân đoạn ethyl acetate dù có hàm lượng phenol và flavonol thấp nhưng lại thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất trong việc ức chế peroxy hóa lipid, dọn dẹp hydrogen peroxide, deoxyribose, ABTS và oxit nitric [4]. Giới hạn và bài học từ nghiên cứu này là bản chất cụ thể của từng loại hợp chất phenolic (như số nhóm hydroxyl) quyết định năng lực dọn gốc tự do chứ không đơn thuần là tổng số lượng nhiều hay ít [4].
Đối với loài Abutilon theophrasti (một loài cối xay thường dùng trong y học cổ truyền trị viêm và đau khớp), nghiên cứu năm 2017 đã tối ưu hóa quy trình chiết xuất flavonoid từ lá [6]. Khi dùng ethanol 60%, tỷ lệ nguyên liệu và dung môi là 1:30 (g/mL), chiết trong 20 phút ở nhiệt độ 60 độ C kết hợp sóng siêu âm tần số 40 kHz, công suất 100 W qua hai chu kỳ, hàm lượng flavonoid tổng số thu được đạt 16,79 mg RE trên mỗi gam dược liệu [6]. Chiết xuất này vừa dọn dẹp mạnh các gốc hydroxyl, DPPH, ABTS, vừa ức chế 24 chủng vi khuẩn S. aureus và E. coli với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 2,18 đến 8,7 mg/mL [6].
Tiếp nối hướng đi này, nghiên cứu năm 2018 trên phân đoạn flavonoid chiết xuất từ lá Abutilon theophrasti đã thử nghiệm trên mô hình đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích viêm bằng LPS trong ống nghiệm [2]. Ngoài việc xác nhận khả năng dọn gốc tự do DPPH, ABTS và kháng khuẩn (chống Escherichia coli, Salmonella, Staphylococcus aureus, Streptococcus), nghiên cứu còn đo lường các chỉ số viêm [2]. Phân đoạn flavonoid giúp kiểm soát hàm lượng yếu tố hoại tử khối u alpha, interleukin-1-beta, interleukin-6, interleukin-10, oxit nitric và cyclooxygenase-2 [2]. Cơ chế chống viêm được làm sáng tỏ ở cấp độ gen và protein thông qua việc tác động lên con đường tín hiệu NF-kappaB và MAPK [2].
Đáng chú ý nhất đối với tế bào máu là nghiên cứu năm 2020 đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất ethanol lá Abutilon indicum đối với tổn thương DNA và tế bào bạch cầu lympho máu ngoại vi [1]. Phân tích hóa thực vật xác nhận chiết xuất chứa flavonoid, alkaloid, hợp chất phenolic, tannin, saponin, steroid, glycoside và terpenoid [1]. Định lượng cụ thể cho thấy tổng lượng phenolic đạt 9,351 mg GAE trên mỗi gam chiết xuất và tổng lượng flavonoid đạt 6,234 mg QE trên mỗi gam chiết xuất [1]. Thử nghiệm chứng minh chiết xuất này bảo vệ hiệu quả tế bào bạch cầu lympho máu ngoại vi và sợi DNA trước sự tấn công của các gốc tự do [1].
Gần đây hơn, nghiên cứu năm 2021 sử dụng quang phổ UV-Visible đã ghi nhận chiết xuất lá Abutilon indicum có phổ hấp thụ rộng từ 200 đến 385 nm, khẳng định sự hiện diện của flavonoid và polyphenol [3]. Phân tích quang phổ hồng ngoại (FTIR) chỉ rõ các đỉnh hấp thụ đặc trưng của các nhóm chức hóa học như nhóm O-H ở bước sóng 3410 cm-1 và 1259 cm-1, nhóm C-H ở 2990 cm-1, nhóm C=O ở 1702 cm-1 [3]. Đến năm 2023, một nghiên cứu tại Ấn Độ tiếp tục chiết xuất bột lá Abutilon indicum bằng hỗn hợp ethanol và nước (tỷ lệ 70:30) trong bộ chiết Soxhlet suốt 72 giờ ở 60 độ C [7]. Qua phương pháp sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) và đối chiếu với tiêu chuẩn axit ascorbic trong thử nghiệm DPPH, các nhà khoa học đã định lượng và xác nhận sự có mặt của hợp chất quý mang tên luteolin cùng khả năng chống oxy hóa vượt trội của lá cối xay [7].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào chuỗi nghiên cứu từ năm 2010 đến 2023, lợi ích rõ ràng nhất của cây cối xay là nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên đa dạng, nổi bật là polyphenol, flavonoid và hoạt chất cụ thể như luteolin [1]. Các hợp chất này không chỉ trung hòa gốc tự do đơn thuần mà còn bảo vệ trực tiếp tế bào bạch cầu lympho trong máu ngoại vi, ngăn đứt gãy DNA và kích hoạt hệ thống enzyme nội sinh cùng glutathione của tế bào [1]. Hơn nữa, khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm (như oxit nitric, interleukin, yếu tố hoại tử khối u) trên đại thực bào cho thấy tiềm năng hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm mạn tính đi kèm với căng thẳng oxy hóa [2].
Tuy nhiên, độc giả cần hiểu rõ giới hạn lớn của các bằng chứng này. Tất cả các kết quả tích cực kể trên đều được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người đo lường trực tiếp độ đàn hồi thành mạch, huyết áp hay tỷ lệ biến cố tim mạch khi sử dụng cây cối xay. Ngoài ra, các nhà khoa học sử dụng hệ thống dung môi hữu cơ phức tạp (như ethanol 60-70%, ethyl acetate, butanol) cùng thiết bị chiết xuất chuyên dụng kéo dài hàng chục giờ để lấy được hoạt chất cô đặc [6]. Việc đun nấu lá cối xay với nước thông thường tại nhà sẽ không thể chiết xuất được hàm lượng và tỷ lệ hoạt chất giống như trong phòng thí nghiệm [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cối xay
Hiểu lầm phổ biến nhất là đồng nhất khả năng "dọn gốc tự do, bảo vệ tế bào bạch cầu trong ống nghiệm" với khả năng "chữa khỏi bệnh mạch máu hoặc làm sạch mỡ máu ở người". Trong y học cổ truyền, cây cối xay (Abutilon indicum) vốn được ghi nhận dùng cho các chứng đau nhức, giun sán, bảo vệ gan, hạ đường huyết hoặc viêm phế quản, tiểu đường [5]. Việc suy diễn dược liệu này thành thuốc đặc trị tim mạch dễ khiến người bệnh bỏ lỡ phác đồ điều trị chuẩn.
Hiểu lầm thứ hai là "cứ chiết xuất càng đặc, tổng lượng phenol càng cao thì tác dụng càng mạnh". Nghiên cứu năm 2012 đã bác bỏ điều này khi chứng minh phân đoạn chứa nhiều phenol tổng số nhất lại không có hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất [4]. Tác dụng thực tế phụ thuộc vào cấu trúc hóa học cụ thể của từng tiểu phân hoạt chất được tách chiết ra [4]. Do đó, việc tự ý nấu nước cây cối xay thật đặc để uống thay nước lọc hàng ngày không đồng nghĩa với việc cơ thể sẽ nhận được nhiều chất bảo vệ mạch máu hơn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược tự nhiên có mặt trong chế độ ăn hoặc trà uống dân gian, cây cối xay chứa rất nhiều nhóm hợp chất sinh học mạnh như alkaloid, saponin, steroid, glycoside, terpenoid và tannin [1]. Ngoài ra, theo y văn cổ truyền, thảo dược này còn có đặc tính tác động lên đường huyết và gan [5].
Vì vậy, những người đang mắc bệnh lý nền mạn tính như bệnh tim mạch, tiểu đường, suy gan, suy thận hoặc người đang sử dụng thuốc tây y điều trị hàng ngày cần hết sức thận trọng. Các hoạt chất như tannin hay alkaloid trong lá cối xay có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi khả năng hấp thu thuốc hoặc gây hạ đường huyết quá mức nếu dùng chung với thuốc tiểu đường. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý dùng các loại nước sắc thảo dược đậm đặc khi chưa có chỉ định. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào thói quen sử dụng thường xuyên.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu an toàn
Trong các nghiên cứu, lá cây cối xay được làm sạch, phơi khô trong bóng râm và xử lý ở nhiệt độ kiểm soát khoảng 60 độ C để giữ lại các hợp chất nhạy cảm với nhiệt [7]. Trong đời sống, nếu muốn sử dụng lá cối xay khô như một loại trà thảo mộc hỗ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên hãm với lượng nhỏ vừa phải, uống ấm và không đun sôi sùng sục quá lâu ở nhiệt độ quá cao nhằm tránh phá hủy các hợp chất flavonoid. Đặc biệt, chỉ nên xem đây là thức uống bổ sung, tuyệt đối không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc hay thuốc chữa bệnh.
Để thực sự bảo vệ mạch máu và giảm căng thẳng oxy hóa một cách bền vững, khoa học khuyến nghị kết hợp các sản phẩm thực vật tự nhiên giàu dưỡng chất vào một chế độ ăn uống đa dạng hàng ngày [1]. Thay vì chỉ trông cậy vào một loại lá cây, bạn nên bổ sung đa dạng rau xanh, trái cây tươi giàu vitamin C (axit ascorbic), vitamin E (tocopherol) và các loại hạt, trà xanh chứa catechin [1]. Song song đó, duy trì uống đủ nước, vận động thể lực đều đặn, kiểm soát căng thẳng và ngủ đủ giấc sẽ giúp hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh của cơ thể hoạt động hiệu quả nhất.
Tóm lại, cây cối xay là một dược liệu quý chứa nhiều hợp chất flavonoid và polyphenol có khả năng trung hòa gốc tự do, giảm viêm và bảo vệ tế bào máu trong môi trường phòng thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, để bảo vệ hệ thống mạch máu trong thực tế, người dân chỉ nên dùng thảo dược này ở mức độ hỗ trợ hợp lý, tránh lạm dụng và luôn đặt lối sống lành mạnh cùng chỉ dẫn của bác sĩ lên hàng đầu.
