Nhiều mẹ bầu chọn chế độ Địa Trung Hải giàu rau củ để ngừa táo bón thai kỳ, nhưng lại lo ăn chất xơ cao dễ gây đầy hơi và khó tiêu. Thực tế, việc tăng chất xơ giúp giảm táo bón hay gây chướng bụng phụ thuộc vào lượng nước uống kèm, nguồn chất xơ và khả năng thích nghi của đường ruột.
Hiện chưa có nghiên cứu nào trong bộ tài liệu tham khảo đánh giá trực tiếp chế độ Địa Trung Hải ở phụ nữ mang thai, hay thử nghiệm lộ trình tăng dần chất xơ và nước riêng cho tam cá nguyệt thứ hai. Bằng chứng trên mẹ bầu mới dừng ở mức nghiên cứu quan sát về mối liên hệ giữa lượng chất xơ, nước và tình trạng táo bón thai kỳ [1]. Trong khi đó, dữ liệu về tình trạng đầy hơi khi tăng chất xơ chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên người trưởng thành không mang thai hoặc người khỏe mạnh, nên chưa thể suy ra kết quả tương tự cho thai phụ.
Vì sao chất xơ vừa giúp giảm táo bón vừa gây đầy hơi?
Để hiểu hai mặt của chất xơ, cần nhìn vào cách đường ruột xử lý nhóm dưỡng chất này. Các loại chất xơ có cấu trúc khác nhau về độ hòa tan, độ nhớt, khả năng giữ nước, tạo khối và khả năng lên men [2]. Nhờ tính chất giữ nước và tạo khối, chất xơ mang lại những tác động sinh lý có lợi cho hệ tiêu hóa [2].
Tuy nhiên, khi chất xơ đi xuống ruột già và được hệ vi sinh đường ruột lên men, quá trình này tạo ra cả các axit béo chuỗi ngắn có lợi lẫn các loại khí như hydro, carbon dioxide và methane [2]. Chính lượng khí sinh ra từ quá trình lên men là nguyên nhân gây ra các triệu chứng đường tiêu hóa [2]. Vì vậy, cùng một thực đơn giàu chất xơ nhưng mức độ dễ chịu ở mỗi người có thể khác nhau.
Nghiên cứu nói gì về chất xơ, táo bón thai kỳ và đầy hơi?
Ở phụ nữ mang thai, một nghiên cứu thuần tập tiến cứu công bố năm 2022 đã theo dõi 173 thai phụ từ trước khi mang thai qua ba tam cá nguyệt đến sau sinh [1]. Kết quả ghi nhận tình trạng ợ nóng tăng rõ rệt trong thai kỳ và đạt tỷ lệ cao nhất là 33% vào tam cá nguyệt thứ ba [1]. Nhóm phụ nữ mang thai ăn ít chất xơ kết hợp uống ít nước có nguy cơ bị táo bón cao hơn, với tỷ suất chênh 5,9 lần [1].
Cũng trong nghiên cứu này, lượng chất xơ thấp còn liên quan đến nguy cơ cao hơn đối với các kết cục bất lợi gộp gồm sinh mổ, sinh non hoặc trẻ nhẹ cân so với tuổi thai [1]. Dù vậy, đây là nghiên cứu quan sát dùng bảng câu hỏi tự điền nên chưa chứng minh được quan hệ nhân quả và không đánh giá riêng triệu chứng đầy hơi [1].
Về tác dụng phụ khi tăng chất xơ, một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2012 theo dõi 189 người trưởng thành mắc chứng són phân được bổ sung 16g chất xơ mỗi ngày, gồm 6 ngày tăng liều và 32 ngày duy trì [3]. Mức độ triệu chứng nhìn chung nhẹ, nhưng khả năng bị xì hơi, ợ hơi, đầy bụng và chướng bụng nặng hơn tăng từ 1,2 đến 2,0 lần ở giai đoạn liều ổn định so với ban đầu [3]. Những người bị đầy bụng, chướng bụng nhiều hoặc căng thẳng tâm lý có xu hướng giảm liều hoặc dừng bổ sung sớm hơn [3]. Tuy nhiên, đối tượng thử nghiệm có độ tuổi trung bình là 58 và đang có vấn đề đường ruột, không phải phụ nữ mang thai [3].
Một thử nghiệm khác công bố năm 2019 trên 26 người khỏe mạnh đã áp dụng chế độ ăn giàu rau củ chứa fructan dạng inulin, cung cấp trung bình 15g mỗi ngày trong 2 tuần [4]. Thực đơn này giúp tăng lợi khuẩn Bifidobacterium, tăng cảm giác no và giảm thèm đồ ngọt, mặn, béo [4]. Người tham gia chỉ ghi nhận các đợt xì hơi trong quá trình ăn kiêng, còn cảm giác khó chịu đường ruột lại cải thiện vào cuối giai đoạn can thiệp [4]. Kết quả này cũng chưa chứng minh điều tương tự cho mẹ bầu theo chế độ Địa Trung Hải [4].
Điều chưa biết về chế độ Địa Trung Hải cho mẹ bầu
Các tài liệu hiện có vẫn bỏ ngỏ nhiều câu hỏi thực tế cho phụ nữ mang thai. Chưa có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp chế độ Địa Trung Hải với tỷ lệ dầu ô liu, ngũ cốc và rau củ đặc trưng trên mẹ bầu để xem có gây đầy hơi nhiều hơn chế độ ăn thông thường hay không.
Ngoài ra, chưa có thử nghiệm nào kiểm chứng một lộ trình tăng dần chất xơ và nước cụ thể theo từng tuần trong tam cá nguyệt thứ hai. Các nghiên cứu cũng chưa xác định mức gam chất xơ hay lượng nước chính xác mỗi ngày để vừa giảm táo bón vừa hạn chế chướng bụng cho thai phụ.
Ai nên thận trọng khi tăng lượng chất xơ?
Phụ nữ mang thai vốn thường gặp các triệu chứng tiêu hóa như ợ nóng hoặc táo bón [1]. Mẹ bầu nên theo dõi phản ứng cơ thể thay vì tăng đột ngột lượng lớn chất xơ trong khẩu phần. Những người dễ bị đầy bụng, chướng bụng hoặc đang căng thẳng tâm lý càng cần cẩn trọng, vì ở nhóm người lớn từng thử nghiệm, các yếu tố này liên quan đến việc khó duy trì bổ sung chất xơ [3].
Mẹ bầu có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn lớn hay dùng viên uống bổ sung chất xơ. Không nên tự ý áp dụng mức liều bổ sung chất xơ từ các nghiên cứu ngoài thai kỳ cho phụ nữ mang thai.
Cách áp dụng thực tế trong thai kỳ
Vì chưa có bằng chứng xác lập lộ trình riêng cho tam cá nguyệt thứ hai, mẹ bầu nên tăng thực phẩm giàu chất xơ từ từ với lượng vừa phải để đường ruột thích nghi. Song song đó, cần uống đủ nước mỗi ngày vì dữ liệu thai kỳ cho thấy thiếu đồng thời cả chất xơ và chất lỏng làm tăng nguy cơ táo bón [1].
Khi chọn thực đơn giàu rau củ, mẹ bầu nên quan sát phản ứng tiêu hóa với từng nhóm thực phẩm và điều chỉnh khẩu phần nếu thấy xì hơi hoặc đầy bụng kéo dài. Nếu tình trạng táo bón, ợ nóng hoặc chướng bụng không cải thiện, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được tư vấn thực đơn phù hợp từng giai đoạn.
Kết luận
Bổ sung đủ chất xơ cùng lượng nước hợp lý có liên quan đến việc giảm nguy cơ táo bón thai kỳ [1]. Tuy nhiên, bằng chứng hiện có chưa trực tiếp kiểm chứng chế độ Địa Trung Hải hay lộ trình tăng chất xơ ở tam cá nguyệt thứ hai, còn nguy cơ xì hơi hay đầy bụng chủ yếu ghi nhận ở người không mang thai [3]. Mẹ bầu nên tăng chất xơ với lượng vừa phải, uống đủ nước và hỏi ý kiến bác sĩ để cân bằng giữa hiệu quả tiêu hóa và sự dễ chịu.
