Nhiều người bệnh gút thường tăng cường rau xanh và thực phẩm thô với kỳ vọng đào thải bớt axit uric. Liệu việc bổ sung chất xơ có thực sự mang lại hiệu quả hạ axit uric và ngăn ngừa cơn đau khớp hay không?

Câu trả lời là bằng chứng lâm sàng trực tiếp hiện còn rất hạn chế. Các dữ liệu tích cực hiện nay chủ yếu dừng lại ở các nghiên cứu quan sát trên cộng đồng, chưa có thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên nào chứng minh việc dùng riêng chất xơ giúp hạ axit uric ở người bệnh gút [1], [2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát trên người

Nghiên cứu từ Khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES 2009–2014) trên 12.869 người trưởng thành cho thấy mối liên hệ nghịch giữa lượng chất xơ ăn vào và chứng tăng axit uric máu [1]. Nhóm tiêu thụ tổng lượng chất xơ cao nhất có nguy cơ tăng axit uric máu thấp hơn 42% so với nhóm thấp nhất (OR = 0,58; KTC 95%: 0,46–0,74) [1].

Tuy nhiên, hiệu quả này không đồng đều giữa các nguồn thực phẩm. Chất xơ từ ngũ cốc liên quan rõ rệt đến việc giảm nguy cơ (OR = 0,61; KTC 95%: 0,52–0,74), trong khi chất xơ từ trái cây (OR = 0,94) và rau củ (OR = 0,95) không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê [1]. Mối liên hệ bảo vệ của chất xơ ngũ cốc thể hiện rõ nét nhất ở nam giới dưới 45 tuổi [1].

Khảo sát dinh dưỡng KNHANES VII tại Hàn Quốc trên 10.175 người trưởng thành cũng ghi nhận kết quả tương tự [3]. Mức tiêu thụ chất xơ cao hơn liên quan nghịch với tỷ lệ tăng axit uric máu ở nam giới, với tỷ số chênh OR là 0,92 cho mỗi mức tăng tứ phân vị (KTC 95%: 0,85–0,99) [3].

Chưa có thử nghiệm can thiệp riêng rẽ chất xơ

Mặc dù nghiên cứu quan sát cho thấy mối liên hệ tích cực, y văn hiện nay thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng can thiệp bổ sung riêng chất xơ trên bệnh nhân gút [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2019 về các can thiệp ăn uống ở người tăng axit uric máu và gút chỉ ghi nhận các thử nghiệm về giảm calo, ăn giảm purin hoặc chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải và DASH [2]. Các chế độ can thiệp này làm thay đổi nồng độ axit uric trong khoảng từ tăng 0,3 mg/dL đến giảm 2,9 mg/dL [2].

Trong chế độ ăn DASH (giàu rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và chất xơ), phân tích thứ cấp cho thấy nồng độ axit uric huyết thanh giảm 0,35 mg/dL so với nhóm đối chứng, và giảm tới 1,29 mg/dL ở những người có mức axit uric ban đầu từ 7 mg/dL trở lên [4]. Tuy vậy, đây là kết quả của sự kết hợp tổng thể nhiều dưỡng chất chứ không thể quy cho riêng chất xơ [4].

Nghiên cứu trên động vật cho thấy kết quả khác biệt

Không thể suy diễn trực tiếp các tác động chuyển hóa từ động vật sang người. Một nghiên cứu năm 2022 trên ngỗng con cho thấy khẩu phần ăn chứa hàm lượng xơ thô cao (3% đến 7%) lại làm tăng nồng độ axit uric huyết thanh vào ngày thứ 9 [5].

Mặc dù ngỗng con có đặc điểm chuyển hóa riêng (thiếu enzyme urate oxidase) và chức năng thận của chúng ổn định dần sau 18 ngày, dữ liệu này nhắc nhở rằng chất xơ không tự động tạo ra tác động hạ axit uric trên mọi cơ thể sống [5].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu hiện tại chưa xác định được liều lượng chất xơ cụ thể cần nạp mỗi ngày để hỗ trợ hạ nồng độ axit uric.

Chưa có nghiên cứu chứng minh việc uống chất xơ bổ sung dạng viên hay bột có thể giảm cơn đau gút cấp hoặc làm teo hạt tophi [2].

Cơ chế tác động trực tiếp của từng loại chất xơ hòa tan hay không hòa tan lên các kênh vận chuyển urate tại thận vẫn cần thêm nghiên cứu làm rõ [6].

Ai nên thận trọng và cách áp dụng hợp lý

Người mắc bệnh gút không nên tự ý dùng các loại bột hoặc viên uống xơ đậm đặc để thay thế thuốc hạ axit uric do bác sĩ kê đơn [2].

Cần thận trọng với nguồn chất xơ từ trái cây ngọt hoặc nước ép đóng hộp, vì chế độ ăn nhiều đường fructose làm tăng 62% nguy cơ phát triển bệnh gút (RR = 1,62; KTC 95%: 1,28–2,03) [7].

Giải pháp an toàn là tăng cường chất xơ tự nhiên từ ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và rau củ ít purin theo mô hình DASH [4], [6]. Người bệnh gút kèm bệnh thận mạn tính cần trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi đáng kể lượng chất xơ tiêu thụ mỗi ngày.