Nhiều người tin rằng ăn nhiều chất xơ giúp phòng ngừa ung thư đại trực tràng. Bằng chứng dịch tễ học hiện tại ủng hộ mối liên hệ này ở mức có thể xảy ra (probable), phần lớn đến từ các nghiên cứu quan sát và phân tích gộp [1], [2].
Các phân tích dữ liệu cho thấy mối liên hệ nghịch giữa lượng xơ tiêu thụ và nguy cơ mắc bệnh [1], [3]. Tuy nhiên, mức độ bảo vệ có sự khác biệt rõ rệt giữa các nguồn xơ và phương pháp thu thập số liệu [4], [3].
Bằng chứng dịch tễ: Mức độ bảo vệ tới đâu?
Năm 2017, Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới kết luận bằng chứng thực phẩm chứa chất xơ hoặc ngũ cốc nguyên hạt giúp giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng đạt mức "có thể xảy ra" [1]. Một phân tích gộp gồm 25 nghiên cứu tiến cứu ghi nhận mỗi 10g chất xơ ăn vào mỗi ngày liên quan đến việc giảm 10% nguy cơ mắc bệnh (RR = 0,90; 95% CI: 0,86-0,94) [1], [3]. Nghiên cứu đoàn hệ đa sắc tộc Multiethnic Cohort trên 187.674 người theo dõi trung bình 16 năm cho thấy nhóm ăn nhiều xơ nhất giảm nguy cơ bệnh ở cả nam (HR = 0,73) và nữ (HR = 0,76) [2].
Đối với tổn thương tiền ung thư là polyp tuyến đại trực tràng, một phân tích gộp 20 nghiên cứu trên 10.948 đối tượng ghi nhận mức tiêu thụ chất xơ cao giúp giảm nguy cơ u tuyến (SRR = 0,72) [5]. Mỗi mức tăng 10g xơ mỗi ngày giảm 9% nguy cơ hình thành khối u tuyến [5]. Tuy nhiên, mối liên hệ này chỉ có ý nghĩa thống kê trong các nghiên cứu bệnh - chứng, chưa thấy rõ ràng ở các nghiên cứu đoàn hệ [5].
Cơ chế sinh học: Giả thuyết về tác động của chất xơ
Dù cơ chế chính xác chưa được xác định đầy đủ, giới khoa học đã đề xuất một số giả thuyết sinh học hợp lý [1]. Thứ nhất, chất xơ làm giảm thời gian vận chuyển phân trong lòng ruột [1]. Quá trình này giúp rút ngắn thời gian niêm mạc đại trực tràng tiếp xúc với các tác nhân sinh ung thư [1].
Thứ hai, chất xơ hỗ trợ làm giảm sản sinh acid mật thứ cấp [1]. Thứ ba, quá trình hệ vi sinh vật đường ruột lên men chất xơ tạo ra các acid béo chuỗi ngắn mang đặc tính bảo vệ niêm mạc [1].
Nguồn xơ nào mang lại hiệu quả rõ rệt nhất?
Các nghiên cứu gặp nhiều khó khăn khi tách riêng tác động của từng loại thực phẩm [3]. Bằng chứng mạnh nhất hiện nay nghiêng về chất xơ từ ngũ cốc [5], [3]. Trong phân tích gộp 25 nghiên cứu, chất xơ từ ngũ cốc làm giảm 10% nguy cơ ung thư (RR = 0,90; 8 nghiên cứu), và tiêu thụ 3 khẩu phần ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày giúp giảm 17% nguy cơ (RR = 0,83) [3]. Tương tự, chất xơ ngũ cốc liên quan đến việc giảm nguy cơ u tuyến đại trực tràng (SRR = 0,76) [5].
Ngược lại, hiệu ứng từ các nguồn khác chưa đồng nhất [3]. Phân tích gộp các nghiên cứu tiến cứu không tìm thấy liên hệ có ý nghĩa thống kê đối với chất xơ từ trái cây (RR = 0,93; 9/9 nghiên cứu), rau xanh (RR = 0,98; 9 nghiên cứu) hay các loại đậu (RR = 0,62; 4 nghiên cứu) [3]. Dù vậy, dữ liệu từ các nghiên cứu bệnh - chứng tại Đông Á và một số tổng hợp khác vẫn ghi nhận mối liên hệ giảm nguy cơ từ rau củ và trái cây [5], [6].
Vị trí khối u, giới tính và sai số đo lường
Hiệu quả bảo vệ của chất xơ có sự khác biệt tùy theo vị trí giải phẫu của khối u [7]. Phân tích gộp 11 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu cho thấy nhóm ăn nhiều chất xơ nhất giảm 14% nguy cơ ung thư đại tràng gần và giảm 21% nguy cơ ung thư đại tràng xa [7]. Tuy nhiên, giảm nguy cơ ở đại tràng gần chỉ rõ rệt ở nam giới và các quốc gia châu Âu, trong khi hiệu quả ở đại tràng xa xuất hiện ở cả hai giới tại châu Âu và Hoa Kỳ [7].
Sai số đo lường khẩu phần cũng làm sai lệch kết quả giữa các nghiên cứu [4]. Một nghiên cứu lồng bệnh - chứng tại Vương quốc Anh trên 579 ca bệnh và 1.996 đối chứng cho thấy: nếu dùng nhật ký ăn uống 4-7 ngày, lượng xơ cao giúp giảm rõ rệt nguy cơ mắc ung thư (OR = 0,66) [4]. Nhưng khi đánh giá bằng bảng hỏi tần suất thực phẩm (FFQ) trên cùng nhóm người đó, mối liên hệ này không còn ý nghĩa thống kê (OR = 0,88) [4]. Nghiên cứu đoàn hệ ở phụ nữ Trung Quốc cũng không ghi nhận mối liên hệ bảo vệ khi dùng bảng hỏi FFQ (RR = 1,10) [6].
Lợi ích đối với người sống sót sau ung thư
Chất xơ không chỉ có vai trò trong phòng ngừa ban đầu mà còn liên quan đến khả năng sống sót của bệnh nhân ung thư đại trực tràng [8]. Nghiên cứu đoàn hệ NFCCS trên 504 bệnh nhân theo dõi từ năm 1999 đến 2010 chỉ ra rằng nhóm có lượng tiêu thụ chất xơ ở mức vừa phải (tứ phân vị thứ hai) giảm 42% tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân và giảm 58% tỷ lệ tử vong đặc hiệu do ung thư so với nhóm ăn ít nhất [8].
Phân tích gộp từ bốn nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu khẳng định lượng tiêu thụ chất xơ cao tương quan nghịch với tỷ lệ tử vong chung và tử vong do ung thư ở người sống sót sau bệnh này [8].
Những điều nghiên cứu khoa học chưa biết rõ
Các tài liệu hiện có chưa làm rõ liệu bổ sung viên uống chất xơ tinh chế có đem lại hiệu quả tương đương thực phẩm tự nhiên hay không. Nghiên cứu chưa xác định được ngưỡng tiêu thụ tối ưu cho từng độ tuổi; dữ liệu về ăn xơ thời thanh thiếu niên còn mâu thuẫn khi nghiên cứu NIH-AARP cho thấy lượng xơ thấp thời trẻ lại liên quan đến tăng nguy cơ ung thư về sau [1].
Mối tương tác giữa chất xơ và liệu pháp hormone mãn kinh (MHT) cũng cần thêm bằng chứng, khi dữ liệu cho thấy xơ không làm giảm thêm nguy cơ ở phụ nữ đã từng dùng MHT [2]. Tác động riêng lẻ của chất xơ từ đậu đỗ cũng chưa đủ dữ liệu kết luận do khoảng tin cậy còn quá rộng [3].
Ai nên thận trọng và cách áp dụng thực tế
Người có triệu chứng bán tắc ruột, viêm ruột cấp hoặc sau phẫu thuật đường tiêu hóa cần tham khảo bác sĩ điều trị trước khi tăng chất xơ. Bổ sung quá nhanh có thể gây đầy hơi, trướng bụng hoặc cản trở tiêu hóa.
Trong sinh hoạt hàng ngày, nên tăng lượng chất xơ một cách từ từ thông qua việc ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, kết hợp đa dạng rau xanh và trái cây tươi [1], [3]. Uống đủ nước đi kèm là biện pháp cần thiết để chất xơ phát huy tác dụng vận chuyển trong lòng ruột [1]. Việc ăn uống cân bằng vẫn là nền tảng, không nên phụ thuộc vào các sản phẩm bổ sung xơ đơn lẻ để phòng bệnh.
