Chế độ ăn DASH giúp hạ huyết áp có đồng thời làm giảm axit uric?

Người trưởng thành đi khám sức khỏe định kỳ thường nhận kết quả huyết áp cao kèm chỉ số axit uric máu vượt ngưỡng. Thói quen kiêng khem riêng lẻ từng món như bỏ muối cho huyết áp hay kiêng tuyệt đối thịt đỏ cho bệnh gút khiến mâm cơm gia đình trở nên nhạt nhẽo, khó duy trì lâu dài ^[1]. Nhiều người thắc mắc liệu có một thực đơn chung giúp giải quyết cả hai vấn đề cùng lúc.

Câu trả lời là có. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension - phương pháp ăn uống giúp ngăn chặn tăng huyết áp) không chỉ hạ huyết áp mà còn làm giảm nồng độ axit uric trong máu ^[2]. Hiệu quả hạ axit uric thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm người có chỉ số axit uric ban đầu cao ^[2].

Gánh nặng kép từ tăng huyết áp và axit uric cao

Tăng axit uric máu là yếu tố nguy cơ dẫn đến các bệnh lý chuyển hóa và là nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh gút ^[2], ^[3]. Tại Mỹ, hơn 18% người trưởng thành bị tăng axit uric máu và gần 8 triệu người mắc bệnh gút ^[4], ^[2]. Tuy nhiên, hơn một nửa số bệnh nhân gút tại quốc gia này không sử dụng thuốc hạ axit uric ^[4].

Tình trạng tăng axit uric và gút thường đi kèm tỷ lệ cao các bệnh lý tim mạch - chuyển hóa ^[5]. Thống kê cho thấy tăng huyết áp xuất hiện ở 74% bệnh nhân gút và 50% người bị tăng axit uric máu ^[5], ^[6]. Như vậy, cứ 4 người mắc bệnh gút thì có gần 3 người thuộc nhóm cần áp dụng chế độ ăn kiểm soát huyết áp ^[5].

Đối với những người có tình trạng gút chưa đủ nặng để dùng thuốc, người không dung nạp thuốc điều trị, hoặc ưu tiên thay đổi lối sống để phòng bệnh, chế độ ăn đóng vai trò chiến lược quan trọng ^[4]. Thay vì áp dụng các thực đơn kiêng purin khắc nghiệt vốn kém ngon miệng và dễ bỏ cuộc, việc chuyển sang một mô hình dinh dưỡng cân bằng mang lại lợi ích bền vững hơn ^[1].

Cơ chế tác động kép của thực đơn DASH

Chế độ ăn DASH bao gồm các thành phần chính: trái cây, rau củ, các loại hạt, đậu đỗ, sản phẩm sữa ít béo và ngũ cốc nguyên hạt ^[5]. Đồng thời, thực đơn này hạn chế lượng muối (natri), đồ uống có đường, thịt đỏ và thịt chế biến sẵn ^[5].

Cấu trúc của thực đơn DASH trùng khớp đáng kể với các yếu tố dinh dưỡng phòng ngừa gút ^[5]. Việc cắt giảm thịt đỏ, hải sản và đồ uống giàu đường fructose giúp giảm các yếu tố nguy cơ làm tăng axit uric ^[5]. Ngược lại, việc tăng cường sữa ít béo, rau củ, quả anh đào (cherries), các loại đậu, hạt và đạm thực vật đóng vai trò bảo vệ hoặc trung tính đối với nồng độ axit uric ^[5].

Hai cơ chế sinh học chính đứng sau tác dụng hạ axit uric của thực phẩm chống gút trong chế độ ăn DASH là giảm tải lượng purin đưa vào cơ thể và cải thiện tình trạng kháng insulin ^[5]. Sự cải thiện kháng insulin kéo theo hiệu ứng tăng đào thải axit uric qua đường nước tiểu (uricosuric effects), từ đó kéo giảm nồng độ axit uric trong máu ^[5]. Ngoài ra, các ghi nhận trong thử nghiệm DASH và DASH-Sodium cho thấy mức giảm axit uric máu có mối liên hệ với sự sụt giảm nồng độ cholesterol xấu (LDL cholesterol) hơn là mức giảm huyết áp đơn thuần ^[6].

Bằng chứng khoa học về khả năng hạ axit uric và huyết áp

Về hiệu quả kiểm soát huyết áp, thử nghiệm DASH gốc chứng minh chế độ ăn này giúp giảm huyết áp tâm thu 11,4 mmHg và huyết áp tâm trương 5,5 mmHg nhiều hơn so với chế độ ăn đối chứng thông thường ^[5].

Về khả năng kiểm soát axit uric theo thời gian, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích dữ liệu từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 103 người trưởng thành bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp ^[2]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 51,5 ± 9,7 tuổi, trong đó 55% là nữ giới, 75% là người da đen, 42% bị béo phì, 34% mắc tăng huyết áp và 23% (24 người) có mức axit uric ban đầu từ 6 mg/dL trở lên ^[2]. Nghiên cứu đo nồng độ axit uric máu ở các mốc 30, 60 và 90 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy so với chế độ ăn Mỹ điển hình, chế độ ăn DASH làm giảm trung bình 0,5 mg/dL axit uric ở cả mốc 30 ngày và 90 ngày trên tổng thể người tham gia ^[2]. Ở nhóm có mức axit uric ban đầu từ 6 mg/dL trở lên, thực đơn DASH giúp giảm 0,8 mg/dL sau 30 ngày và giảm 1,0 mg/dL sau 90 ngày ^[2]. Một phân tích phụ trên cùng cỡ mẫu 103 người này cũng ghi nhận ở nhóm có mức axit uric ban đầu từ 7 mg/dL trở lên, mức giảm đạt tới 1,3 mg/dL ^[5]. Điều này chứng tỏ chế độ ăn DASH phát huy tác dụng hạ axit uric ngay trong vòng 30 ngày và duy trì hiệu quả suốt 90 ngày ^[2].

Các dữ liệu từ thử nghiệm DASH-Sodium (năm 2022) tiếp tục củng cố kết quả này ^[6]. Phân tích thứ cấp của thử nghiệm DASH-Sodium cho thấy chế độ ăn DASH làm giảm 0,35 mg/dL axit uric máu so với nhóm đối chứng ^[6]. Khi xét riêng theo phân nhóm có axit uric cao ban đầu, mức giảm đạt 0,76 mg/dL ở nhóm có chỉ số từ 6 đến 7 mg/dL, và giảm 1,29 mg/dL ở nhóm có chỉ số từ 7 mg/dL trở lên ^[6]. Một thử nghiệm thí điểm ngẫu nhiên, có đối chứng, thiết kế bắt chéo kéo dài 4 tuần về việc giao thực phẩm tận nhà theo mô hình DASH dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng cũng ghi nhận mức giảm axit uric trung bình 0,55 mg/dL ở nhóm can thiệp, so với mức thay đổi 0,00 mg/dL ở nhóm tự đi chợ ^[6].

Năm 2023, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) kéo dài ít nhất 2 tuần đã so sánh trực tiếp chế độ ăn DASH và chế độ ăn ketogenic (KD) ^[3]. Phân tích tổng hợp 4 thử nghiệm RCT về chế độ ăn DASH với tổng cộng 590 người tham gia cho thấy nồng độ axit uric máu giảm có ý nghĩa thống kê sau ít nhất 4 tuần can thiệp, với mức giảm trung bình là 0,25 mg/dL ^[3]. Ngược lại, phân tích gộp 6 thử nghiệm RCT về chế độ ăn ketogenic trên 267 người tham gia không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ axit uric máu ^[3].

Về khả năng phòng ngừa bệnh gút khởi phát, các nghiên cứu đoàn hệ tương lai trên cả nam và nữ ghi nhận việc tuân thủ cao chế độ ăn DASH có liên quan đến việc giảm 32% nguy cơ mắc mới bệnh gút (với tỷ số chênh OR là 0,68 ở nhóm tuân thủ cao nhất so với nhóm thấp nhất) ^[6], ^[7]. Bên cạnh DASH, một nghiên cứu năm 2022 cũng nhắc đến chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm 119 µmol/L axit uric máu sau 6 tháng ở bệnh nhân tăng axit uric, và giảm 70% nguy cơ tăng axit uric ở nhóm tuân thủ cao nhất ^[7].

Tính toàn diện của thực đơn và giới hạn của bằng chứng

Một phát hiện quan trọng từ các nghiên cứu là hiệu quả hạ axit uric phụ thuộc vào việc áp dụng toàn diện cấu trúc bữa ăn DASH chứ không chỉ ăn thêm rau quả đơn thuần ^[4], ^[6].

Nghiên cứu công bố năm 2019 thực hiện trên nhóm người trưởng thành Mỹ gốc Phi sống tại khu vực đô thị thu nhập thấp, bị tăng huyết áp và có mức axit uric nền tương đối cao ^[4]. Trong nghiên cứu này, người tham gia được hướng dẫn và nhận khoản trợ cấp không giới hạn cùng dịch vụ giao thực phẩm để tăng tiêu thụ trái cây, rau củ, các loại hạt và đậu ^[4]. Kết quả cho thấy việc chỉ tăng cường các nhóm thực phẩm thực vật này không làm giảm axit uric một cách nhất quán do mức độ thực hiện khác nhau ở nhóm dân số có nguy cơ, dù vẫn có xu hướng giảm mạnh hơn ở những người có chỉ số axit uric ban đầu cao ^[4]. Các nhà nghiên cứu kết luận cần thay thế chế độ ăn ban đầu một cách toàn diện hơn bằng cách đưa vào đầy đủ các yếu tố chính khác của thực đơn DASH như sữa ít béo và thịt nạc ^[4]. Tương tự, phân tích phụ từ thử nghiệm DASH gốc cũng chỉ ra rằng chế độ ăn DASH toàn diện có tác dụng hạ axit uric mạnh hơn so với nhánh thứ ba chỉ tiêu thụ lượng lớn trái cây và rau củ giàu chất xơ ^[6].

Các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Phân tích từ thử nghiệm DASH-Sodium năm 2017 cho biết nghiên cứu này đã loại trừ những người có tiền sử bệnh tim mạch, bệnh thận giai đoạn tiến triển và bệnh tiểu đường đang điều trị bằng thuốc ^[8]. Quần thể nghiên cứu cũng khác với nhóm bệnh nhân gút điển hình ở chỗ họ tiêu thụ ít rượu bia và có tới 55% là nữ giới ^[8]. Hơn nữa, dữ liệu gốc của thử nghiệm đã được thu thập từ hơn 17 năm trước với thời gian can thiệp tương đối ngắn, chưa thể đưa ra kết luận về tác động lâu dài trong nhiều năm của chế độ ăn DASH đối với axit uric ^[8]. Phần lớn các trường hợp quản lý chế độ ăn liên quan đến giảm axit uric hiện nay được báo cáo trên nhóm dân số không mắc bệnh gút ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi ăn kiêng hạ axit uric

Hiểu lầm đầu tiên là việc tự ý cắt bỏ hoàn toàn thực phẩm chứa purin. Các nhà nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng bệnh nhân gút thường tự áp dụng các chế độ ăn kiểm soát nguồn purin nghiêm ngặt ^[1]. Tuy nhiên, chế độ ăn không có purin thường kém ngon miệng khiến người bệnh thất bại trong việc duy trì lâu dài ^[1]. Việc cắt giảm cực đoan này còn dễ dẫn đến tâm lý ăn bù một lượng lớn chất béo bão hòa tinh chế và tinh bột (carbohydrates), gây hại cho quá trình chuyển hóa ^[1].

Hiểu lầm thứ hai liên quan đến lượng muối ăn vào. Trong phân tích thử nghiệm DASH-Sodium năm 2017, ở nhóm đang ăn thực đơn DASH, việc tăng lượng natri từ mức trung bình lên mức cao (khoảng 180 mmol/ngày, tương đương 1.659 mg natri trên mỗi 1.000 kcal/ngày hoặc khoảng 187 mmol/ngày ở mức năng lượng 2.600 kcal/ngày của chế độ ăn Mỹ điển hình) hầu như không gây ảnh hưởng đến nồng độ axit uric ^[8]. Các nhà khoa học nhấn mạnh kết quả này không ủng hộ quan niệm cho rằng một người nên ăn quá nhiều muối hoặc ăn theo mức muối cao điển hình của người Mỹ để làm giảm axit uric ^[8].

Hiểu lầm thứ ba là lạm dụng thực phẩm chức năng liều cao, điển hình là vitamin C. Tổng quan năm 2022 lưu ý nồng độ bão hòa vitamin C trong huyết tương hàng ngày chỉ dao động từ 200 đến 400 mg ^[1]. Việc uống vượt quá liều khuyến nghị hầu như không mang lại thêm hiệu quả ^[1]. Đáng ngại hơn, dùng viên uống bổ sung vitamin C liều cao và kéo dài có thể gây tác dụng phụ, làm tăng bài tiết axit uric quá mức qua thận, từ đó làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận ở bệnh nhân gút ^[1].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Người đang mắc bệnh gút cần đặc biệt lưu ý đến sự biến động cấp tính của nồng độ axit uric máu khi bắt đầu điều chỉnh lượng muối trong khẩu phần ^[8]. Nghiên cứu năm 2017 cảnh báo rằng tương tự như khi bắt đầu dùng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide, việc chuyển sang chế độ ăn giảm muối có thể tạo ra những thay đổi cấp tính về nồng độ axit uric ^[8]. Sự dao động đột ngột của axit uric trong máu là yếu tố đã biết có thể kích hoạt các cơn gút cấp ^[8].

Những người có bệnh lý nền phức tạp như bệnh thận giai đoạn tiến triển, bệnh tim mạch đã xác lập hoặc tiểu đường đang phải dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thực đơn, do các nhóm đối tượng này chưa được đại diện trong các thử nghiệm DASH-Sodium ^[8]. Ngoài ra, ở hơn một nửa số bệnh nhân gút chưa dùng thuốc hoặc những người có tình trạng bệnh nặng, chế độ ăn chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa khi có chỉ định ^[4].

Cách áp dụng thực tế thực đơn DASH vào mâm cơm hàng ngày

Để đạt được lợi ích kép trên cả huyết áp và axit uric, người dùng cần áp dụng đầy đủ 8 nhóm thành phần của chế độ ăn DASH thay vì chỉ nhặt ra một vài món riêng lẻ ^[4], ^[7].

Về nhóm thực phẩm cần tăng cường, hãy đưa vào bữa ăn hàng ngày các loại rau củ, trái cây tươi (như quả anh đào), ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và đậu đỗ để bổ sung chất xơ cùng nguồn đạm thực vật ^[5], ^[1]. Kết hợp sử dụng các sản phẩm từ sữa ít béo để cung cấp nguồn đạm từ sữa an toàn, đồng thời ưu tiên các loại thịt nạc với lượng vừa phải ^[4], ^[1].

Về nhóm thực phẩm cần hạn chế, cần giảm thiểu thịt đỏ, các loại thịt chế biến sẵn, hải sản, rượu bia và các loại nước ngọt, đồ uống giàu đường fructose ^[5]. Cần tránh việc ăn bù bằng các loại thực phẩm giàu chất béo bão hòa tinh chế và tinh bột tinh chế ^[1]. Lượng muối (natri) trong chế biến cần được giữ ở mức vừa phải, tránh ăn mặn theo thói quen nhưng cũng lưu ý điều chỉnh từ từ nếu đang có tiền sử gút để tránh làm dao động axit uric đột ngột ^[8], ^[1].

Về thời gian theo dõi, người áp dụng cần duy trì thực đơn liên tục tối thiểu từ 4 tuần ( khoảng 30 ngày) để bắt đầu ghi nhận mức giảm axit uric trong xét nghiệm máu, và tiếp tục giữ thói quen này ở mốc 90 ngày cũng như lâu dài để duy trì hiệu quả ổn định ^[2], ^[3].

Chế độ ăn DASH là giải pháp dinh dưỡng có cơ sở khoa học vững chắc giúp kiểm soát đồng thời huyết áp và nồng độ axit uric máu ^[2], ^[5]. Việc kết hợp hài hòa giữa rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, đạm thực vật và sữa ít béo giúp người bệnh thoát khỏi áp lực của những thực đơn kiêng khem khắc nghiệt ^[5], ^[1]. Người có bệnh nền tăng huyết áp, gút hoặc rối loạn chuyển hóa nên trao đổi cùng bác sĩ để xây dựng lộ trình điều chỉnh ăn uống phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.