Nhiều phụ nữ sau sinh quan tâm đến chế độ ăn DASH giàu rau quả và ít chất béo nhằm cải thiện sức khỏe tim mạch và vóc dáng. Liệu việc tuân thủ thực đơn này có làm thay đổi các chất dinh dưỡng thiết yếu trong sữa mẹ hay không là thắc mắc rất phổ biến.

Các bằng chứng quan sát hiện tại cho thấy mẹ ăn theo chế độ DASH có liên quan đến việc tăng hoạt tính chống oxy hóa và canxi, đồng thời làm giảm nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) và dấu ấn oxy hóa lipid trong sữa mẹ [1]. Tuy nhiên, dữ liệu can thiệp lâm sàng trực tiếp còn rất hạn chế, và nhiều thành phần cơ bản của sữa mẹ vẫn được duy trì ổn định nhờ cơ chế điều hòa sinh học tự nhiên [2], [3].

Chế độ ăn DASH tác động thế nào đến sữa mẹ?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào tiêu thụ nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, đậu, sữa ít béo, giảm thịt đỏ, đồ uống ngọt và muối [1].

Một nghiên cứu năm 2023 trên 350 bà mẹ đang cho con bú với 700 mẫu sữa đã phân tích tác động của việc tuân thủ chế độ ăn này [1]. Kết quả ghi nhận nhóm phụ nữ tuân thủ DASH cao nhất có mức chất chống oxy hóa (đo bằng nghiệm pháp DPPH) và canxi trong sữa mẹ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm tuân thủ thấp nhất [1]. Ngược lại, nồng độ triglyceride và malondialdehyde (MDA - dấu ấn của sự phá hủy lipid do oxy hóa) trong sữa mẹ của nhóm này lại thấp hơn rõ rệt [1].

Cơ chế ảnh hưởng dinh dưỡng đến thành phần sữa

Sữa mẹ là chất lỏng sinh học phức tạp nhưng có tính ổn định cao để đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ nhỏ [2], [3]. Một số vi chất và hoạt chất sinh học phản ánh trực tiếp lượng ăn vào của mẹ, trong khi các dưỡng chất đa lượng khác được điều hòa bởi nguồn dự trữ nội sinh [4], [5].

Khi người mẹ nạp nhiều thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ và hạt, khả năng chống oxy hóa tổng thể của sữa được tăng cường, giúp bảo vệ các tế bào và giảm các gốc tự do [1]. Đối với chất béo, hàm lượng axit béo trong sữa mẹ có thể biến đổi theo khẩu phần ăn của người mẹ, trong khi nguồn axit arachidonic (AA) có đến khoảng 90% lấy từ mô dự trữ nội sinh của mẹ [5]. Do đó, chế độ ăn ít chất béo bão hòa và giàu thực vật có thể làm biến đổi nồng độ một số phân đoạn lipid như triglyceride mà không làm mất đi các axit béo bảo vệ thần kinh thiết yếu [1], [5].

Bằng chứng khoa học: Khẩu phần ăn hay cơ thể mẹ quyết định?

Tác động của chế độ ăn lên thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ vẫn còn nhiều kết quả trái chiều giữa các nghiên cứu:

  • Nghiên cứu về DASH năm 2023: Thực hiện trên 350 bà mẹ thông qua bảng hỏi tần suất thực phẩm 65 mục cho thấy điểm số tuân thủ DASH tỷ lệ thuận với canxi và chỉ số chống oxy hóa DPPH trong sữa, đồng thời tỷ lệ nghịch với triglyceride và MDA [1].
  • Nghiên cứu về thành phần cơ thể năm 2018: Theo dõi các bà mẹ ở tháng thứ 1 (n = 40), tháng thứ 3 (n = 22) và tháng thứ 6 (n = 15) sau sinh, kết quả không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa khẩu phần ăn 3 ngày với các chất dinh dưỡng đa lượng trong sữa mẹ [2]. Ngược lại, tỷ lệ mỡ cơ thể và khối lượng cơ của mẹ lại tương quan thuận với lượng protein toàn phần trong sữa [2].
  • Báo cáo dinh dưỡng tổng quan: Thành phần protein trong sữa mẹ thường liên quan đến chỉ số khối cơ thể (BMI) của mẹ chứ không phụ thuộc trực tiếp vào bữa ăn hàng ngày [4]. Khẩu phần ăn nhìn chung không làm thay đổi lớn cấu trúc dinh dưỡng đa lượng chung của sữa thành thục [3].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn ít béo sau sinh

Nhiều người lầm tưởng rằng cắt giảm chất béo trong khẩu phần ăn sẽ khiến sữa mẹ bị "loãng" hoặc thiếu chất béo cho trẻ phát triển. Dữ liệu thực tế cho thấy hàm lượng mỡ trong sữa mẹ dao động tự nhiên theo cữ bú và thời điểm trong ngày [3]. Việc áp dụng chế độ ăn ít chất béo bão hòa như DASH làm giảm nồng độ triglyceride và dấu ấn oxy hóa lipid MDA trong sữa, hỗ trợ nâng cao chất lượng chống oxy hóa mà không làm suy kiệt dinh dưỡng của trẻ [1].

Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều đạm thì sữa càng nhiều chất đạm. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng protein trong sữa mẹ phụ thuộc vào chỉ số BMI và thành phần cơ thể người mẹ hơn là lượng đạm nạp vào từ bữa ăn [2], [4].

Điều khoa học chưa biết rõ

Các dữ liệu hiện tại còn tồn tại một số khoảng trống khoa học:

  • Chưa có thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá việc chủ động áp dụng thực đơn DASH sau sinh tác động dài hạn ra sao đến sự tăng trưởng của trẻ. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2023 chỉ mang tính chất quan sát mối liên quan [1].
  • Chưa làm rõ mức giảm triglyceride trong sữa mẹ ở nhóm ăn DASH có ảnh hưởng đến tổng năng lượng mà trẻ bú mẹ nhận được hay không.
  • Chưa xác định rõ việc thay đổi cấu trúc dinh dưỡng vi lượng qua chế độ ăn DASH kéo dài có cần bổ sung thêm vi chất chuyên biệt trong suốt chu kỳ nuôi con bằng sữa mẹ hay không [4].

Ai nên thận trọng khi áp dụng DASH sau sinh?

  • Bà mẹ có thể trạng thiếu cân hoặc suy dinh dưỡng: Phụ nữ cho con bú hoàn toàn được khuyến nghị cần thêm khoảng 650 kcal mỗi ngày; nếu không đủ năng lượng, cơ thể sẽ phải huy động từ các mô dự trữ [4]. Việc áp dụng chế độ ăn giàu xơ, ít béo nếu không đủ calo có thể gây sụt cân quá mức.
  • Người ăn thuần chay kết hợp DASH: Chế độ ăn thực vật nghiêm ngặt có nguy cơ thiếu hụt một số vitamin và canxi, đòi hỏi phải được bổ sung theo chỉ dẫn y tế [4].
  • Bà mẹ có bệnh lý mạn tính đi kèm: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng khoáng chất và năng lượng phù hợp.

Cách áp dụng thực tế chế độ ăn cân bằng

Để nhận được các lợi ích tương tự chế độ DASH mà vẫn đảm bảo nguồn sữa, các bà mẹ cho con bú nên:

  • Tăng cường tiêu thụ rau xanh, trái cây tươi, các loại đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt để cung cấp chất xơ và chất chống oxy hóa tự nhiên [1].
  • Sử dụng sản phẩm từ sữa ít béo nhằm bổ sung nguồn canxi cần thiết cho cơ thể [1].
  • Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, thịt đỏ, đồ uống có đường và giảm lượng muối trong khẩu phần ăn hàng ngày [1].
  • Đảm bảo ăn đủ năng lượng tổng thể, không cắt giảm calo đột ngột làm ảnh hưởng đến thể trạng của mẹ [4].

Chế độ ăn DASH mang lại nhiều liên kết tích cực như tăng hoạt tính chống oxy hóa và canxi trong sữa mẹ, đồng thời giảm các chất oxy hóa có hại [1]. Tuy vậy, dinh dưỡng sữa mẹ còn chịu sự chi phối của thành phần cơ thể và nguồn dự trữ tự nhiên [2], [5]. Phụ nữ sau sinh nên duy trì bữa ăn đa dạng, đủ năng lượng và tham khảo ý kiến bác sĩ khi muốn thay đổi chế độ dinh dưỡng chuyên biệt.