Nhiều phụ nữ đang cho con bú băn khoăn liệu thay đổi thực đơn hàng ngày có giúp sữa mẹ giàu dinh dưỡng hơn cho bé hay không. Dinh dưỡng của người mẹ đóng vai trò thiết yếu đối với tỷ lệ các loại acid béo có trong sữa mẹ [1].

Dựa trên các nghiên cứu quan sát trên người, chế độ ăn Địa Trung Hải giúp cải thiện hồ sơ lipid trong sữa mẹ, đặc biệt làm tăng tỷ lệ chất béo không bão hòa đơn và omega-3, đồng thời giảm chất béo bão hòa [2, 4]. Tuy nhiên, mức độ thay đổi phụ thuộc vào mức độ tuân thủ chế độ ăn và sự khác biệt cơ địa của từng người [2, 8].

Chế độ Địa Trung Hải tác động thế nào đến sữa mẹ?

Chất béo trong sữa mẹ chiếm khoảng 3,5% đến 4,5%, chủ yếu tồn tại dưới dạng triglyceride được tế bào biểu mô tuyến vú tiết ra [1, 2]. Các acid béo này có nguồn gốc trực tiếp từ khẩu phần ăn của mẹ hoặc giải phóng từ các mô mỡ dự trữ [1].

Nghiên cứu cho thấy chế độ ăn có ảnh hưởng lớn hơn thành phần cơ thể mẹ đối với cấu trúc acid béo sữa trong tháng đầu sau sinh [1]. Việc áp dụng chế độ ăn giàu thực vật, cá và dầu thực vật lành mạnh tạo ra sự thay đổi rõ rệt ở các nhóm acid béo trong sữa [2, 4].

Tăng acid béo không bão hòa đơn và giảm chất béo bão hòa

Nghiên cứu MEDIDIET tại Ý trên 282 bà mẹ cho con bú đánh giá điểm số tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải qua thang điểm 9 mức [2]. Nhóm tuân thủ cao đạt tỷ lệ chất béo không bão hòa đơn (MUFA) là 45,24%, cao hơn mức 43,27% ở nhóm tuân thủ thấp [2]. Đồng thời, hàm lượng chất béo bão hòa (SFA) giảm từ 42,58% xuống còn 40,92% tổng lượng mỡ [2].

Một nghiên cứu khác trên 50 bà mẹ trong tháng đầu sau sinh ghi nhận tiêu thụ dầu ô liu liên hệ nghịch với nồng độ acid palmitic trong sữa (beta = -3,19) [1]. Ngược lại, việc ăn nhiều ngũ cốc và các loại đậu làm tăng hàm lượng acid béo bão hòa tổng số (beta = 11,48) [1]. Dù vậy, một nghiên cứu tại Perugia ghi nhận chế độ ăn nhiều rau củ quả thuần túy lại cho hàm lượng acid béo toàn phần và MUFA cao hơn chế độ Địa Trung Hải thông thường [3].

Cải thiện hàm lượng omega-3 có lợi cho trẻ

Điểm số tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải tỷ lệ thuận với tổng lượng acid béo omega-3 trong sữa mẹ [2]. Ở nhóm tuân thủ cao, tỷ lệ omega-3 đạt 1,31% tổng lượng mỡ, so với 1,07% ở nhóm tuân thủ thấp [2]. Mức tăng này bao gồm các acid béo quan trọng như alpha-linolenic acid (ALA), EPA, DPA và DHA [2].

Nghiên cứu theo dõi tháng đầu sau sinh cũng ghi nhận lượng tiêu thụ đạm và rau xanh tương quan thuận với omega-3 và làm giảm tỷ lệ omega-6:omega-3 [1]. Mức độ tuân thủ tháp dinh dưỡng lành mạnh cũng liên hệ thuận với nồng độ ALA trong sữa (beta = 0,39) [1]. Tuổi mẹ càng cao thì nồng độ ALA trong sữa mẹ có xu hướng giảm nhẹ (beta = -0,43) [1].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp rõ

Các nghiên cứu hiện có chủ yếu là nghiên cứu quan sát cắt ngang hoặc thuần tập nhỏ, chưa xác định được mối quan hệ nhân quả tuyệt đối [2, 4, 6]. Yếu tố chủng tộc và chuyển hóa cá nhân cũng tạo ra khác biệt về acid béo sữa dù mức tiêu thụ dinh dưỡng tương đồng [3, 8].

Nghiên cứu chưa đưa ra định lượng chính xác từng loại thực phẩm cần ăn mỗi ngày để đạt nồng độ acid béo tối ưu trong sữa. Tác động lâu dài của sự thay đổi acid béo này lên sự phát triển thần kinh và thể chất của trẻ bú mẹ vẫn cần thêm thử nghiệm đối chứng quy mô lớn để làm rõ.

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Phụ nữ có tiền sử dị ứng hải sản hoặc các loại hạt cần cẩn trọng khi áp dụng các thành phần của chế độ ăn Địa Trung Hải. Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa hoặc rối loạn chuyển hóa lipid cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tăng lượng dầu thực vật. Mẹ sau sinh không nên kiêng khem quá mức hay cắt giảm đột ngột các nhóm dưỡng chất cơ bản.

Cách áp dụng thực tế cho mẹ sau sinh

Mẹ cho con bú có thể ưu tiên dùng dầu ô liu trong chế biến món ăn thay cho mỡ động vật nhằm cải thiện chất lượng chất béo [1]. Tăng cường rau xanh, cá và các nguồn đạm lành mạnh giúp cung cấp tiền chất cho omega-3 trong sữa mẹ [2, 4]. Tránh tập luyện thể lực quá mức ngay sau sinh vì hoạt động thể chất cường độ cao trong nghiên cứu ghi nhận làm giảm nồng độ cả omega-3 và omega-6 trong sữa [1].

Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại tác động tích cực trong việc tăng chất béo không bão hòa đơn và omega-3 trong sữa mẹ [2, 4]. Mẹ nên duy trì thực đơn đa dạng, cân bằng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi cần điều chỉnh khẩu phần.