Nhiều người tập luyện thể thao chuyển sang chế độ ăn Ketogenic (Keto) với kỳ vọng tối ưu hóa đốt mỡ và duy trì năng lượng bền bỉ. Tuy nhiên, việc cắt giảm gần như toàn bộ carbohydrate có thể tạo ra áp lực sinh lý đáng kể lên hệ thần kinh tự chủ, làm thay đổi nhịp tim phục hồi và chất lượng giấc ngủ.

Nghiên cứu hiện tại cho thấy việc chuyển sang Keto có thể làm giảm biến thiên nhịp tim (HRV) trong giai đoạn đầu thích nghi, cho thấy cơ thể chịu căng thẳng sinh lý cao hơn [1]. Mặt khác, các bằng chứng về ảnh hưởng của Keto lên cấu trúc giấc ngủ sâu và tải luyện tập vẫn còn rất hạn chế, ghi nhận kết quả trái ngược giữa các nhóm đối tượng và chưa đủ thử nghiệm quy mô lớn trên vận động viên [1, 6, 8].

Biến thiên nhịp tim (HRV) phản ánh tải luyện tập ra sao?

Biến thiên nhịp tim (HRV) là khoảng dao động thời gian giữa các nhịp tim liên tiếp, chịu sự điều hòa của hệ thần kinh tự chủ. HRV cao thường đại diện cho sự chiếm ưu thế của hệ phó giao cảm, biểu thị trạng thái phục hồi tốt và mức độ căng thẳng thấp [2, 5].

Ở vận động viên, chỉ số HRV đo trước khi ngủ hoặc ban đêm liên quan chặt chẽ đến trạng thái phục hồi và giấc ngủ. Nghiên cứu trên 174 vận động viên cấp quốc gia cho thấy HRV trước khi ngủ có thể dự đoán chứng mất ngủ mạn tính với độ chính xác cao và có mối tương quan thuận vừa phải với thời gian ngủ sâu cũng như hiệu suất giấc ngủ [2]. Khi giấc ngủ bị rút ngắn, nồng độ các chất gây căng thẳng như epinephrine, norepinephrine và các cytokine gây viêm có thể gia tăng, kéo theo sự sụt giảm hoạt động của thần kinh phó giao cảm và làm giảm HRV [3].

Bằng chứng thực tế: Keto tác động thế nào đến HRV và giấc ngủ?

Nghiên cứu lâm sàng can thiệp trực tiếp để đo lường đồng thời Keto, HRV và giấc ngủ còn rất ít. Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 8 quân nhân nam (khoảng 36 tuổi) so sánh chế độ ăn Keto (~25 g carbohydrate/ngày) và chế độ ăn nhiều carbohydrate (~285 g carbohydrate/ngày) trong 14 ngày [1]. Kết quả cho thấy tổng thời lượng ngủ, hiệu suất giấc ngủ và thời gian đi vào giấc ngủ không có sự khác biệt giữa hai chế độ ăn [1]. Tuy nhiên, trong tuần thứ hai thích nghi với Keto, chỉ số HRV có xu hướng giảm so với mức cơ sở (từ -27 đến +4 ms), gợi ý tình trạng gia tăng căng thẳng sinh lý trong giai đoạn cơ thể chuyển đổi nguồn năng lượng [1].

Về cấu trúc giấc ngủ sâu (ngủ sóng chậm), các báo cáo tổng hợp cho thấy tác động của chế độ ăn rất ít carbohydrate chưa có tính đồng nhất [4]:

  • Một nghiên cứu trên 14 nam giới khỏe mạnh không béo phì ghi nhận tăng thời gian ngủ sóng chậm và giảm giấc ngủ REM khi áp dụng chế độ ăn rất ít carbohydrate [4].
  • Ngược lại, nghiên cứu ở thanh thiếu niên béo phì nặng áp dụng chế độ ăn Keto giàu protein lại cho thấy hiện tượng giảm ngủ sóng chậm và tăng giấc ngủ REM [4].
  • Ở 11 trẻ em động kinh theo dõi trong 12 tháng, chế độ ăn Keto giữ nguyên lượng ngủ sóng chậm, tăng giấc ngủ REM và giảm tổng thời gian ngủ [4].
  • Trên 20 bệnh nhân béo phì áp dụng chế độ ăn Keto rất ít calo trong 12 tuần, chất lượng và thời lượng giấc ngủ không thay đổi trên thang điểm đánh giá, dù tình trạng buồn ngủ ban ngày có giảm [4].

Keto và khả năng thích nghi với tải luyện tập

Khi kết hợp Keto với việc tập luyện thể lực, dữ liệu khoa học hiện nay vẫn chưa chứng minh được lợi ích vượt trội. Một tổng quan hệ thống năm 2025 tổng hợp 6 thử nghiệm lâm sàng trên người về chế độ ăn Keto kết hợp tập luyện sức bền cho thấy: dù có những thay đổi nhất định về mức tiêu thụ oxy tối đa (VO2max) và giảm khối lượng cơ thể, các khác biệt này không đạt mức ý nghĩa thống kê khi phân tích dữ liệu gộp [5]. Các tác giả kết luận rằng khoảng trống nghiên cứu về tác động của Keto lên hiệu suất thể thao vẫn còn rất lớn [5].

Bên cạnh đó, phản ứng phục hồi nhịp tim và giấc ngủ khi chịu tải tập luyện có tính dao động cá nhân rất cao [4, 7]. Việc cắt giảm carbohydrate trong khi vẫn duy trì khối lượng vận động nặng có thể khiến hệ thần kinh tự chủ khó cân bằng nếu không được theo dõi sát sao [1, 4].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có để lại nhiều câu hỏi chưa được giải đáp:

  • Chưa có nghiên cứu dài hạn theo dõi sự thay đổi của HRV và kiến trúc giấc ngủ sau giai đoạn thích nghi ban đầu (sau nhiều tháng áp dụng Keto) ở người tập luyện thể thao cường độ cao [1, 6].
  • Chưa làm rõ cơ chế vì sao tác động của chế độ ăn Keto lên thời lượng giấc ngủ sâu lại trái ngược nhau giữa người bình thường và các nhóm bệnh nhân khác nhau [4].
  • Chưa có dữ liệu xác định mức nạp carbohydrate tối thiểu để vừa duy trì trạng thái đốt mỡ vừa không làm suy giảm HRV ban đêm trong các chu kỳ tập luyện nặng [1, 8].

Ai nên thận trọng khi thử nghiệm Keto trong tập luyện?

  • Vận động viên đang trong giai đoạn thi đấu hoặc tăng tải tập luyện: Sự sụt giảm HRV trong giai đoạn thích nghi có thể phản ánh tải căng thẳng sinh lý bị quá mức, làm chậm khả năng hồi phục cơ thể [1, 4].
  • Người đang gặp vấn đề về giấc ngủ hoặc căng thẳng kéo dài: HRV thấp liên quan đến mất ngủ mạn tính và mệt mỏi; việc áp dụng chế độ ăn khắt khe có thể gia tăng thêm áp lực lên hệ thần kinh [3, 5].
  • Người có bệnh lý nền: Bất kỳ sự thay đổi chuyển hóa lớn nào cũng cần có sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao.

Gợi ý theo dõi tải phục hồi trong thực tế

  • Đánh giá giấc ngủ và HRV theo từng cá nhân: Nghiên cứu trên vận động viên bóng đá nữ cho thấy biến thiên giấc ngủ và nhịp tim ban đêm giữa các cá nhân là rất lớn, do đó nên theo dõi liên tục chỉ số cá nhân thay vì áp dụng một mốc chung [4, 7]. Người lớn duy trì mức ngủ trung bình dưới 7 giờ mỗi đêm nên rà soát lại các yếu tố gây cản trở giấc ngủ [4, 7].
  • Ứng dụng phản hồi sinh học (Biofeedback): Nghiên cứu trên vận động viên trượt băng lòng máng cho thấy việc thực hiện phản hồi sinh học HRV khoảng 35 phút trước khi đi ngủ giúp tăng tỷ lệ giấc ngủ sâu, tăng hiệu suất giấc ngủ và giảm bớt căng thẳng, mệt mỏi [6].
  • Lắng nghe cảm nhận mệt mỏi chủ quan: Đánh giá chủ quan về chất lượng giấc ngủ và tâm trạng có mối liên kết rất mạnh với HRV; nếu thấy mệt mỏi kéo dài khi cắt giảm carbohydrate, cần điều chỉnh lại cường độ tập hoặc lượng dinh dưỡng nạp vào [3].

Áp dụng chế độ ăn Keto trong thể thao đòi hỏi sự cân nhắc thận trọng giữa mục tiêu chuyển hóa và khả năng phục hồi của hệ thần kinh tự chủ. Người tập nên lắng nghe phản ứng của cơ thể, kiểm tra các chỉ số giấc ngủ và nhịp tim, đồng thời tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn.