Thói quen ăn nhiều đồ chiên rán, mỡ động vật khiến nhiều người đối mặt tình trạng mỡ máu cao khi đi khám sức khỏe định kỳ. Không ít người truyền tai nhau việc tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên, trong đó có cây hàm ếch, để nấu nước uống với hy vọng quét sạch mỡ máu và ngăn ngừa xơ vữa mạch máu.
Các nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào cho thấy chiết xuất cây hàm ếch (Saururus chinensis) thực sự có khả năng giảm cholesterol toàn phần, hạ mỡ xấu LDL-cholesterol và giảm quá trình peroxy hóa lipid [1]. Ngoài ra, thảo dược này còn ức chế tín hiệu gây viêm mạch máu và giảm hình thành tế bào bọt gây xơ vữa động mạch [2]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới dừng ở mức độ phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên động vật, hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng trên người để dùng thay thế thuốc điều trị [3].
Cây hàm ếch và cơ chế tác động lên mạch máu
Chi Hàm ếch (Saururus) thuộc họ Saururaceae, gồm hai loài chính là S. cernuus L. và S. chinensis (Lour) Baill, được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền từ châu Á đến Bắc Mỹ [3]. Dân gian thường dùng thảo dược này cho các chứng phù nề, tê phù, vàng da, khí hư, nhiễm trùng đường tiết niệu, tăng huyết áp, bệnh viêm gan và khối u [3].
Về mặt hóa học, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được 147 hợp chất từ hai loài này, chủ yếu thuộc nhóm lignan, flavonoid, alkaloid, anthraquinone, saponin, phenol, diterpene, tannin, steroid và lipid [4], [3]. Trong số các lignan, những hoạt chất nổi bật được xác định gồm machilin D, dihydroguaiaretic acid, sauchinone, licarin A, manassantin A, manassantin B và saurucinol I [5].
Đối với hệ tim mạch và chuyển hóa mỡ, chiết xuất cây hàm ếch hoạt động qua ba mũi nhọn. Thứ nhất là tác động hạ lipid, giúp giảm lượng cholesterol trong huyết thanh, giảm hàm lượng lipid trong mô và ngăn tích tụ cholesterol [1]. Thứ hai là khả năng chống oxy hóa, giúp làm giảm mức độ lipid peroxide (sản phẩm của quá trình oxy hóa chất béo dưới sự tấn công của gốc tự do, vốn tạo ra các hợp chất độc hại như malondialdehyde - MDA và diene liên hợp) [1], [4].
Thứ ba là cơ chế bảo vệ nội mô mạch máu và chống viêm thông qua việc ức chế thụ thể RAGE [2]. Trong cơ thể, các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) được tạo ra từ phản ứng giữa protein và đường khử, khi gắn vào thụ thể RAGE trên màng tế bào sẽ kích hoạt đường truyền tín hiệu NF-kappaB [2]. Quá trình này gây ra phản ứng viêm, thúc đẩy hình thành tế bào bọt (foam cell) và dẫn đến xơ vữa động mạch [2]. Chiết xuất cây hàm ếch có khả năng cạnh tranh gắn kết với RAGE, từ đó chặn đứng chuỗi phản ứng viêm và cải thiện khả năng giãn mạch [2]. Ngoài ra, hoạt chất manassantin A và B từ cây hàm ếch cũng ghi nhận khả năng ức chế biểu hiện phân tử kết dính tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người do yếu tố gây viêm TNF-alpha kích thích [5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ cây hàm ếch (Saururus chinensis) đối với chức năng gan, thành phần lipid huyết tương và hệ thống chống oxy hóa trên chuột ăn chế độ giàu chất béo trong 4 tuần [1]. Chuột thí nghiệm được chia làm 5 nhóm: nhóm đối chứng ăn bình thường, nhóm ăn bình thường kèm 0,5% chiết xuất hàm ếch, nhóm ăn giàu chất béo, nhóm ăn giàu chất béo kèm 0,1% chiết xuất, và nhóm ăn giàu chất béo kèm 0,5% chiết xuất [1]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy nhóm dùng chiết xuất có xu hướng giảm mức tăng cân và giảm tổng lượng cholesterol huyết tương [1]. Đặc biệt, hàm lượng mỡ xấu LDL-cholesterol ở nhóm dùng chiết xuất thấp hơn hẳn so với nhóm đối chứng [1]. Về mặt chống oxy hóa, chế độ ăn nhiều mỡ làm tăng mức lipid peroxide, nhưng ở các nhóm được bổ sung chiết xuất cây hàm ếch, chỉ số lipid peroxide giảm đáng kể và hoạt tính enzyme SOD cũng giảm dần [1]. Ngoài ra, men gan AST và ALT vốn tăng cao do ăn nhiều mỡ cũng đã giảm xuống khi dùng liều 0,5% chiết xuất [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ mới thực hiện trên chuột trong thời gian ngắn 4 tuần [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 tiếp tục khám phá khả năng bảo vệ gan khỏi stress oxy hóa của chiết xuất cây hàm ếch trên mô hình chuột bị tăng lipid máu cấp tính do tiêm chất Triton WR-1339 [4]. Nhóm nghiên cứu sử dụng chủng lợi khuẩn Bacillus subtilis (vốn an toàn và có lợi) để lên men thảo dược, sau đó đem so sánh các chỉ số sinh học chống oxy hóa giữa chiết xuất hàm ếch đã lên men và chiết xuất không lên men [4]. Quá trình lên men thường giúp phân hủy các hợp chất không mong muốn và biến đổi các thành phần tự nhiên như isoflavon, saponin, phytosterol, phenol để tăng cường hoạt tính sinh học [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất hàm ếch lên men đóng vai trò vượt trội hơn dạng không lên men trong việc bảo vệ cơ thể chuột khỏi stress oxy hóa tại gan trong bối cảnh tăng mỡ máu [4]. Tuy nhiên, đây vẫn là mô hình gây tăng mỡ máu nhân tạo bằng hóa chất trên chuột [4].
Đến năm 2022, một nghiên cứu chuyên sâu về mạch máu đã kiểm tra tác dụng của chiết xuất ethanol cây hàm ếch (SE) trên mô hình chuột mắc tiểu đường do tiêm streptozotocin (STZ), chuột biến đổi gen và đại thực bào nuôi cấy [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất SE cạnh tranh với phức hợp AGEs-BSA để gắn vào thụ thể RAGE theo cách phụ thuộc vào liều lượng, từ đó ức chế sự hoạt hóa yếu tố gây viêm NF-kappaB [2]. Khi thử nghiệm dùng lipopolysaccharide (LPS - một chất gắn kết với RAGE) để kích thích viêm, việc điều trị bằng SE đã làm giảm tiết yếu tố gây viêm TNF-alpha ở cả chuột bình thường (Ager+/+) lẫn đại thực bào màng bụng nuôi cấy từ nhóm chuột này, nhưng không có tác dụng ở chuột đã bị loại bỏ gen thụ thể RAGE (Ager-/-) [2]. Quan trọng hơn, việc dùng chiết xuất SE đã cải thiện đáng kể tình trạng rối loạn giãn mạch qua trung gian acetylcholine ở chuột tiểu đường [2]. Dù kết quả mở ra tiềm năng cải thiện rối loạn chức năng nội mô mạch máu và ngừa xơ vữa động mạch, nghiên cứu vẫn giới hạn ở mô hình động vật và tế bào [2].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Tổng hợp các nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm) và in vivo (trên cơ thể sống động vật) đã củng cố cơ sở khoa học cho nhiều công dụng truyền thống của chi Hàm ếch [3]. Các lợi ích tiềm năng đã được ghi nhận bao gồm: hạ lipid máu, chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ gan, chống khối u, ức chế tạo hắc tố và bảo vệ xương [3]. Một số lignan phân lập từ phần trên mặt đất của cây hàm ếch cũng được khảo sát về tác dụng đối với sự kết tập tiểu cầu [5]. Với các đặc tính dược lý đáng chú ý này, cây hàm ếch được giới khoa học đánh giá là ứng cử viên sáng giá để phát triển các loại thuốc mới [3].
Tuy nhiên, ranh giới giữa tiềm năng trong phòng thí nghiệm và ứng dụng thực tế trên người còn rất xa. Một bài tổng quan năm 2020 chỉ rõ rằng dữ liệu về độc tính học, dược động học (cách cơ thể hấp thu, chuyển hóa, thải trừ), các biện pháp kiểm soát chất lượng và giá trị lâm sàng của các hoạt chất từ cây hàm ếch vẫn còn rất hạn chế [3]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào xác nhận liều lượng an toàn và hiệu quả hạ mỡ máu hay chống xơ vữa động mạch trực tiếp trên bệnh nhân [3].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ mỡ máu
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng kết quả trên chuột với tác dụng trên người. Trong các nghiên cứu năm 2008, 2014 và 2022, chuột được dùng chiết xuất tinh chế bằng dung môi ethanol ở tỷ lệ cố định (như 0,1% hoặc 0,5% trong thức ăn) hoặc được lên men công nghệ sinh học bằng vi khuẩn Bacillus subtilis [1], [4], [2]. Việc người dân tự hái lá hoặc rễ cây hàm ếch đem đun nước uống sẽ không thể chiết xuất được hàm lượng hoạt chất tương đương, thậm chí còn giữ lại các hợp chất không mong muốn chưa được phân hủy như khi qua xử lý lên men [4].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng dùng thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị mỡ máu hoặc tiểu đường. Các nghiên cứu chỉ ra rằng cây hàm ếch có tiềm năng hỗ trợ cải thiện rối loạn nội mô mạch máu hoặc giảm tích tụ mỡ ở mô động vật, chứ không phải là thuốc đặc trị làm tan mảng xơ vữa đã hình thành trên người [1], [2], [3]. Tự ý bỏ thuốc tây để uống lá cây có thể khiến mỡ máu tăng vọt và dẫn đến biến cố tim mạch.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do dữ liệu về độc tính học và dược động học của cây hàm ếch trên người còn thiếu hụt, việc sử dụng cần hết sức dè dặt [3]. Nhóm đầu tiên cần thận trọng là người đang mắc bệnh lý gan, thận hoặc có bệnh nền mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu đang phải dùng thuốc theo đơn. Dù chiết xuất hàm ếch cho thấy khả năng hạ men gan AST, ALT trên chuột ăn nhiều mỡ, nhưng việc thiếu các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng dược liệu ngoài thực tế có thể gây gánh nặng ngược lại cho gan [1], [3].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm từ cây hàm ếch khi chưa có dữ liệu an toàn [3]. Ngoài ra, vì một số thành phần lignan trong cây có tác động lên quá trình kết tập tiểu cầu, những người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần tránh sử dụng để ngừa rủi ro tương tác thuốc [5]. Người có cơ địa dị ứng hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng không nên tự ý dùng dạng cây tươi hoặc khô không rõ nguồn gốc.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu
Trong khi chờ đợi các nghiên cứu bổ sung làm rõ giá trị lâm sàng và liều lượng chuẩn xác của cây hàm ếch trên người, người dân không nên tự ý thu hái thảo dược này để điều trị mỡ máu [3]. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ hoặc bài thuốc y học cổ truyền có thành phần hàm ếch, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá tình trạng sức khỏe và kiểm soát nguồn gốc chất lượng dược liệu [3].
Cách tiếp cận thực tế và an toàn nhất để giảm LDL-cholesterol và ngăn ngừa oxy hóa mỡ máu vẫn dựa trên nền tảng lối sống. Như nghiên cứu năm 2008 đã chỉ ra, chính chế độ ăn nhiều chất béo là thủ phạm trực tiếp làm tăng cân, tăng cholesterol, tăng men gan và thúc đẩy quá trình peroxy hóa lipid trong cơ thể [1]. Do đó, bước đầu tiên bạn có thể làm ngay tại nhà là cắt giảm mỡ động vật, nội tạng, đồ chiên rán ngập dầu trong khẩu phần ăn hàng ngày.
Song song đó, để hạn chế sự hình thành các phân tử AGEs gây viêm mạch máu và tạo tế bào bọt như mô tả trong nghiên cứu năm 2022, người dân nên giảm tiêu thụ đường tinh luyện và hạn chế cách chế biến nướng, chiên ở nhiệt độ quá cao (vốn thúc đẩy phản ứng Maillard giữa đường và đạm tạo ra AGEs) [2]. Thay vào đó, hãy ưu tiên phương pháp hấp, luộc, ăn đa dạng rau xanh, vận động thể lực đều đặn và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ nếu đã được chẩn đoán rối loạn lipid máu.
Nhìn chung, chiết xuất cây hàm ếch sở hữu nhiều hoạt chất sinh học quý giá giúp hạ cholesterol, chống oxy hóa lipid và ngăn chặn phản ứng viêm mạch máu trên mô hình thực nghiệm [1], [2], [3]. Tuy nhiên, vì thiếu dữ liệu về độc tính và thử nghiệm lâm sàng trên người, thảo dược này mới chỉ dừng ở mức tiềm năng nghiên cứu phát triển thuốc mới [3]. Để ngừa xơ vữa động mạch an toàn, người bệnh cần duy trì chế độ ăn giảm mỡ xấu, hạn chế đường và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.