Đau nhức xương khớp mỗi khi trái gió trở trời khiến nhiều người tìm đến thảo dược tự nhiên với hy vọng giảm đau an toàn. Cúc mắt bò thường được truyền tai nhau như giải pháp hỗ trợ giảm viêm từ thực vật. Liệu chiết xuất loài hoa này có thực sự tác động lên tình trạng viêm khớp?

Câu trả lời ngắn gọn là hiện chưa có dữ liệu khoa học trực tiếp chứng minh chiết xuất cúc mắt bò giúp giảm viêm khớp trên người hay động vật. Loài cây này có sản sinh hợp chất phenol và enzyme chống oxy hóa khi gặp điều kiện bất lợi, nhưng mới được nghiên cứu trong xử lý ô nhiễm đất [1]. Trong khi đó, cơ chế ức chế phản ứng viêm khớp qua hợp chất phenolic và acid béo lại được ghi nhận rõ ở các thảo dược khác như tiểu hồi hoặc hạt lanh, bên cạnh các thuốc điều trị tiêu chuẩn [2][3][4][5].

Cúc mắt bò và phản ứng sinh hóa trước căng thẳng

Cúc mắt bò (tên khoa học Leucanthemum vulgare Lam.) là loài thực vật có khả năng sinh trưởng tốt trong nhiều điều kiện môi trường khắc nghiệt [1]. Trong tự nhiên, cây hình thành hệ thống phòng vệ sinh hóa gồm các hợp chất phenol, proline cùng các enzyme chống oxy hóa như peroxidase và catalase ở cả rễ và lá [1].

Hợp chất phenolic thực vật vốn được giới khoa học chú ý nhờ đặc tính chống oxy hóa. Tuy nhiên, việc một loài cây chứa phenol không đồng nghĩa chiết xuất của nó tự động trở thành thuốc trị viêm khớp. Để đánh giá tác dụng lên khớp, giới chuyên môn cần dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên mô hình viêm hoặc thử nghiệm lâm sàng ở người.

Nghiên cứu thực tế nói gì về cúc mắt bò?

Cho đến nay, dữ liệu nghiên cứu về Leucanthemum vulgare trong y sinh học điều trị viêm khớp vẫn là khoảng trống. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã khảo sát loài cây này nhưng ở góc độ hoàn toàn khác: xử lý sinh học đất nhiễm dầu thô (phytoremediation) [1].

Trong thiết kế thí nghiệm này, nhóm nghiên cứu trồng cây cúc mắt bò vào các chậu đất chứa dầu thô ở các mức nồng độ 0%, 2,5%, 5%, 7,5% hoặc 10% theo trọng lượng [1]. Các chỉ số gồm tổng nồng độ hydrocarbon dầu mỏ (TPH), hoạt độ enzyme peroxidase, catalase, cùng hàm lượng proline và phenol trong rễ và lá được đo lúc mới trồng và định kỳ mỗi 2 tháng một lần trong suốt 6 tháng [1].

Kết quả ghi nhận rễ cây kết hợp thành công với nấm rễ (mycorrhizae) ở mọi điều kiện thử nghiệm [1]. Đáng chú ý, có mối tương quan thuận giữa nồng độ hợp chất chống oxy hóa (bao gồm phenol) của cây và mức độ ô nhiễm dầu thô trong đất [1]. Hàm lượng TPH trong đất có trồng cây giảm đáng kể theo thời gian so với nhóm đối chứng, đạt mức thấp nhất sau 6 tháng ở tất cả các nghiệm thức [1]. Nghiên cứu kết luận cúc mắt bò có thể sống sót khi tiếp xúc dầu thô và thúc đẩy làm sạch dầu trong đất, hoàn toàn không đề cập đến khả năng kháng viêm hay điều trị bệnh khớp [1].

Hiểu về bệnh viêm khớp và cách hợp chất tự nhiên ức chế viêm

Để hiểu vì sao người bệnh khớp hay tìm kiếm các chất chống oxy hóa và kháng viêm thực vật, cần nhìn vào bản chất bệnh. Viêm khớp dạng thấp (RA) là bệnh lý viêm tự miễn, đa gen, ảnh hưởng đến khoảng 0,5% đến 1% dân số thế giới [6]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng viêm khớp đối xứng, viêm màng hoạt dịch dai dẳng và bào mòn xương, chủ yếu ở các khớp ngoại vi [6]. Nếu không can thiệp kịp thời, bệnh có thể dẫn đến biến dạng khớp, tàn phế, thậm chí tử vong, đồng thời gây tổn thương ngoài khớp ở tim, da, phổi và mắt [6].

Khi cúc mắt bò chưa có bằng chứng trên bệnh lý này, các nhà khoa học đã tìm thấy cơ chế ức chế phản ứng viêm từ hợp chất phenolic và flavonoid ở một thảo dược quen thuộc khác là tiểu hồi (Foeniculum vulgare) [2][3]. Trong y học cổ truyền, tiểu hồi từng được dùng cho nhiều chứng bệnh trong đó có viêm khớp [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích dịch chiết hydromethanolic từ hạt tiểu hồi, đánh giá hàm lượng phenolic tổng số, flavonoid, flavonol và phân tích sắc ký khí khối phổ (GC-MS) [3]. Thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy dịch chiết này ức chế sự biến tính protein (đạt 35,68 ± 0,4% ở nồng độ 200 µg/mL), ức chế hoạt tính enzyme protease (đạt 58,09 ± 0,1% ở nồng độ 250 µg/mL) và giảm tan máu hồng cầu do nhiệt (đạt 9,67 ± 0,3% ở nồng độ 200 µg/mL) khi so sánh với thuốc đối chứng indomethacin (P < 0,001) [3]. Nhóm tác giả nhận định hoạt tính kháng viêm này có thể nhờ sự dồi dào của flavonoid cùng sự hiện diện của linalool, acid palmitic và acid oleic [3].

Bằng chứng trên động vật từ các thảo dược đối chứng

Không chỉ dừng ở ống nghiệm, cơ chế kháng viêm của các chiết xuất thực vật còn được kiểm chứng trên động vật. Một tổng quan năm 2014 cho biết việc cho chuột cống và chuột nhắt uống dịch chiết methanol từ quả tiểu hồi giúp ức chế các bệnh viêm cấp và bán cấp [2]. Nghiên cứu sử dụng ba quy trình sàng lọc phổ biến cho thuốc kháng viêm không steroid: phù chân chuột do carrageenan, phù tai chuột do acid arachidonic và viêm khớp do formaldehyde [2].

Ở mô hình viêm cấp, liều 200 mg/kg dịch chiết methanol tiểu hồi ức chế 69% tình trạng phù chân do tiêm carrageenan và giảm 70% phù tai do acid arachidonic ở chuột nhắt so với nhóm chứng [2]. Với mô hình viêm do formaldehyde, nồng độ các men transaminase huyết thanh gồm AST và ALT tăng đáng kể khi có mặt dịch chiết so với nhóm chứng, qua đó gợi ý dịch chiết tác động lên cả hai con đường cyclooxygenase và lipoxygenase [2].

Một nghiên cứu khác năm 2019 đã tổng hợp hạt nano selen từ cây tiểu hồi và thử nghiệm trên chuột nhắt Balb/c bị viêm khớp ở hai mức liều 5 mg/kg và 10 mg/kg [6]. Kết quả cho thấy liều 10 mg/kg hiệu quả hơn trong việc giảm thể tích sưng chân chuột, đưa các chỉ số hóa sinh lâm sàng về mức bình thường và thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt trong thử nghiệm DPPH [6].

Tương tự, hạt lanh (Linum usitatissimum) cũng là nguồn hoạt chất tự nhiên được khảo sát kỹ trên bệnh khớp. Dù một nghiên cứu năm 2013 ghi nhận các dịch chiết hạt lanh không cho thấy hoạt tính kháng viêm trong ống nghiệm trên các chỉ dấu NF-kappaB, PPAR, IL-8 và E-selectin, nhưng dầu ép (fixed oil) hạt lanh lại cho kết quả khác biệt trên mô hình thực nghiệm [7]. Cụ thể, dầu hạt lanh ức chế phản ứng viêm do PGE2, leukotriene, histamine, bradykinin và acid arachidonic, tác động lên cả con đường cyclooxygenase và lipoxygenase [7].

Trên mô hình viêm khớp do chất bổ trợ Freund hoàn chỉnh (CFA), dầu hạt lanh giúp giảm sưng khớp và giảm nồng độ TNF-alpha tuần hoàn phụ thuộc liều dùng ở cả phác đồ dự phòng lẫn điều trị, đồng thời hạ thấp protein TNF-R1 và IL-6 tại chân khớp bị viêm [7]. Ngoài ra, thuốc mỡ chứa 0,75% và 1,5% dầu hạt lanh bôi lên vết thương rạch da ở chuột đực giúp giảm đáng kể tế bào viêm trong giai đoạn tái tạo biểu mô [7].

Một nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống trắng Wistar cũng xác nhận tiêm phúc mạc dầu hạt lanh giúp ức chế tiêu chảy do dầu thầu dầu, giảm phù nề khớp do dầu thông và kiểm soát viêm khớp do formaldehyde kèm kiểm soát nồng độ men gan SGOT, SGPT [4]. Dầu hạt lanh còn bảo vệ khớp phụ thuộc liều trước tình trạng viêm và các tổn thương thứ phát do CFA gây ra [4]. Tác dụng này được quy cho hàm lượng acid alpha-linolenic (chiếm 57,38%, một loại omega-3) có khả năng ức chế kép chuyển hóa arachidonate, làm giảm sản xuất các eicosanoid gây viêm (PGE2, LTB4) và giảm tính thấm thành mạch [4].

Khoảng cách giữa thử nghiệm thực nghiệm và hiệu quả trên người

Dù dữ liệu trong ống nghiệm và trên chuột của các thảo dược giàu phenolic hay acid béo rất khả quan, việc áp dụng sang cơ thể người luôn có giới hạn rõ rệt. Một thử nghiệm lâm sàng được nhắc đến trong tài liệu năm 2013 đã theo dõi 26 nam giới và phụ nữ mãn kinh có mức cholesterol LDL-C cao [7]. Những người này được phân ngẫu nhiên dùng 40 g/ngày các sản phẩm nướng chứa hạt lanh xay hoặc cám mì [7].

Sau 5 tuần, nhóm dùng hạt lanh tăng nồng độ acid alpha-linolenic huyết thanh (p < 0,001) và giảm 13% LDL-C (p < 0,005) [7]. Đến tuần thứ 10, nhóm này giảm 14% lipoprotein (p = 0,02) và giảm 23,7% chỉ số kháng insulin HOMA-IR (p = 0,03) so với nhóm dùng lúa mì [7]. Tuy nhiên, chế độ ăn này hoàn toàn không tạo ra tác động nào lên các chỉ dấu viêm (IL-6, Hs-CRP) hay stress oxy hóa (ox LDL, isoprostane nước tiểu) ở mọi thời điểm đo [7]. Bên cạnh đó, dầu hạt lanh được ghi nhận làm ức chế sản sinh gốc oxy tự do từ bạch cầu nhưng lại làm kéo dài thời gian chảy máu [7].

Trong y học hiện đại, để thực sự kiểm soát tiến triển viêm khớp dạng thấp, bác sĩ cần đến các thuốc điều hòa miễn dịch đường uống như leflunomide [5]. Theo dữ liệu năm 2002, leflunomide ức chế viêm thông qua việc ức chế dihydroorotate dehydrogenase — enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp mới các ribonucleotide chứa pyrimidine [5]. Đây là thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (DMARD) đầu tiên được phê duyệt với chỉ định làm chậm tổn thương khớp trên phim chụp X-quang, và có thể phối hợp an toàn với methotrexate [5].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị khớp

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng mọi loại cây có chứa hợp chất chống oxy hóa phenol như cúc mắt bò đều có thể uống để tiêu viêm khớp. Thực tế, hàm lượng phenol tăng lên ở cúc mắt bò trong nghiên cứu chỉ là phản ứng sinh lý của cây khi sống trong đất nhiễm dầu thô từ 2,5% đến 10% [1]. Chưa có bất kỳ quy trình chiết xuất hay liều lượng nào của cúc mắt bò được kiểm nghiệm độ an toàn và hiệu quả trên khớp [1].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thảo dược tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối và có thể thay thế thuốc tây. Ngay cả thuốc được phê duyệt rõ ràng như leflunomide cũng có các tác dụng phụ nhẹ như tiêu chảy, phát ban, rụng tóc có hồi phục và tăng men gan transaminase, đòi hỏi bác sĩ phải theo dõi [5]. Ngược lại, việc tự ý dùng chiết xuất thực vật đậm đặc có thể gây kéo dài thời gian chảy máu như trường hợp dầu hạt lanh, hoặc làm thay đổi chỉ số men AST, ALT như trên mô hình chuột dùng dịch chiết methanol tiểu hồi [2][7].

Ai nên thận trọng khi dùng các sản phẩm chiết xuất tự nhiên?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là bệnh nhân đã được chẩn đoán viêm khớp dạng thấp. Do bệnh có nguy cơ gây bào mòn xương, biến dạng khớp và ảnh hưởng đến tim, phổi, mắt nếu không điều trị kịp thời, người bệnh tuyệt đối không bỏ thuốc điều trị chính thống để chuyển sang dùng cây cỏ truyền miệng [6].

Người đang có vấn đề về đông máu hoặc dùng thuốc chống đông cần lưu ý vì một số chiết xuất thực vật như dầu hạt lanh có thể làm kéo dài thời gian chảy máu [7]. Người có bệnh lý gan hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan (như leflunomide, methotrexate) cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào để tránh nguy cơ tương tác làm tăng men gan [2][5]. Tuyệt đối không thu hái cúc mắt bò mọc hoang ở vùng đất ô nhiễm công nghiệp để làm thuốc vì loài cây này có đặc tính hấp thụ và tồn lưu chất ô nhiễm từ đất [1].

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe xương khớp

Thay vì tìm kiếm chiết xuất cúc mắt bò chưa được kiểm chứng y khoa, người có triệu chứng đau khớp nên đi khám sớm để được chẩn đoán chính xác và điều trị kịp thời, giúp kiểm soát bệnh hiệu quả [6]. Việc tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ là nền tảng quan trọng nhất để ngăn ngừa tổn thương khớp tiến triển [6][5].

Trong chế độ ăn hàng ngày, người bệnh có thể bổ sung các thực phẩm tự nhiên đã được nghiên cứu rõ về thành phần như hạt tiểu hồi làm gia vị hoặc dùng hạt lanh xay trong các món nướng với lượng hợp lý (nghiên cứu dùng mức 40 g/ngày ở người lớn có mỡ máu cao) để hỗ trợ chuyển hóa mỡ máu và độ nhạy insulin [3][7]. Kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và vận động vừa sức sẽ giúp duy trì sự linh hoạt của khớp một cách bền vững.

Tóm lại, cúc mắt bò chứa hợp chất phenol giúp cây thích nghi môi trường ô nhiễm nhưng chưa có bằng chứng khoa học điều trị viêm khớp [1]. Các cơ chế kháng viêm qua hợp chất phenolic, flavonoid hay omega-3 hiện mới được chứng minh ở tiểu hồi và hạt lanh trên mô hình thực nghiệm [2][3][4]. Người bệnh khớp nên thăm khám bác sĩ để có phác đồ chuẩn xác, không tự ý dùng thảo dược truyền miệng thay thế thuốc điều trị.