Nhiều người mắc bệnh gout hoặc có nồng độ axit uric trong máu cao thường tìm đến các loại thảo mộc thanh nhiệt để hỗ trợ cơ thể đào thải độc tố. Trong đó, hoa cúc nói chung và cúc mâm xôi (tên khoa học Chrysanthemum morifolium) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được hãm trà uống hàng ngày. Thắc mắc liệu loài hoa này có thực sự hạ được axit uric hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng thu hút sự quan tâm của nhiều người bệnh.

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại cho thấy chiết xuất từ hoa cúc mâm xôi chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế trực tiếp enzyme xanthine oxidase – tác nhân chính thúc đẩy tổng hợp axit uric trong gan [1]. Bên cạnh đó, thảo dược này còn tác động lên các thụ thể vận chuyển ở thận để hỗ trợ đào thải urate ra ngoài nước tiểu [2, 5].

Cúc mâm xôi và cơ chế hạ axit uric qua enzyme xanthine oxidase

Để hiểu cách thức hoa cúc tác động, cần nhìn vào quá trình chuyển hóa purine trong cơ thể. Khi cơ thể tiêu hóa thực phẩm giàu purine hoặc tái chế tế bào cũ, purine sẽ bị phân giải thành hypoxanthine, sau đó chuyển thành xanthine và cuối cùng là axit uric [1]. Toàn bộ hai bước chuyển hóa này đều do một loại enzyme có tên là xanthine oxidase (viết tắt là XO hoặc XOD) đảm trách [1, 4].

Khi enzyme này hoạt động quá mức, lượng axit uric sinh ra vượt ngưỡng lọc của thận, dẫn đến tình trạng tăng axit uric máu và kết tinh thành các tinh thể muối urate sắc nhọn tại khớp, gây nên cơn đau gout cấp [1, 7]. Các thuốc tân dược điều trị gout kinh điển như allopurinol cũng hoạt động dựa trên nguyên lý chặn đứng enzyme này [3, 8].

Các nhà nghiên cứu phát hiện các flavonoid và polyphenol trong cúc mâm xôi có cấu trúc gắn kết tự nhiên vào vị trí hoạt động của xanthine oxidase [1, 4]. Sự ức chế này khiến enzyme không thể chuyển hóa xanthine thành axit uric, làm giảm việc sản sinh hoạt chất này ngay từ gốc rễ [1, 5].

Bằng chứng phòng thí nghiệm về hoạt tính ức chế enzyme

Nghiên cứu công bố năm 2022 đã sử dụng phương pháp chuyển hóa học dựa trên phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR) kết hợp phân tích đa biến để phân loại các chất ức chế enzyme xanthine oxidase trong hoa khô cúc mâm xôi [1]. Các nhà khoa học đã so sánh các phân đoạn chiết xuất và nhận thấy phân đoạn ethyl acetate đã khử tannin có hoạt tính ức chế enzyme xanthine oxidase mạnh nhất, đi kèm khả năng dọn gốc tự do DPPH vượt trội [1].

Nghiên cứu này phát hiện 17 chất chuyển hóa, trong đó xác định 3 hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho việc ức chế enzyme là kaempferol, axit 4-hydroxybenzoic và apigenin [1]. Thử nghiệm tương tác cho thấy axit 4-hydroxybenzoic khi kết hợp với apigenin hoặc kaempferol tạo ra tác động cộng hưởng, giúp gia tăng hiệu quả kìm hãm xanthine oxidase so với khi đứng riêng rẽ [1].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu vào năm 2021 đã đi sâu đánh giá động học gắn kết giữa các flavonoid của cúc mâm xôi và xanthine oxidase thông qua mô hình chiếm giữ mục tiêu [2]. Nghiên cứu đã sàng lọc được 39 thành phần có tiềm năng hạ axit uric, đồng thời xác định hoạt tính ức chế của 23 hợp chất [2].

Ba chất ức chế mạnh nhất được xác định là genistein, luteolin và apigenin với nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 1,23; 1,47 và 1,59 micromol/L [2]. Hằng số tốc độ gắn kết (Kon) của chúng lần lượt đạt 1,26x10^6; 5,23x10^5 và 6,36x10^5 mol^(-1) s^(-1), trong khi hằng số tốc độ phân ly (Koff) đo được là 10,93x10^(-2); 1,59x10^(-2) và 5,3x10^(-2) s^(-1) [2]. Khi thử nghiệm phối hợp, ba hợp chất này tạo ra sự ức chế enzyme xanthine oxidase nhanh chóng và kéo dài [2].

Hiệu quả hạ axit uric trên mô hình động vật

Không chỉ dừng lại trong ống nghiệm, tác dụng của cúc mâm xôi đã được chứng minh cụ thể trên các mô hình động vật tăng axit uric máu. Năm 2019, một nghiên cứu trên chuột cống trắng bị gây tăng axit uric máu bằng potassium oxonate đã đánh giá chiết xuất hoa cúc mâm xôi giống 'Boju' (CBE) [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này thể hiện hoạt tính hạ axit uric rõ rệt thông qua việc ức chế enzyme xanthine oxidase trong huyết thanh chuột [3].

Không chỉ ức chế tổng hợp, chiết xuất CBE còn điều hòa biểu hiện các protein vận chuyển axit uric ở thận bao gồm ABCG2, URAT1 và GLUT9, giúp bảo vệ chức năng thận và ổn định nồng độ lipid máu [3]. Phân tích chuyển hóa huyết thanh ghi nhận chiết xuất điều hòa 16/17 dấu ấn sinh học liên quan đến chuyển hóa tryptophan, sphingolipid, glycerophospholipid và axit arachidonic, qua đó giảm indoxyl sulfate và giảm các chất trung gian gây viêm [3].

Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2014 đã thử nghiệm dầu hoa cúc (CFO - phân đoạn chứa polyphenol từ hoa cúc) trên chuột cống ăn chế độ ăn gây tăng axit uric máu [4]. Chuột được cho uống CFO đã giảm đáng kể nồng độ axit uric trong huyết thanh [4]. Phân tích DNA microarray chỉ ra rằng CFO vừa ức chế hoạt tính enzyme xanthine oxidase tại gan, vừa làm tăng nồng độ axit uric thải qua nước tiểu thông qua việc tăng cường biểu hiện các gen vận chuyển đào thải axit uric ở thận [4].

Năm 2024, một nghiên cứu khác khảo sát công thức phối hợp ba thực phẩm nguồn gốc thực vật gồm cúc mâm xôi (Chrysanthemum morifolium), tía tô (Perilla frutescens) và hoa hòe (Sophora japonica) [5]. Hỗn hợp này thể hiện khả năng ức chế kép cả hai enzyme chuyển hóa purine là xanthine oxidase và adenosine deaminase (ADA) [5]. Trên mô hình chuột bị tăng axit uric máu, hỗn hợp này làm giảm đáng kể nồng độ axit uric huyết thanh với hiệu quả tương đương allopurinol nhưng ghi nhận ít tác dụng phụ hơn [5].

Ngoài cúc mâm xôi, loài cúc dại (Chrysanthemum indicum) cùng chi cũng cho thấy tác dụng ức chế tổng hợp axit uric qua enzyme xanthine oxidase và điều hòa các chất vận chuyển URAT1, GLUT9, OAT1, OAT3 khi thử nghiệm trên tế bào và động vật [6, 7].

Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các dữ liệu nghiên cứu kể trên là cơ sở khoa học mở ra tiềm năng lớn cho cúc mâm xôi trong việc hỗ trợ điều trị rối loạn chuyển hóa purine. Điểm mạnh của các nghiên cứu này là làm sáng tỏ cơ chế tác động ở mức độ phân tử, xác định rõ từng hoạt chất đơn lẻ như luteolin, apigenin, kaempferol và chứng minh được cơ chế tác động kép: vừa kìm hãm tổng hợp tại gan, vừa thúc đẩy đào thải qua thận [1, 2, 5].

Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn hiện tại. Toàn bộ các dữ liệu trên đều đến từ thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), tế bào học và mô hình động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) [1, 2, 3, 5]. Cho đến nay, vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người mắc bệnh gout để xác định chính xác liều dùng tối ưu và hiệu quả lâm sàng dài hạn.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu đa phần sử dụng dịch chiết cô đặc bằng dung môi (như ethyl acetate) hoặc tinh dầu chứa hàm lượng polyphenol rất cao [1, 5]. Lượng hoạt chất này khác biệt rất lớn so với việc chỉ hãm vài bông cúc trong nước sôi để uống hàng ngày.

Những hiểu lầm thường gặp ở người bệnh gout

Một sai lầm rất phổ biến là người bệnh nghĩ rằng uống trà hoa cúc mâm xôi có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ axit uric do bác sĩ kê đơn. Cúc mâm xôi chỉ có vai trò hỗ trợ kiểm soát, không thể dập tắt cơn đau gout cấp tính hay lập tức hạ axit uric về mức an toàn khi bệnh đang ở giai đoạn tiến triển.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo mộc thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại nên có thể uống càng đặc, càng nhiều càng tốt. Bất kỳ loại thảo mộc nào khi dung nạp quá liều lượng cũng tạo gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là ở những người đã có sẵn tổn thương cơ quan bài tiết do biến chứng lâu năm của bệnh gout.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng chỉ cần chăm chỉ uống trà hoa cúc thì có thể thoải mái ăn nhậu, tiêu thụ hải sản, nội tạng hay uống bia rượu. Thực tế, không một loại thảo dược nào có thể bù đắp được lượng purine khổng lồ đưa vào cơ thể nếu chế độ ăn uống không được kiểm soát nghiêm ngặt.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù cúc mâm xôi là thảo dược lành tính trong ẩm thực và y học cổ truyền, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng với các cây thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) như cúc vạn thọ, hoa cúc đồng nội: Có thể gặp phản ứng ngứa ngáy, nổi mề đay hoặc khó thở khi dùng.
  • Bệnh nhân gout đã suy giảm chức năng gan, thận mức độ vừa đến nặng: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược cô đặc nào để tránh quá tải bài tiết.
  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ lạnh bụng, tiêu chảy: Hoa cúc có tính mát, dùng nhiều hoặc quá đặc có thể gây cảm giác cồn cào, khó tiêu hoặc rối loạn tiêu hóa.
  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Chưa có đủ dữ liệu an toàn về việc sử dụng các chiết xuất đậm đặc của thảo mộc này trên đối tượng này.

Gợi ý cách dùng cúc mâm xôi hỗ trợ đời sống

Để tận dụng các flavonoid tự nhiên từ cúc mâm xôi một cách an toàn, người bệnh có thể đưa thảo mộc này vào chế độ sinh hoạt như một liệu pháp bổ trợ lành mạnh:

  • Lựa chọn nguồn gốc: Sử dụng hoa cúc khô sạch, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, không tồn dư hóa chất bảo quản hay lưu huỳnh.
  • Cách chế biến: Dùng 3 đến 5 bông cúc khô (khoảng 3-5g), tráng qua nước ấm rồi hãm với 200-300ml nước sôi trong 10-15 phút. Có thể dùng nước trà này uống rải rác trong ngày.
  • Thời điểm dùng: Thích hợp nhất là uống sau bữa ăn khoảng 30 phút hoặc dùng vào buổi tối trước khi đi ngủ giúp thư giãn thần kinh.
  • Phối hợp thảo mộc: Theo các gợi ý phối hợp từ nghiên cứu thực nghiệm, có thể kết hợp cúc mâm xôi với vài lá tía tô khô để tăng cường hỗ trợ đào thải [5]. Tránh pha thêm quá nhiều đường phèn hay mật ong vì đường fructose dư thừa có thể làm gia tăng sản xuất axit uric trong cơ thể.

Cúc mâm xôi là một dược liệu giàu tiềm năng với cơ chế ức chế xanthine oxidase đã được khoa học thực nghiệm chứng minh. Tuy nhiên, người bệnh gout cần coi đây là một giải pháp hỗ trợ trong lối sống, không tự ý bỏ thuốc điều trị và luôn cần duy trì thói quen ăn uống lành mạnh cùng sự theo dõi định kỳ của bác sĩ chuyên khoa.