Nhiều phụ huynh muốn thêm các loại gia vị thảo mộc Địa Trung Hải như húng tây, kinh giới dại hay xạ hương vào thức ăn dặm để kích thích vị giác của trẻ dưới 5 tuổi. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại rau thơm này cho trẻ nhỏ cần hết sức thận trọng vì hệ tiêu hóa và chuyển hóa của trẻ chưa hoàn thiện.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng về khả năng dung nạp ẩm thực của trẻ dưới 5 tuổi đối với thảo mộc Địa Trung Hải; các bằng chứng sẵn có chủ yếu đến từ nghiên cứu đánh giá rủi ro ô nhiễm độc tố tự nhiên và tổng quan an toàn dược liệu. Trẻ nhỏ có thể tiếp xúc với một lượng rất nhỏ rau thơm tươi như húng tây hoặc thì là tây qua chế biến gia đình, nhưng nên hạn chế tối đa các loại thảo mộc khô đậm đặc do nguy cơ nhiễm độc ancaloit pyrrolizidine vượt ngưỡng an toàn.

Nguy cơ nhiễm độc ancaloit pyrrolizidine từ thảo mộc khô

Ancaloit pyrrolizidine (PA) và dạng N-oxit của chúng (PANO) là những chất chuyển hóa thứ cấp do thực vật sinh ra để tự vệ, có khả năng gây ngộ độc cấp tính hoặc mạn tính ở người [1]. Một nghiên cứu phân tích tại Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận các hợp chất PA, PANO và ancaloit tropane xuất hiện trong tất cả các mẫu trà thảo mộc và thảo mộc ẩm thực được kiểm tra, bao gồm bạc hà cay, xạ hương, xô thơm và thì là tây, với hàm lượng dao động từ 4,6 ng/g đến 1054,5 ng/g [1].

Một nghiên cứu đánh giá rủi ro phơi nhiễm cho thấy thảo mộc dạng khô tiềm ẩn nguy cơ cao đối với trẻ nhỏ do làm tăng lượng PA đưa vào cơ thể [2]. Khi tính toán khẩu phần theo công thức nấu ăn chứa húng tây, xạ hương và kinh giới dại dạng khô, mức phơi nhiễm cấp tính ở trẻ em vượt giới hạn hướng dẫn dựa trên sức khỏe (HBGV 0,1 microgam/kg thể trọng/ngày) gấp 1,2 đến 1,3 lần ở kịch bản trung bình, và gấp 6,5 đến 7,1 lần ở kịch bản xấu nhất [2]. Trong đó, các mẫu kinh giới dại khô là nguồn đóng góp chính gây vượt ngưỡng an toàn [2]. Ngược lại, nếu dùng thảo mộc tươi với mức nhiễm trung bình, hệ số vượt ngưỡng ở trẻ em chỉ ở mức 0,2 [2].

Vì sao cơ thể trẻ dưới 5 tuổi đặc biệt nhạy cảm?

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ nhạy cảm hơn người lớn đối với các chất độc trong thực phẩm do những đặc điểm sinh lý riêng biệt [3]. Tính trên mỗi kilogam thể trọng, trẻ có mức tiêu thụ thức ăn cao hơn, nhu cầu thông khí cao hơn và diện tích bề mặt cơ thể lớn hơn [3]. Tốc độ chuyển hóa khi nghỉ ngơi của trẻ cũng cao hơn, làm tăng mức độ tổn thương khi tiếp xúc với các hợp chất độc hại [3]. Phơi nhiễm mạn tính với các chất gây ô nhiễm trong giai đoạn này có thể dẫn đến chậm phát triển hoặc rối loạn hệ thần kinh, tiết niệu và miễn dịch [3].

Mặt khác, các tài liệu y học ghi nhận việc sử dụng đường uống một số thảo mộc truyền thống dưới dạng nước hãm như cúc La Mã, thì là tây, gừng hoặc bạc hà ở mức độ vừa phải nhìn chung là lành tính đối với trẻ em [4]. Dù vậy, việc cho trẻ dùng các loại thảo mộc chứa ancaloit pyrrolizidine bão hòa qua đường miệng là điều nên tránh [4].

Dạng dùng tiềm năng: Rau mầm thảo mộc

Bên cạnh lá tươi trưởng thành, rau mầm thảo mộc từ các giống như thì là tây hay húng tây đang được nghiên cứu như một nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng [5]. Rau mầm thảo mộc được thu hoạch từ 7 đến 21 ngày sau khi phát triển lá thật, có độ an toàn vi sinh cao hơn các loại mầm giá thông thường thu hoạch sau 2 đến 7 ngày [5].

Rau mầm chứa hàm lượng vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa và các hợp chất hoạt tính sinh học như polyphenol, flavonoid cao hơn so với cây trưởng thành [5]. Tuy nhiên, các dữ liệu về rau mầm thảo mộc hiện mới dừng lại ở góc độ giá trị dinh dưỡng và tiềm năng sinh học, chưa có nghiên cứu riêng đánh giá mức độ an toàn khi đưa vào khẩu phần của trẻ nhỏ dưới 5 tuổi [5].

Rào cản trong nhận thức an toàn thực phẩm của người chăm sóc

Ngộ độc thực phẩm có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, do đó cha mẹ cần được hướng dẫn tập trung vào các biện pháp vệ sinh thiết yếu khi chế biến đồ ăn cho trẻ [6]. Một nghiên cứu về nhận thức an toàn thực phẩm trên 72 người nấu ăn chính cho gia đình có trẻ nhỏ cho thấy 44% đạt điểm dưới mức trung bình [7].

Nhiều người chăm sóc có xu hướng xem nhẹ mức độ nghiêm trọng của ngộ độc ở trẻ và chỉ nghĩ đến cảm giác khó chịu tiêu hóa thông thường, dẫn đến sự tự tin không có cơ sở khi chuẩn bị bữa ăn [7]. Sự thiếu hụt kiến thức và áp lực thời gian chăm sóc trẻ là những rào cản chính khiến việc kiểm soát nguy cơ ô nhiễm thức ăn chưa được chú trọng đúng mức [7].

Điều chưa biết: Khoảng trống khoa học hiện nay

Các nghiên cứu khoa học hiện có chưa trả lời được những vấn đề thực tế sau:

  • Khả năng dung nạp khứu giác và vị giác của trẻ dưới 5 tuổi đối với các mùi vị đậm của thảo mộc Địa Trung Hải chưa được thử nghiệm lâm sàng bài bản.
  • Độc tính tiềm ẩn của tinh dầu tự nhiên trong thảo mộc lên niêm mạc miệng và đường tiêu hóa còn non nớt của trẻ chưa có số liệu trực tiếp.
  • Chưa có mức khuyến nghị cụ thể về liều lượng an toàn (tính bằng gam hoặc miligam) cho từng loại thảo mộc tươi riêng lẻ như hương thảo, kinh giới hay húng tây trong bữa ăn dặm của trẻ dưới 5 tuổi.

Ai nên thận trọng và cách áp dụng thực tế

Phụ huynh có con dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dưới 1 tuổi hoặc trẻ có hệ tiêu hóa nhạy cảm, cần hết sức thận trọng khi nêm nếm thảo mộc vào đồ ăn. Một số lưu ý an toàn bao gồm:

  • Hạn chế sử dụng các loại gia vị thảo mộc khô bán sẵn, đặc biệt là kinh giới dại khô và xạ hương khô, do nguy cơ tồn dư ancaloit pyrrolizidine vượt ngưỡng khuyến nghị đối với trẻ em [2].
  • Không áp dụng các biện pháp dân gian bôi đắp thảo mộc chưa qua xử lý lên da trẻ; chẳng hạn đắp tỏi trực tiếp có thể gây bỏng da [4].
  • Nếu muốn tập cho trẻ làm quen với hương vị mới, chỉ nên dùng một lượng rất nhỏ thảo mộc tươi sạch (như một mẩu nhỏ lá húng tây hoặc thì là tây tươi) nấu chín trong thức ăn [2].
  • Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo mộc hay trà thảo mộc nào vào chế độ ăn của trẻ.

Việc làm quen với gia vị thảo mộc Địa Trung Hải cần dựa trên nguyên tắc an toàn thay vì xu hướng ẩm thực. Cha mẹ nên ưu tiên thảo mộc tươi với lượng tối thiểu, tránh xa dạng khô công nghiệp đậm đặc và luôn theo dõi phản ứng tiêu hóa của trẻ nhỏ.