Cây lành ngạnh và sự chú ý của y học hiện đại

Trong đời sống thường ngày, cây lành ngạnh nam (tên khoa học là Cratoxylum cochinchinense) từ lâu đã là một loại cây quen thuộc mọc hoang và được trồng tại nhiều vùng đồi núi nước ta. Người dân ở nhiều địa phương thường hái lá và ngọn non để đun nước uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt, kích thích tiêu hóa hoặc dùng theo kinh nghiệm dân gian để cải thiện các chứng sốt, ho, viêm loét đường ruột.

Trong những năm gần đây, khi tỷ lệ mắc bệnh ung thư gia tăng, nhiều người bắt đầu tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ từ thảo mộc thiên nhiên. Cây lành ngạnh nhanh chóng nhận được sự quan tâm đặc biệt với hy vọng đây là một vị thuốc tự nhiên có thể ngăn ngừa hoặc tiêu diệt tế bào ác tính.

Thực tế, chiết xuất từ cây lành ngạnh nam đã được nhiều nhóm nghiên cứu sinh học và dược học đưa vào phòng thí nghiệm để kiểm tra hoạt tính sinh học. Các kết quả bước đầu ghi nhận rằng các hợp chất tự nhiên phân lập từ loài cây này, đặc biệt là nhóm anthraquinon và xanthone, thể hiện khả năng ức chế và làm suy yếu một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện ống nghiệm. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới phác đồ điều trị thực tế trên cơ thể người vẫn còn một chặng đường rất dài.

Hoạt chất đặc trưng và cơ chế gây độc tế bào trong ống nghiệm

Cây lành ngạnh nam thuộc chi Cratoxylum, một chi thực vật nhiệt đới phân bố phổ biến ở khu vực Đông Nam Á, nơi người dân bản địa từ lâu đã dùng làm dược liệu trị ho, tiêu chảy, sốt và loét [1]. Các phân tích hóa thực vật chuyên sâu cho thấy các hợp chất xanthone và anthraquinon là những thành phần mang hoạt tính sinh học đặc trưng nhất của chi thực vật này [1], [2].

Cơ chế gây độc tế bào (cytotoxicity) của các hoạt chất này bản chất là quá trình kìm hãm sự tăng sinh bất thường hoặc kích hoạt quá trình tự hủy tự nhiên (apoptosis) của tế bào ác tính. Tế bào ung thư thường mất đi khả năng tự chết theo chu trình, từ đó nhân lên không kiểm soát. Khi tiếp xúc với các hợp chất có trong lành ngạnh, nhiều chuỗi phản ứng sinh hóa nội bào đã bị gián đoạn.

Đáng chú ý, quá trình nghiên cứu đã chỉ ra sự can thiệp của các hợp chất này vào điện thế màng ty thể. Ty thể được ví như "nhà máy năng lượng" của tế bào; khi màng ty thể bị tổn thương hoặc mất điện thế ổn định, các tín hiệu sinh hóa sẽ kích hoạt tế bào đi vào con đường tự tiêu diệt. Ngoài ra, việc ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm và thúc đẩy khối u phát triển, chẳng hạn như yếu tố phiên mã NF-kappaB, cũng là một hướng tác động quan trọng được ghi nhận ở một số dẫn xuất xanthone [1].

Bằng chứng từ các hợp chất anthraquinon và xanthone trên tế bào ung thư vú và da

Ung thư vú và ung thư biểu bì là hai trong số các mục tiêu được đưa vào thử nghiệm với hoạt chất của cây lành ngạnh nam. Một nghiên cứu công bố năm 2014 tập trung phân lập các hợp chất từ phần thân của cây lành ngạnh nam (Cratoxylum cochinchinense) [2]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tách chiết thành công một hợp chất bisanthraquinone mới, cùng với vismiaquinone C và 16 hợp chất xanthone đã biết [2].

Khi tiến hành thử nghiệm hoạt tính sinh học trên môi trường nuôi cấy tế bào, hai hợp chất xanthone biến đổi (được ký hiệu là hợp chất 6 và 15) đã thể hiện khả năng gây độc tế bào rất mạnh [2]. Cụ thể, trên dòng tế bào ung thư biểu bì ở người (mã A341), hợp chất 6 và 15 đạt nồng độ ức chế tối đa một nửa (IC50) lần lượt là 2,01 microgam/ml và 1,78 microgam/ml [2].

Đồng thời, trên dòng tế bào ung thư vú ở người (mã SKBR3), cả hai chất trên cũng cho thấy hoạt tính ức chế mạnh mẽ với giá trị IC50 lần lượt là 1,54 microgam/ml và 0,69 microgam/ml [2]. Nồng độ IC50 càng nhỏ chứng tỏ hoạt lực gây độc tế bào ung thư của hoạt chất càng cao ở liều lượng thấp.

Bên cạnh các chất đơn lẻ, cao chiết toàn phần từ cây lành ngạnh cũng cho thấy tác động tích cực. Nghiên cứu thực hiện năm 2016 trên dòng tế bào ung thư vú thể MDA-MB-468 đã ghi nhận chiết xuất lành ngạnh có khả năng chống tăng sinh tế bào phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc, với giá trị IC50 đạt 19,19 ± 0,8 microgam/ml [3]. Kỹ thuật nhuộm nhân và nhuộm huỳnh quang trong nghiên cứu này xác nhận chiết xuất lành ngạnh gây co cụm nhân tế bào, hình thành các thể tự hủy và làm rối loạn chức năng màng ty thể của tế bào ung thư vú [3].

Tác động trên tế bào ung thư đại tràng, cổ tử cung và ung thư gan

Không dừng lại ở tế bào ung thư vú, các bộ phận khác của cây lành ngạnh nam như thân và rễ cũng mang lại nhiều dữ liệu khoa học giá trị trên các dòng tế bào ung thư khác. Năm 2012, một nghiên cứu trên thân cây lành ngạnh thu hái tại Việt Nam đã phân lập một caged xanthone mới, một prenylxanthone mới, 7 xanthone đã biết và một sterol glucoside [1]. Nhóm tác giả đồng thời tổng hợp các dẫn xuất prenylated xanthone từ alpha-mangostin và cochinchinone A [1].

Khi thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào ung thư đại tràng người HT-29, nhiều chất thể hiện hoạt tính gây độc tế bào rõ rệt, trong đó dẫn xuất 3,6-di-O-acetyl-alpha-mangostin có hoạt lực mạnh nhất với chỉ số ED50 là 1,0 micromol/L [1]. Trong thử nghiệm ức chế NF-kappaB p65, hợp chất 1,3,7-trihydroxy-2,4-diisoprenylxanthone thể hiện hoạt tính mạnh nhất với IC50 là 2,9 micromol/L [1]. Thử nghiệm điện thế màng ty thể cũng chứng minh hai hợp chất mới (hợp chất 1 với IC50 3,3 micromol/L và hợp chất 10 với IC50 1,4 micromol/L) cùng hai hợp chất đã biết (alpha-mangostin với IC50 0,2 micromol/L và hợp chất 11 với IC50 0,9 micromol/L) có hoạt tính làm suy giảm chức năng ty thể [1].

Tiếp đó, vào năm 2020, một nghiên cứu chuyên sâu về rễ của cây lành ngạnh nam đã tìm ra hai hợp chất xanthone mới là cratochinone A và cratochinone B, cùng 16 xanthone khác [4]. Toàn bộ các hợp chất phân lập được đánh giá hoạt tính độc tế bào trên 5 dòng tế bào ung thư người gồm: KB (ung thư biểu mô), HeLa S-3 (ung thư cổ tử cung), HT-29 (ung thư đại tràng), MCF-7 (ung thư vú) và Hep G2 (ung thư gan) [4].

Kết quả cho thấy các hợp chất ký hiệu 2, 5 và 7 thể hiện hiệu quả gây độc đáng kể trên cả 5 dòng tế bào ung thư với giá trị IC50 dao động trong khoảng từ 0,91 đến 9,93 micromol/L [4]. Hợp chất 10 cũng thể hiện hoạt tính trên tế bào KB, HeLa S-3 và HT-29 với giá trị IC50 tương ứng là 7,39; 6,07 và 8,11 micromol/L [4]. Hợp chất 12 có tác động độc tế bào đối với dòng KB và HeLa S-3 với IC50 lần lượt là 7,28 và 9,84 micromol/L [4].

Ranh giới giữa phòng thí nghiệm và cơ thể sống

Những con số trên cho thấy tiềm năng sinh học rất phong phú của các hợp chất anthraquinon và xanthone trong cây lành ngạnh nam. Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khoa học về sự khác biệt giữa thí nghiệm invitro (trong ống nghiệm) và invivo (trên cơ thể sống).

Trong đĩa nuôi cấy tế bào nhân tạo, hoạt chất được tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ đậm đặc với tế bào ác tính mà không phải chịu bất kỳ rào cản sinh lý nào. Ngược lại, khi một hợp chất đi vào cơ thể người qua đường uống hoặc tiêm, nó phải trải qua quá trình tiêu hóa, hấp thu qua niêm mạc ruột, chuyển hóa tại gan, bị hệ miễn dịch tác động và chịu sự đào thải qua thận trước khi đến được khối u.

Thực tế nghiên cứu năm 2012 đã cho thấy một minh chứng rõ ràng: dẫn xuất 3,6-di-O-acetyl-alpha-mangostin dù có hoạt tính diệt tế bào ung thư đại tràng HT-29 rất mạnh trong ống nghiệm (ED50 1,0 micromol/L), nhưng khi đem thử nghiệm invivo trên mô hình hollow fiber ở động vật lại hoàn toàn không hoạt động ở liều cao nhất được dùng là 20 mg/kg tiêm phúc mạc [1]. Điều này cho thấy tính khả dụng sinh học và sự phân bố thuốc trong cơ thể sống phức tạp hơn rất nhiều so với những gì diễn ra trong ống nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc ngừa ung thư

Sự phổ biến của thông tin y học dân gian đôi khi dẫn đến những ngộ nhận tai hại. Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là cho rằng uống nước sắc từ lá hoặc vỏ cây lành ngạnh có thể "tiêu diệt khối u" hoặc thay thế được các phương pháp hóa trị, xạ trị chuẩn y khoa.

Cần hiểu rằng các nghiên cứu khoa học sử dụng các dung môi chuyên biệt để chiết xuất và phân lập các hoạt chất tinh khiết ở nồng độ rất cao [1], [2], [4]. Trong khi đó, việc đun sắc lá hay thân cây theo cách thông thường chỉ thu được một lượng rất nhỏ các chất này, hòa lẫn với vô số tạp chất khác. Lượng hoạt chất dung nạp qua nước uống thường không đủ để đạt tới nồng độ có tác dụng như trong phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Mọi hoạt chất sinh học có khả năng tác động lên tế bào bệnh đều tiềm ẩn nguy cơ gây gánh nặng cho gan và thận nếu sử dụng quá liều trong thời gian dài. Việc tự ý sử dụng các loại nước lá đậm đặc thay cho nước lọc hàng ngày có thể dẫn đến rối loạn chức năng tiêu hóa hoặc tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cây lành ngạnh?

Mặc dù lành ngạnh nam là cây thuốc dân gian quen thuộc hỗ trợ hạ sốt, trị tiêu chảy hay giảm ho [1], nhưng không phải ai cũng phù hợp để sử dụng tùy tiện.

Người đang trong quá trình điều trị ung thư bằng hóa trị, xạ trị hoặc dùng thuốc trúng đích tuyệt đối không được tự ý uống nước lành ngạnh đậm đặc mà không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Một số hoạt chất tự nhiên có thể làm thay đổi enzym chuyển hóa thuốc tại gan, làm giảm nồng độ thuốc điều trị hoặc ngược lại làm tăng độc tính của hóa chất lên cơ thể.

Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng nhạy cảm chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu về độ an toàn của thảo mộc này. Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào từ cây lành ngạnh.

Ứng dụng lành ngạnh hợp lý trong chăm sóc sức khỏe

Nếu muốn đưa cây lành ngạnh vào sinh hoạt thường nhật, người dân nên tiếp cận với tâm thế xem đây là một loại thức uống thảo mộc hỗ trợ thanh nhiệt, giải khát chứ không phải là thần dược chữa bệnh nan y.

Nên sử dụng lá hoặc búp non đã qua phơi hoặc sao khô từ nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hoặc nhiễm thuốc bảo vệ thực vật. Mỗi ngày chỉ nên hãm từ 10 đến 15 gram lá khô với nước sôi giống như cách pha trà thông thường, uống loãng trong ngày và không nên uống lúc bụng quá đói để tránh kích ứng dạ dày.

Quan trọng nhất, việc duy trì lối sống lành mạnh vẫn là cốt lõi trong phòng ngừa bệnh tật. Một chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi, tập thể dục đều đặn, hạn chế bia rượu, từ bỏ thuốc lá và duy trì khám tầm soát định kỳ mới là chiếc chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ bản thân trước nguy cơ ung thư.