Sau một đêm mất ngủ hoặc làm việc căng thẳng trước màn hình máy tính, đôi mắt thâm quầng và mệt mỏi là nỗi ám ảnh của nhiều người. Để cải thiện tình trạng này nhanh chóng, không ít người truyền tai nhau mẹo tận dụng túi lọc hoặc bã trà cúc La Mã đắp trực tiếp lên mí mắt. Phương pháp này thường được ca ngợi là lành tính, có nguồn gốc tự nhiên và giúp đôi mắt thư giãn tức thì.

Tuy nhiên, liệu việc đưa trực tiếp thảo dược tự pha chế lên vùng da mắt nhạy cảm có thực sự vô hại như lời đồn? Câu trả lời từ các bằng chứng nhãn khoa là hành động này tiềm ẩn rủi ro lớn đối với thị lực. Thay vì làm mờ quầng thâm, đắp bã trà hoa cúc có thể kích hoạt phản ứng viêm kết mạc dị ứng dữ dội và đe dọa nhiễm khuẩn giác mạc nghiêm trọng do điều kiện vệ sinh không đảm bảo [1, 3].

Cơ chế tác động: Vùng da quanh mắt và "bẫy" dị nguyên thảo mộc

Vùng da quanh mắt và niêm mạc kết mạc là những cấu trúc mỏng manh nhất trên cơ thể người, rất dễ hấp thu các hợp chất bên ngoài. Cúc La Mã (tên khoa học là Matricaria chamomilla hay Matricaria recutita) thuộc họ Cúc (Compositae hay Asteraceae) [2, 3]. Nhóm thực vật này chứa nhiều thành phần hóa học phức tạp, bao gồm các hạt phấn hoa mịn và sesquiterpene lactone [1, 2].

Khi bã trà hoặc dịch ngâm cúc La Mã tiếp xúc trực tiếp với bề mặt nhãn cầu, phấn hoa sót lại trong dịch trà đóng vai trò như các dị nguyên mạnh [1]. Cơ thể người có cơ địa nhạy cảm sẽ kích hoạt phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE đặc hiệu [1]. Quá trình này kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm giãn các mạch máu kết mạc, dẫn đến ngứa ngáy dữ dội, sưng phù mí mắt và đỏ mắt diện rộng [1].

Bên cạnh nguy cơ dị ứng phấn hoa, cơ chế nhiễm khuẩn cũng là mối nguy hại lớn. Bã trà thảo mộc tự hãm tại nhà hoàn toàn không phải là một dung dịch vô trùng [2]. Việc áp một khối bã ẩm ướt, chưa được kiểm soát vi sinh lên sát nhãn cầu sẽ mở đường cho vi khuẩn xâm nhập vào túi kết mạc, làm bùng phát các ổ viêm nhiễm cấp tính [2].

Nghiên cứu khoa học vạch trần rủi ro khi dùng cúc La Mã cho mắt

Mặc dù hoa cúc là một vị thuốc dân gian lâu đời, các nghiên cứu chuyên sâu đã ghi nhận nhiều tác động bất lợi rõ rệt khi dùng sai cách trên mắt.

Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã khảo sát hiện tượng viêm kết mạc dị ứng do rửa mắt bằng nước trà cúc La Mã [1]. Nghiên cứu theo dõi 7 bệnh nhân mắc sốt cỏ khô (hay fever) bị viêm kết mạc sau khi rửa mắt bằng trà cúc, trong đó có 2 bệnh nhân bị phù mạch mí mắt [1]. Kết quả thử nghiệm lẩy da (skin prick test) cho thấy toàn bộ 7 người đều phản ứng dương tính với chiết xuất trà cúc, phấn hoa cúc La Mã (Matricaria chamomilla) và phấn hoa ngải tây (Artemisia vulgaris) [1]. Thử nghiệm kích thích kết mạc trực tiếp bằng chiết xuất trà cúc cũng cho kết quả dương tính ở tất cả bệnh nhân [1]. Đáng chú ý, phản ứng IgE chống lại trà cúc có thể bị hấp thụ hoàn toàn bởi chiết xuất phấn hoa cúc La Mã, chứng minh phấn hoa chính là thủ phạm kích hoạt viêm kết mạc [1]. Ngược lại, khi cho các bệnh nhân này uống trà hoa cúc, không có triệu chứng nào xuất hiện [1]. Các nhà nghiên cứu cũng thực hiện thử nghiệm trên nhóm đối chứng gồm 100 người bị sốt cỏ khô: 15 người phản ứng da tức thì với ngải tây, 8 người phản ứng với cúc La Mã, 5 người phản ứng với trà cúc và có 2 người xuất hiện phản ứng kết mạc dương tính [1].

Quy mô dị ứng tiếp xúc của họ Cúc tiếp tục được làm rõ qua một thử nghiệm lâm sàng lớn tại Hamburg (Đức) thực hiện từ năm 1985 đến 1991 trên 3.851 người [3]. Thử nghiệm dùng miếng dán chiết xuất thực vật ghi nhận 118 người (tỷ lệ 3,1%) có phản ứng dị ứng [3]. Trong số các bệnh nhân phản ứng, cúc La Mã Đức gây dị ứng ở 56,5% trường hợp, đứng sau cúc thơm (70,1%), hoa cúc thường (63,6%) và cúc ngải (60,8%) [3]. Một khảo sát khác trên 686 đối tượng tiếp xúc với hỗn hợp sesquiterpene lactone hoặc dịch chiết họ Cúc ghi nhận tỷ lệ phản ứng dị ứng là 4,5% [3]. Nghiên cứu cũng xác nhận việc rửa mắt bằng trà hoa cúc ở bệnh nhân viêm kết mạc có tiền sử sốt cỏ khô sẽ khiến tình trạng viêm mắt trầm trọng hơn, dù việc uống trà không làm mắt xấu đi [3].

Đến năm 2025, một tổng quan y khoa đánh giá lại độ an toàn của việc đắp bã trà hoa cúc trong chăm sóc mắt đã đưa ra cảnh báo khẩn thiết [2]. Nghiên cứu phân tích các dữ liệu y văn quốc tế và chỉ ra rằng việc đắp bã trà cúc La Mã lên mắt là thói quen dân gian phổ biến tại Trung và Đông Âu để chữa viêm bờ mi hay viêm kết mạc trước khi đi khám bác sĩ [2]. Thậm chí một số nhân viên y tế vẫn khuyến nghị sai lầm phương pháp này cho người cao tuổi [2]. Tổng quan nhấn mạnh việc dùng cúc La Mã cho mắt hoàn toàn thiếu kiểm chứng khoa học, đồng thời Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) và các hướng dẫn nhãn khoa đã cảnh báo về nguy cơ phản ứng dị ứng, bao gồm cả sốc phản vệ đe dọa tính mạng [2]. Điều kiện sản xuất, bảo quản thủ công và đắp bã trà cúc từ bên ngoài làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng, nhiễm bẩn vi sinh [2]. Nghiên cứu kêu gọi chấm dứt ngay các liệu pháp đắp hoa cúc lên mắt trong cộng đồng [2].

Ranh giới giữa thử nghiệm ống nghiệm và thực tế tự pha chế

Một số người có thể dẫn chứng rằng hoa cúc có đặc tính kháng khuẩn để bảo vệ cho thói quen đắp mắt. Điều này xuất phát từ các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Điển hình như một nghiên cứu năm 2024 đã đánh giá tác dụng kháng khuẩn của thuốc nhỏ tai và nhỏ mắt không kê đơn chứa chiết xuất cúc La Mã đối với các chủng vi khuẩn gây viêm kết mạc và viêm tai ngoài [4]. Trong môi trường nuôi cấy lỏng, các giọt chứa cúc La Mã đã làm giảm số lượng đơn vị hình thành khuẩn lạc (CFU) của trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa), tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và phế cầu (Streptococcus pneumoniae) ở các mốc thời gian từ 5 đến 45 phút [4].

Tuy nhiên, giới hạn then chốt ở đây là nghiên cứu năm 2024 sử dụng chế phẩm nhỏ mắt chuyên dụng được bào chế, tinh chế và đóng chai theo tiêu chuẩn y tế [4]. Kết quả này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc bã trà tự đắp tại nhà có tác dụng tương tự. Nước đun sôi để nguội cùng túi lọc bã trà tự làm không đảm bảo vô trùng, không được loại bỏ phấn hoa gây dị ứng và không thể thay thế thuốc điều trị [2]. Hơn nữa, cúc La Mã nguyên liệu có thể bị lẫn tạp chất hoặc nhiễm loài "cúc chó" (dog chamomile) - một loài thực vật có hình dáng tương tự nhưng gây dị ứng rất mạnh [3].

Những hiểu lầm tai hại về việc đắp bã trà giảm thâm

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo mộc thiên nhiên thì tuyệt đối lành tính". Dù cúc La Mã nằm trong danh sách GRAS (nhìn chung được công nhận là an toàn) của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), sự an toàn này chủ yếu dành cho đường tiêu hóa hoặc sử dụng thực phẩm [3]. Mắt là cơ quan hở có niêm mạc nhạy cảm cao, các dị nguyên tự nhiên như phấn hoa họ Cúc có thể gây phản ứng chéo nguy hiểm ngay tại chỗ [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa lợi ích làm co mạch của nhiệt độ lạnh với tác dụng của bã trà. Nhiều người thấy mắt bớt sưng sau khi đắp bã trà ướp lạnh nên lầm tưởng đó là công dụng của hoa cúc. Thực tế, một nghiên cứu tổng quan năm 2022 về sung huyết kết mạc chỉ ra rằng chính biện pháp chườm lạnh (cold compresses) giúp hạ nhiệt độ bề mặt nhãn cầu, từ đó làm co tạm thời các mạch máu kết mạc, giảm đỏ mí mắt và sung huyết [5]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên của Bilkhu và cộng sự đã chứng minh chườm lạnh kết hợp nước mắt nhân tạo mang lại lợi ích hỗ trợ điều trị sung huyết mắt do dị ứng thời tiết [5]. Tác nhân mang lại hiệu quả co mạch ở đây là độ lạnh, không nhất thiết phải cần đến thảo dược tiềm ẩn nguy cơ dị ứng [5].

Những ai cần tuyệt đối tránh xa bã trà hoa cúc?

Dựa trên các bằng chứng khoa học, nhóm đối tượng đầu tiên phải tuyệt đối tránh tiếp xúc mắt với cúc La Mã là những người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Compositae/Asteraceae), chẳng hạn như cỏ phấn hương (ragweed), hoa cúc (chrysanthemums), cúc thơm (feverfew) hay cúc ngải (tansy) do nguy cơ dị ứng chéo rất cao [2, 6].

Những người mắc bệnh viêm mũi dị ứng theo mùa (sốt cỏ khô) cũng không được dùng dịch trà cúc để rửa hoặc đắp lên mắt, bởi việc này có thể làm bùng phát đợt viêm kết mạc cấp tính hoặc khiến tình trạng viêm kết mạc sẵn có trở nên trầm trọng hơn [1, 2].

Độ an toàn của cúc La Mã ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, người mắc bệnh gan hoặc thận hiện vẫn chưa được thiết lập đầy đủ [3]. Do đó, các nhóm đối tượng này cần cẩn trọng tối đa, không tự ý áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng lên mắt [2, 3].

Ngoài ra, cúc La Mã đã được ghi nhận có tương tác với thuốc cyclosporine ở 3 bệnh nhân ghép thận, và thành phần coumarin tự nhiên trong hoa cúc có thể làm tăng tác dụng của thuốc chống đông máu warfarin [6]. Những người đang điều trị các loại thuốc này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [6].

Chăm sóc mắt thâm quầng và mệt mỏi an toàn tại nhà

Để cải thiện tình trạng mắt mệt mỏi và quầng thâm mà không đặt nhãn cầu vào vòng nguy hiểm, người dân nên chuyển sang các biện pháp chăm sóc khoa học và vệ sinh hơn:

  • Chườm lạnh an toàn: Thay vì dùng bã trà thảo mộc, hãy sử dụng khăn sạch nhúng nước mát hoặc túi chườm gel chuyên dụng bọc qua lớp gạc y tế sạch [5]. Chườm nhẹ nhàng lên vùng mắt nhắm kín khoảng 5-10 phút để nhiệt độ lạnh làm co mạch máu, giảm phù nề mô mềm xung quanh mí mắt [5]. Tuyệt đối không để đá lạnh tiếp xúc trực tiếp gây bỏng lạnh cho da.
  • Tận dụng cúc La Mã đúng cách: Nếu yêu thích cúc La Mã, bạn chỉ nên sử dụng theo đường uống dưới dạng trà hoa cúc ấm để thư giãn tinh thần [1, 2]. Theo hướng dẫn y học cổ truyền, một lần hãm trà tiêu chuẩn có thể dùng 3 g hoa cúc khô nguyên bông ngâm trong 150 ml nước sôi [6]. Các bằng chứng cho thấy việc uống trà cúc không kích hoạt phản ứng viêm kết mạc như khi bôi đắp trực tiếp lên mắt [1, 2].
  • Bảo vệ mắt bằng dinh dưỡng: Thay vì tác động cơ học rủi ro từ bên ngoài, hướng dẫn lâm sàng ghi nhận việc bổ sung dinh dưỡng cân bằng gồm axit béo omega-3, chất chống oxy hóa, vitamin và khoáng chất có thể cải thiện các triệu chứng viêm bề mặt nhãn cầu và giảm sung huyết kết mạc [5]. Axit béo omega-3 thể hiện hoạt tính kháng viêm tự nhiên thông qua việc ngăn chặn các eicosanoid gây viêm và giảm sản sinh cytokine [5].

Chườm bã trà hoa cúc lên mắt là một thói quen dân gian chứa đựng nhiều rủi ro hơn là lợi ích thực tế [2]. Phấn hoa cúc và môi trường bã ẩm không vô trùng có thể biến nỗ lực làm đẹp thành những ca viêm nhiễm kết mạc cấp tính [1, 3]. Hãy là người tiêu dùng thông thái: chỉ sử dụng các sản phẩm nhãn khoa vô trùng được cấp phép, duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt khi gặp các vấn đề bất thường về thị lực.