Uống một tách trà hoa cúc ấm vào buổi tối là thói quen thư giãn phổ biến của nhiều người nhằm tìm kiếm giấc ngủ ngon và giải tỏa căng thẳng sau ngày làm việc. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống lại xuất hiện tình trạng ngứa ngáy vùng quanh miệng, nổi mẩn đỏ trên da, hắt hơi liên tục hoặc thậm chí cảm thấy tức ngực, khó thở.

Nếu bạn từng có tiền sử dị ứng với phấn hoa, đặc biệt là phấn của các loài hoa cỏ dại, việc uống trà hoa cúc mâm xôi không đơn thuần là một trải nghiệm thưởng trà vô hại. Thức uống này có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng chéo nghiêm trọng do hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm các protein và hoạt chất thực vật trong nước trà với các dị nguyên phấn hoa mà cơ thể từng mẫn cảm từ trước.

Nguy cơ dị ứng chéo giữa phấn hoa và hoa cúc mâm xôi

Phản ứng dị ứng chéo xảy ra khi hệ miễn dịch của một người đã phát triển kháng thể chống lại một loại phấn hoa cụ thể, sau đó tiếp tục phản ứng với các protein hoặc hóa chất có cấu trúc tương tự hiện diện trong các loài thực vật họ hàng. Hoa cúc mâm xôi (tên khoa học là Chrysanthemum morifolium hay Chrysanthemum indicum) thuộc họ Cúc (Asteraceae hay Compositae), một trong những họ thực vật lớn nhất thế giới phân bố khắp các lục địa [1].

Họ thực vật này bao gồm nhiều loài cỏ dại phát tán phấn hoa mạnh mẽ trong không khí như cỏ phấn hương (ragweed), cúc thơm ngải (tansy) hay bồ công anh [2]. Một tổng quan y khoa công bố năm 2019 khẳng định rằng bằng chứng về phản ứng dị ứng chéo nghiêm trọng giữa dị nguyên phấn hoa và thực phẩm (hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm hay PFS) đã được ghi nhận rõ ràng ở những bệnh nhân nhạy cảm với các dị nguyên của họ Asteraceae [1].

Khi hoa cúc mâm xôi được thu hái để phơi khô làm trà, đài hoa và cánh hoa chứa lượng lớn các hợp chất hoạt tính sinh học cũng như phấn hoa còn sót lại. Người có cơ địa dị ứng phấn hoa khi uống nước sắc từ loại hoa này sẽ trực tiếp đưa các phần tử dị nguyên vào niêm mạc miệng và đường tiêu hóa, kích hoạt chuỗi phản ứng viêm toàn thân tương tự như khi hít phải hạt phấn trong không khí.

Hợp chất sesquiterpene lactones: Căn nguyên kích hoạt dị ứng

Cơ chế gây dị ứng của các loài thuộc họ Cúc không chỉ dừng lại ở các protein trong hạt phấn mà còn liên quan mật thiết đến các chất chuyển hóa thứ cấp của cây. Trong số các chất này, nhóm hợp chất sesquiterpene lactones (SLs) được xác định là tác nhân chính gây ra tình trạng mẫn cảm, kích ứng da và phản ứng viêm mô [1]. Các hợp chất này đóng vai trò tự vệ tự nhiên của thực vật nhưng lại có khả năng gắn kết với protein cơ thể để trở thành dị nguyên hoàn chỉnh.

Nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh cho thấy sesquiterpene lactones là chất gây mẫn cảm chủ đạo của toàn bộ họ thực vật Compositae [2]. Trong các loài cúc trồng, chi cúc Chrysanthemum được đánh giá là nguồn gây mẫn cảm lớn nhất tại châu Âu, chiếm tới 60% các trường hợp dị ứng tiếp xúc với cây trồng [2].

Một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 1975 tập trung tìm kiếm các tác nhân gây viêm da tiếp xúc do cúc mâm xôi (Chrysanthemum x-morifolium) đã chỉ ra rằng các chất diệt côn trùng tự nhiên pyrethrin có trong một số loài cúc không đóng vai trò gì trong phản ứng dị ứng [3]. Thay vào đó, các thử nghiệm trên động vật thí nghiệm mẫn cảm ghi nhận phản ứng dương tính mạnh với các hoạt chất sesquiterpene lactones như parthenolide và alantolactone [3]. Đáng chú ý, phân tích sắc ký bản mỏng cho thấy hoa cúc của những người bán hoa chứa một số hợp chất terpenic phản ứng với thuốc thử lactone, trong đó 5 hợp chất đã gây phản ứng dị ứng tiếp xúc rất mạnh ở cả bệnh nhân lẫn động vật thí nghiệm [3].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học về mức độ phản ứng với cúc mâm xôi

Tác động gây dị ứng của cúc mâm xôi đã được ghi nhận trong lịch sử y học từ rất sớm, với báo cáo đầu tiên về phản ứng ngoài da do chi Chrysanthemum được công bố từ năm 1887 [2]. Tần suất dị ứng tiếp xúc với các loài họ Cúc tại châu Âu dao động từ 0,7% đến 1,4% trong dân số chung và lên tới 4,5% ở nhóm đối tượng có tiếp xúc thường xuyên [2].

Năm 1989, một nghiên cứu tại Bắc Ấn Độ thực hiện trên 60 bệnh nhân (45 nam, 15 nữ) nghi ngờ bị viêm da tiếp xúc qua đường không khí do thực vật họ Cúc cùng 20 người đối chứng khỏe mạnh [4]. Khi thử nghiệm áp da (patch test) bằng dịch chiết cồn của 4 loài thực vật phổ biến, có tới 55 bệnh nhân (chiếm 92%) cho kết quả dương tính, trong khi nhóm đối chứng không ai có phản ứng [4]. Trong số các cây thử nghiệm, cúc mâm xôi (Chrysanthemum morifolium) gây phản ứng ở 42% trường hợp, chỉ đứng sau cỏ rơm ngoại lai Parthenium hysterophorus (78%) [4].

Cũng trong năm 1989, một báo cáo lâm sàng khác tại Ấn Độ theo dõi 32 bệnh nhân (24 nam, 8 nữ) bị viêm da tiếp xúc do cúc mâm xôi [5]. Kết quả thử nghiệm áp da bằng dịch chiết cồn cho thấy toàn bộ 32 bệnh nhân (100%) đều phản ứng dương tính với chiết xuất từ hoa, 30 người phản ứng với lá, 28 người phản ứng với toàn cây và 6 người phản ứng với thân [5]. Điều này chứng minh bộ phận hoa của cúc mâm xôi – thành phần chính dùng để ủ trà – mang hoạt tính sinh dị ứng mạnh nhất trên cây [5].

Trước đó, một nghiên cứu vào năm 1978 cũng mô tả một trường hợp viêm da tiếp xúc nghề nghiệp do hoa cúc [6]. Phân tích bằng sắc ký khí đã xác nhận sự hiện diện của hoạt chất alantolactone ở tất cả các bộ phận của cây cúc mâm xôi, với nồng độ tập trung cao nhất nằm ở hoa cúc [6]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận bệnh nhân phản ứng dương tính mạnh khi thử nghiệm áp da với hoa, lá, thân cây và hoạt chất alantolactone tinh khiết [6].

Hiện tượng phản ứng chéo trong họ thực vật này còn được thể hiện rõ qua một báo cáo ca bệnh năm 1981 ở một phụ nữ 40 tuổi làm nghề cắm hoa [7]. Sau nửa năm tiếp xúc với loài cúc Tanacetum parthenium (thường bị bán nhầm dưới tên hoa cúc La Mã "chamomile"), bệnh nhân đã phát triển các đợt viêm da tái phát ở mặt, cổ và tay [7]. Thử nghiệm bì cho thấy bệnh nhân phản ứng dương tính chéo với 10 loài khác nhau thuộc họ Cúc, bao gồm các loài cúc mâm xôi, cúc tây và cúc La Mã thật [7]. Hoạt chất parthenolide được xác định là dị nguyên tiếp xúc chính gây ra phản ứng chéo diện rộng này [7].

Từ viêm da tiếp xúc đến khó thở và sốc phản vệ

Mặc dù nhiều nghiên cứu lâm sàng tập trung vào biểu hiện ngoài da, tác động của dị nguyên họ Cúc không chỉ khu trú ở lớp biểu bì. Báo cáo y học năm 2006 về dị ứng thực vật cảnh nhấn mạnh rằng việc hít ngửi, chăm sóc hay tiếp xúc với các loài hoa có thể gây ra viêm mũi kết mạc, hen suyễn, nổi mày đay và viêm da tiếp xúc [8]. Trong các loài cây cảnh họ Cúc, hoa cúc được ghi nhận là nguồn gây mẫn cảm mạnh nhất [8].

Nghiên cứu năm 2019 tổng hợp về họ Asteraceae đã chỉ ra phổ triệu chứng dị ứng rất đa dạng, bao gồm bệnh chàm (eczema), viêm mũi dị ứng thời tiết (hay fever), hen phế quản gây co thắt đường thở và thậm chí là sốc phản vệ đe dọa tính mạng [1]. Khi uống trà hoa cúc, các dị nguyên tan vào nước nóng được hấp thu nhanh chóng qua niêm mạc hầu họng. Ở người có kháng thể dị ứng sẵn có, phản ứng giải phóng histamin hàng loạt từ dưỡng bào có thể khiến niêm mạc đường thở phù nề cấp tính, dẫn đến hiện tượng thở rít, tức ngực, khó thở hoặc trụy tuần hoàn.

Ngoài ra, dạng dị ứng qua đường không khí do thực vật họ Cúc có thể gây tổn thương da diện rộng, thậm chí tiến triển thành hội chứng đỏ da toàn thân [2]. Nghiên cứu năm 1989 ghi nhận trong số 32 bệnh nhân dị ứng cúc mâm xôi, có 41% biểu hiện viêm da ở mặt và tay, 31% viêm da tiếp xúc qua không khí, 75% có triệu chứng biến thiên theo mùa và 50% bị tăng nặng tổn thương khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời [5]. Vì vậy, việc uống trà cúc khi đang có cơ địa mẫn cảm có thể gián tiếp làm bùng phát các đợt viêm da nhạy cảm ánh sáng này.

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tiêu dùng lầm tưởng rằng trà thảo mộc có nguồn gốc tự nhiên 100% thì tuyệt đối lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế y khoa chứng minh các phân tử tự nhiên trong thảo mộc là những kháng nguyên sinh học phức tạp, hoàn toàn có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch bệnh lý [1], [2].

Một hiểu lầm khác là việc đun sôi nước pha trà có thể phá hủy hoàn toàn dị nguyên. Mặc dù nhiệt độ cao có thể làm biến tính một số protein, các hợp chất hữu cơ nhóm sesquiterpene lactones là những phân tử bền vững, không dễ bị phân hủy chỉ qua vài phút ngâm nước nóng [1]. Khi hoa cúc được sấy khô, mật độ các chất này trên mỗi gam trọng lượng thậm chí còn đậm đặc hơn so với hoa tươi.

Dù các nghiên cứu trên đã cung cấp bằng chứng vững chắc về tính sinh dị ứng của cúc mâm xôi, phần lớn các dữ liệu thực nghiệm lâm sàng từ thập niên 1970 - 1980 tập trung chủ yếu vào con đường tiếp xúc qua da và đường hô hấp nghề nghiệp ở thợ hoa, người làm vườn [3], [7], [5]. Các dữ liệu định lượng chính xác về liều lượng uống tối thiểu có thể gây sốc phản vệ đường tiêu hóa ở người uống trà vẫn còn hạn chế và phụ thuộc nhiều vào mức độ mẫn cảm cá địa của từng cá nhân [1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Dựa trên các bằng chứng khoa học về dị ứng chéo trong họ thực vật Asteraceae, những nhóm người sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng hoặc tránh sử dụng trà hoa cúc mâm xôi:

  • Người có tiền sử dị ứng phấn hoa: Những người từng bị hắt hơi, ngứa mắt, chảy nước mũi mùa hoa nở hoặc đã được chẩn đoán dị ứng phấn hoa cỏ phấn hương (ragweed), bồ công anh, cúc dại [1], [2].
  • Bệnh nhân hen phế quản và viêm mũi dị ứng: Dị nguyên từ cúc có thể kích phát cơn co thắt phế quản dẫn đến khó thở cấp tính [1], [8].
  • Người từng bị viêm da tiếp xúc với thực vật: Những người làm vườn, cắm hoa từng bị ngứa rát, nổi mẩn đỏ ở bàn tay hoặc mặt khi chạm vào các loài cúc hay thực vật cảnh họ Compositae [5], [8].
  • Người dị ứng với các loại rau ăn họ Cúc: Những người nhạy cảm với rau xà lách (Lactuca sativa) hay rau diếp xoăn (Cichorium endivia) – hai loại thực vật ăn được cùng họ có tỷ lệ gây mẫn cảm từ 20% đến 30% [2].

Lời khuyên an toàn khi sử dụng trà hoa cúc trong đời sống

Trà hoa cúc mâm xôi vẫn là một thức uống có giá trị thưởng thức cao nếu được sử dụng đúng cách ở người có cơ địa bình thường. Tuy nhiên, việc bảo đảm an toàn sức khỏe đòi hỏi sự thận trọng cần thiết:

  • Kiểm tra phản ứng cơ thể trước khi dùng: Nếu chưa từng uống trà hoa cúc và có cơ địa dị ứng, bạn chỉ nên nhấp một lượng rất nhỏ ở đầu lưỡi và đợi trong 15-30 phút để theo dõi phản ứng sưng ngứa tại chỗ trước khi uống cả tách.
  • Lựa chọn nguồn gốc sản phẩm: Tránh sử dụng các loại hoa cúc khô không rõ nguồn gốc, lẫn tạp chất, vụn nát hay chứa nấm mốc vì bào tử nấm mốc có thể cộng hưởng làm nặng thêm phản ứng dị ứng hô hấp.
  • Không uống khi đang bùng phát viêm da hoặc hen suyễn: Trong những đợt cơ thể đang có phản ứng viêm cấp tính, hàng rào miễn dịch đang ở trạng thái kích thích cao, việc tiếp nạp thêm dị nguyên họ cúc có thể khiến bệnh trầm trọng hơn [1], [5].
  • Đến ngay cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường: Nếu sau khi uống trà cúc xuất hiện cảm giác nghẹn họng, sưng môi, phát ban ngứa ngáy toàn thân hoặc thở khò khè, cần lập tức ngừng sử dụng và đến bệnh viện để được xử trí kịp thời bằng các thuốc kháng histamin hoặc can thiệp chống sốc phản vệ [1].

Tóm lại, trà hoa cúc mâm xôi mang lại sự thư thái cho nhiều người nhưng lại tiềm ẩn rủi ro y khoa đáng kể cho những ai có cơ địa dị ứng phấn hoa. Việc thấu hiểu cơ chế dị ứng chéo và lắng nghe phản ứng của cơ thể là nguyên tắc quan trọng nhất giúp bạn bảo vệ sức khỏe khi thưởng thức các loại trà thảo mộc tự nhiên.