Có nên nhịn ăn gián đoạn vào những ngày đau bụng kinh đỉnh điểm?

Nhiều phụ nữ duy trì thói quen nhịn ăn gián đoạn để kiểm soát cân nặng và cải thiện độ nhạy insulin. Tuy nhiên, khi bước vào chu kỳ kinh nguyệt, đặc biệt là những ngày đau bụng dữ dội ở vùng hạ vị, việc tiếp tục bỏ bữa hay kéo dài khung giờ nhịn ăn khiến không ít người băn khoăn. Liệu phương pháp này có an toàn hay sẽ khiến cơn đau co thắt thêm trầm trọng?

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ sinh lý học là: Không nên nhịn ăn gián đoạn vào những ngày đau bụng kinh đỉnh điểm. Nhịn ăn gây tụt đường huyết, kích hoạt phản ứng căng thẳng sinh học và làm xáo trộn nồng độ hormone, từ đó có thể gián tiếp làm tăng mức độ khó chịu và cường độ đau thắt vùng chậu.

Cơn đau bụng kinh và bản chất của chứng đau nguyên phát

Đau vùng chậu là tình trạng đau bụng xuất hiện ở khu vực phía dưới rốn, thường lan ra vùng lưng dưới và có thể lan xuống đùi ^[1]. Cơn đau này có thể mang tính chất cấp tính, mạn tính hoặc đau từng cơn ngắt quãng ^[1]. Khi phụ nữ gặp phải tình trạng hành kinh đau đớn, y khoa gọi đó là chứng thống kinh (dysmenorrhea) ^[1].

Trong lâm sàng, thống kinh được phân chia thành hai dạng chính: nguyên phát và thứ phát ^[1]. Thống kinh nguyên phát là hiện tượng hành kinh đau đớn nhưng kết quả thăm khám vùng chậu hoàn toàn bình thường, không ghi nhận bệnh lý thực thể ^[1]. Ngược lại, thống kinh thứ phát bắt nguồn từ các bệnh lý phụ khoa rõ ràng như lạc nội mạc tử cung, bệnh tuyến cơ tử cung hay viêm vùng chậu ^[1]. Đối với các bạn gái trẻ tuổi, thống kinh nguyên phát là thử thách phổ biến nhất ngay từ những kỳ kinh đầu đời, biểu hiện bằng các cơn đau âm ỉ hoặc quặn thắt liên tục ở vùng bụng dưới ^[2].

Chuyển hóa khi nhịn ăn gián đoạn: Cạn kiệt glycogen và hạ đường huyết

Nhịn ăn gián đoạn là chế độ ăn uống bao gồm các chu kỳ hạn chế năng lượng hoặc nhịn ăn lặp đi lặp lại xen kẽ với các giai đoạn ăn uống bình thường ^[3], ^[4]. Khi thực hiện nhịn ăn trong khoảng thời gian từ 12 đến 24 giờ, cơ thể con người trải qua một sự chuyển đổi chuyển hóa quan trọng do lượng dự trữ glycogen tại gan bị cạn kiệt ^[3], ^[4].

Cụ thể, thời gian nhịn ăn 12-24 giờ làm giảm khoảng 20% lượng đường trong máu và kho dự trữ glycogen ở gan ^[4]. Sự sụt giảm này kích hoạt một "công tắc chuyển hóa", buộc cơ thể chuyển dịch từ việc dùng glucose sang phân giải axit béo và thể ceton để tạo năng lượng ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, mặt trái của quá trình này là nó có thể dẫn đến hiện tượng hạ đường huyết (hypoglycemia) và tình trạng mất nước ^[5]. Sự sụt giảm đường huyết đột ngột khiến cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng tế bào tức thời, gây ra hàng loạt triệu chứng bất lợi như đói lả, mệt mỏi, chóng mặt, hoa mắt và đau đầu ^[5].

Stress chuyển hóa và biến động hormone do nhịn ăn

Khi cơ thể bị thiếu hụt năng lượng do nhịn đói, hệ thần kinh và nội tiết sẽ nhận diện đây là một tác nhân gây căng thẳng. Các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng nhịn ăn gián đoạn có khả năng làm thay đổi nồng độ lưu hành cũng như nhịp sinh học tiết của nhiều hormone quan trọng, bao gồm insulin, hormone tuyến giáp và glucocorticoid (hormone điều hòa stress như cortisol) ^[6].

Việc thay đổi cả nồng độ lẫn tần số bài tiết của các hormone chuyển hóa và hormone trục vỏ thượng thận phản ánh tình trạng stress sinh học nội sinh ^[6]. Nhịn ăn kéo dài đóng vai trò như một yếu tố gây quá tải căng thẳng (excessive stressors) và tước đoạt dưỡng chất đối với các cơ quan ^[5]. Khi cơ thể vừa phải đối phó với hiện tượng co bóp cơ học của tử cung để tống xuất kinh nguyệt, vừa phải gánh chịu stress chuyển hóa do cạn kiệt đường huyết và dao động hormone, hệ thần kinh sẽ trở nên nhạy cảm hơn với các kích thích đau.

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa stress, ăn uống thất thường và mức độ đau kinh

Tác động bất lợi của căng thẳng tâm lý lẫn stress thể chất lên cường độ đau bụng kinh đã được chứng minh qua các nghiên cứu thực tế trên đối tượng nữ giới trẻ.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 được thực hiện tại Cirebon, Indonesia, tiến hành khảo sát trên 150 phụ nữ trẻ trong độ tuổi từ 17 đến 25 chưa từng sinh con (nullipara), đã hành kinh và không hút thuốc hay uống rượu ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng thang đo số NRS để đánh giá mức độ đau thống kinh, thang DASS 42 để đo mức độ căng thẳng (stress) và bảng hỏi IPAQ để đánh giá mức độ hoạt động thể chất ^[2]. Kết quả phân tích hệ số tương quan Pearson ghi nhận mức độ stress có mối tương quan thuận rất mạnh với mức độ đau thống kinh (r = 0,782 với p < 0,001) ^[2]. Điều này chứng minh rằng mức độ căng thẳng càng cao thì cơn đau bụng kinh càng trở nên nghiêm trọng, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát stress để phòng ngừa đau bụng kinh ^[2].

Bên cạnh yếu tố stress, tính ổn định của bữa ăn cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ kinh nguyệt. Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên các nữ sinh trung học cơ sở tại Hàn Quốc cho thấy điểm số đau bụng kinh cao hơn rõ rệt ở những người có mức độ căng thẳng lớn hơn và có thói quen ăn uống thất thường (irregular meals) ^[7]. Các yếu tố chính tác động tiêu cực đến chứng đau bụng kinh ở nhóm thanh thiếu niên này bao gồm mức độ căng thẳng, tình trạng sức khỏe cảm nhận và chế độ ăn uống ^[7]. Việc bỏ bữa hoặc nhịn ăn gián đoạn không đúng thời điểm bản chất là một hình thức làm gián đoạn nhịp nạp năng lượng đều đặn, từ đó có thể làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của thống kinh theo cơ chế cộng hưởng stress ^[7].

Lợi ích chuyển hóa chung và giới hạn của bằng chứng hiện có

Nhịn ăn gián đoạn không phải là một phương pháp xấu. Trên thực tế, nhiều tài liệu khoa học ghi nhận phương pháp này giúp cải thiện độ nhạy insulin, huyết áp, đường huyết, mỡ máu và giảm các chất trung gian gây viêm ^[4]. Ở những người thừa cân và béo phì, nhịn ăn gián đoạn giúp giảm trung bình 4-10% trọng lượng cơ thể sau 4-24 tuần ^[4]. Một nghiên cứu năm 2019 trên người trưởng thành tại Ethiopia cũng cho thấy việc nhịn ăn qua đêm có thể làm giảm các dấu ấn sinh học của bệnh mạn tính và giảm căng thẳng oxy hóa ^[8].

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng bằng chứng về nhịn ăn gián đoạn phần lớn bắt nguồn từ các nghiên cứu quan sát và cắt ngang có cỡ mẫu nhỏ, thiếu các đánh giá dài hạn về tính an toàn tuyệt đối ^[4]. Hơn nữa, những lợi ích trên chỉ đạt được khi cơ thể ở trạng thái sinh lý ổn định. Các tác dụng phụ thường gặp như đói, mệt mỏi, suy nhược, chóng mặt, tụt huyết áp ngất xỉu (syncope) và đau đầu hoàn toàn có thể trở thành mối nguy hại nếu áp dụng vào thời điểm cơ thể đang kiệt sức vì mất máu và đau bụng kinh ^[4], ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về việc nhịn ăn khi hành kinh

Nhiều người lầm tưởng rằng nhịn ăn giúp thanh lọc cơ thể và làm dịu các cơn co thắt tử cung. Đây là một quan niệm sai lầm. Nhịn đói không làm giảm sự co cứng của cơ trơn tử cung mà ngược lại, sự thiếu hụt glucose khiến tế bào cơ mệt mỏi, làm tăng bài tiết hormone stress và kích hoạt cảm giác đau nhức dữ dội hơn ^[2], ^[6], ^[5].

Một hiểu lầm khác là việc nhịn ăn gián đoạn vài ngày kinh nguyệt sẽ không gây ảnh hưởng gì đến nội tiết. Thực tế, việc tước đoạt năng lượng đột ngột trong những ngày cơ thể nhạy cảm có thể làm nhiễu loạn nhịp sinh học bài tiết của trục hormone tuyến yên - tuyến thượng thận, gây tác động tiêu cực đến thể trạng chung ^[6].

Ai nên đặc biệt thận trọng với nhịn ăn gián đoạn?

Các nghiên cứu y khoa nhấn mạnh rằng nhịn ăn gián đoạn không phù hợp với tất cả mọi người ^[4]. Các đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh hoàn toàn việc nhịn ăn:

• Người đang trong những ngày hành kinh có triệu chứng đau bụng kinh từ trung bình đến dữ dội ^[2], ^[7].
• Người mắc bệnh đái tháo đường, đặc biệt là đái tháo đường típ 1 hoặc người đang dùng thuốc hạ đường huyết, do nguy cơ hạ đường huyết nguy hiểm và mất nước ^[5].
• Trẻ em, thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển và người lớn tuổi suy nhược ^[4], ^[5].
• Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú ^[5].
• Người mắc các bệnh lý mạn tính nặng như bệnh thận hoặc có tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ ^[5].

Gợi ý chế độ ăn uống thực tế trong ngày "đèn đỏ"

Vào những ngày đau bụng kinh đỉnh điểm, phụ nữ nên tạm dừng lịch nhịn ăn gián đoạn để chuyển sang chế độ ăn duy trì năng lượng ổn định:

• Duy trì bữa ăn đều đặn: Tránh bỏ bữa hoặc nhịn đói kéo dài để giữ đường huyết ổn định, ngăn chặn sự gia tăng hormone stress ^[7], ^[5].
• Chia nhỏ khẩu phần: Nếu cảm thấy chướng bụng hoặc mệt mỏi, nên chia thành các bữa ăn nhỏ, dễ tiêu hóa trong ngày.
• Bổ sung đủ nước: Nhịn ăn và mất máu kinh nguyệt đều có thể dẫn đến mất nước, do đó cần uống đủ nước ấm để hỗ trợ tuần hoàn ^[5].
• Vận động nhẹ nhàng: Dữ liệu nghiên cứu cho thấy mức độ hoạt động thể chất có mối tương quan nghịch rõ rệt với mức độ đau bụng kinh (r = -0,748) ^[2]. Do đó, thay vì nằm bất động hoặc nhịn đói, việc duy trì vận động nhẹ nhàng kết hợp ăn uống đủ chất sẽ giúp giảm đau hiệu quả hơn ^[2].

Nhịn ăn gián đoạn là công cụ tốt cho chuyển hóa nhưng cần được áp dụng linh hoạt. Trong những ngày đau bụng kinh đỉnh điểm, cơ thể cần sự ổn định về năng lượng và kiểm soát căng thẳng thay vì tiếp tục chịu đựng stress nhịn đói. Hãy lắng nghe cơ thể, ăn uống đều đặn và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu tình trạng đau vùng chậu diễn ra dữ dội hoặc nghi ngờ do các bệnh lý phụ khoa thực thể.