Vào những ngày tụ họp bạn bè hay liên hoan gia đình, nhiều người thường lựa chọn các quán ăn phục vụ lẩu nướng tại bàn. Thói quen sử dụng cồn nướng mực, đốt cồn thạch đun lẩu hay bật bếp gas mini ngay trong phòng kín bật điều hòa diễn ra rất phổ biến. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu việc đốt các loại nhiên liệu này trong không gian đóng kín cửa có gây tích tụ khí độc carbon monoxide và dẫn đến ngộ độc hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là nguy cơ ngộ độc khí carbon monoxide hoàn toàn có thể xảy ra khi đốt nhiên liệu trong môi trường thiếu khí lưu thông. Bất kỳ quá trình đốt cháy chất hữu cơ hoặc khí hóa lỏng nào khi thiếu oxy đều sinh ra khí CO, và khi phòng đóng kín cửa, lượng khí này nhanh chóng tích tụ đến ngưỡng nguy hại cho cơ thể.

Hiểm họa vô hình từ không gian kín và thiết bị nấu nướng mini

Bữa ăn với các thiết bị đun nấu tại bàn mang lại cảm giác ấm cúng và tiện lợi nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn nếu không gian phòng ăn không được thiết kế hệ thống hút mùi và cấp khí tươi đầy đủ. Khí carbon monoxide (CO) được mệnh danh là "kẻ giết người thầm lặng" bởi đây là một chất khí hoàn toàn không màu, không mùi và không gây kích ứng đường hô hấp. Khi bước vào một căn phòng đóng kín ngập tràn mùi thức ăn, thực khách hoàn toàn không thể nhận biết được sự hiện diện của khí CO bằng các giác quan thông thường.

Khi sử dụng cồn khô, cồn thạch hay bếp gas mini, nhiều người chủ quan nghĩ rằng ngọn lửa màu xanh hoặc kích thước bếp nhỏ gọn sẽ không tạo ra khói độc hại. Trên thực tế, ngọn lửa cồn hay gas mini khi cháy trong phòng kín điều hòa sẽ tiêu thụ dần lượng oxy có sẵn trong phòng. Khi nồng độ oxy suy giảm, quá trình đốt cháy chuyển dần từ đốt cháy hoàn toàn sang đốt cháy không hoàn toàn, làm lượng khí CO sinh ra tăng vọt và tích tụ lại trong phòng kín.

Khí CO xâm nhập và cơ chế gây thiếu oxy mô trong cơ thể

Khi khí CO được hít vào phổi, chúng nhanh chóng khuếch tán qua phế nang để đi thẳng vào hệ tuần hoàn máu. Khí CO có ái lực gắn kết với huyết sắc tố hemoglobin trong hồng cầu cao gấp hơn 200 lần so với khí oxy thông thường. Khi CO gắn vào hemoglobin sẽ tạo thành hợp chất carboxyhemoglobin, làm cho hồng cầu mất khả năng vận chuyển oxy đi nuôi các cơ quan và tế bào trong toàn bộ cơ thể.

Hậu quả điển hình và nguy hiểm nhất của quá trình này là tình trạng thiếu oxy não nghiêm trọng [1]. Khi não bộ không được cung cấp đủ oxy, các triệu chứng sớm thường rất mơ hồ và dễ bị nhầm lẫn với mệt mỏi, say rượu hoặc cảm lạnh, bao gồm đau đầu, chóng mặt, buồn nôn và suy giảm khả năng phán đoán. Nếu người trong phòng không kịp nhận biết để thoát ra ngoài, tình trạng thiếu oxy sẽ dẫn đến lú lẫn, mất ý thức, hôn mê và có thể tử vong trong thời gian ngắn.

Liệu pháp oxy cao áp là một lựa chọn điều trị hàng đầu nhằm hỗ trợ đào thải nhanh chóng khí độc và phục hồi các tổn thương mô do ngộ độc khí CO gây ra [2]. Việc can thiệp điều trị sớm bằng oxy đóng vai trò quyết định giúp hạn chế tổn thương tế bào não do thiếu oxy kéo dài.

Bằng chứng khoa học về sự tích tụ CO từ các thiết bị đun nấu trong nhà

Các nghiên cứu khoa học về ô nhiễm không khí trong nhà đã cung cấp nhiều số liệu rõ ràng về sự phát thải khí CO từ các thiết bị nấu nướng. Ô nhiễm không khí trong nhà do các thiết bị đun nấu sinh khối ước tính gây ra khoảng 1,6 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu [3]. Con số này tương đương với khoảng ba phần trăm gánh nặng bệnh tật trên toàn thế giới [3]. Sự tích tụ của các chất ô nhiễm trong không gian kín ảnh hưởng trực tiếp và làm gia tăng các bệnh lý hô hấp mạn tính như viêm phế quản, nhiễm trùng đường thở và viêm phổi [3].

Chất lượng của thiết bị nấu nướng cùng các yếu tố thông gió đóng vai trò quyết định đến lượng khí CO tồn lưu trong không gian kín. Một nghiên cứu tiến hành trên phụ nữ nấu nướng tại Honduras đã đánh giá nồng độ carbon monoxide trong nhà trên 54 người và nồng độ bụi mịn PM2.5 trên 58 người thông qua việc theo dõi không khí trong suốt 8 giờ [4]. Kết quả phân tích đơn biến cho thấy thang điểm đánh giá chất lượng bếp dự đoán tới 79% sự biến thiên của nồng độ CO trong nhà, trong khi phân loại bếp chỉ dự đoán được 54% [4]. Khi đưa vào mô hình đa biến, thang điểm chất lượng bếp kết hợp cùng tuổi thọ bếp và các yếu tố thông gió đã dự đoán được 85% sự biến thiên của nồng độ khí carbon monoxide tích tụ trong nhà [4].

Điều này chứng minh rằng việc đánh giá rủi ro chỉ dựa vào loại bếp mà bỏ qua chất lượng hoạt động của thiết bị và điều kiện thông gió sẽ dẫn đến những đánh giá sai lệch về mức độ phơi nhiễm [4]. Khi chất lượng thiết bị kém hoặc luồng không khí lưu thông bị chặn lại, khí CO sẽ tích tụ cực kỳ nhanh chóng.

Khả năng giảm thiểu nồng độ CO khi cải thiện thiết bị và độ thông thoáng

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rằng việc kiểm soát khí thải và tăng cường thông khí mang lại sự thay đổi rõ rệt đối với nồng độ CO môi trường. Một khảo sát cắt ngang được thực hiện trên 79 phụ nữ Honduras nhằm so sánh bếp truyền thống và bếp cải tiến [5]. Kết quả cho thấy việc sử dụng bếp cải tiến giúp giảm tới 87% nồng độ carbon monoxide tích tụ trong nhà so với bếp đun truyền thống [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận lượng bụi mịn cá nhân giảm 63% và lượng bụi mịn trong nhà giảm 73% [5]. Đáng chú ý, những người sử dụng bếp đun truyền thống ghi nhận triệu chứng khó chịu xuất hiện thường xuyên hơn hẳn so với nhóm dùng bếp cải tiến [5].

Tại Mexico, một nghiên cứu đánh giá trên 60 hộ gia đình ở khu vực nông thôn Michoacan đã đo lường sự thay đổi nồng độ chất ô nhiễm trước và sau khi lắp đặt bếp cải tiến Patsari [6]. Trước khi can thiệp, nồng độ phơi nhiễm bụi mịn cá nhân trung bình trong 24 giờ là 0,29 mg/m3 và nồng độ trung bình trong bếp trong 48 giờ lên tới 1,269 mg/m3 [6]. Khi chuyển đổi sang thiết bị tốt hơn, nồng độ trung vị khí CO trong nhà bếp suốt 48 giờ đã giảm được 77% [6]. Nồng độ phơi nhiễm cá nhân đối với CO trong 24 giờ cũng giảm tương ứng 78% [6].

Bên cạnh đó, các giải pháp kỹ thuật như sử dụng chất xúc tác cũng cho thấy hiệu quả xử lý khí CO mạnh mẽ. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã ứng dụng chất xúc tác kali titanat vào thiết bị đun nấu không có ống khói [3]. Kết quả cho thấy thiết bị xúc tác này giúp giảm tới 70% lượng khí thải carbon monoxide và giảm 82% lượng phát thải bụi mịn so với cách đun ba hòn đá truyền thống [3]. Chất xúc tác kali titanat có khả năng oxy hóa khí CO ở nhiệt độ 500 độ C, thậm chí giảm xuống mức 300 độ C khi được bổ sung thêm đồng hoặc coban [3].

Di chứng thần kinh và tổn thương tế bào sau ngộ độc CO

Tác hại của khí CO không chỉ dừng lại ở các phản ứng cấp tính mà còn có thể để lại di chứng thần kinh âm thầm và kéo dài. Một báo cáo y khoa năm 2002 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 67 tuổi xuất hiện hành vi bất thường và suy giảm trí nhớ từ ngày 21 tháng 1 năm 2001, sau đó tiến triển nặng thành trạng thái câm bất động vào ngày 15 tháng 2 cùng năm [7]. Hình ảnh chụp cộng hưởng từ T2 của bệnh nhân cho thấy tín hiệu cao ở cả hai bên cầu nhạt và tổn thương lan tỏa ở chất trắng sâu của não bộ [7]. Sau khi khai thác tiền sử, bác sĩ phát hiện người bệnh đã sử dụng một chiếc bếp than nhỏ 3 lần trong khoảng 3 tuần trước khi khởi phát triệu chứng [7]. Bệnh nhân được chẩn đoán ngộ độc khí CO ngắt quãng và sau khi được điều trị bằng oxy cao áp từ ngày 1 tháng 3, tình trạng suy giảm trí nhớ cùng rối loạn vận động đã có sự cải thiện rõ rệt [7].

Tình trạng ngộ độc CO từ các thiết bị đun nấu trong không gian sinh hoạt không thông thoáng cũng được ghi nhận tại nhiều nơi khác. Hai trường hợp ngộ độc khí CO vào sáng sớm mùa đông tại miền Bắc Ấn Độ đã được đưa vào cấp cứu trong tình trạng suy giảm ý thức đột ngột không rõ nguyên nhân sau khi sử dụng thiết bị sưởi hoặc nấu nướng không có ống thông khí [1].

Ngoài tổn thương thiếu oxy ở não, sự phơi nhiễm cấp tính với sản phẩm cháy sinh ra khí CO còn gây hại cho vật chất di truyền tế bào. Một nghiên cứu tiền cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến hành trên 20 bệnh nhân ngộ độc khí CO cấp tính do sự cố bếp than hoặc gỗ so sánh với 20 người khỏe mạnh không hút thuốc [8]. Kết quả cho thấy tần số trao đổi đoạn chromatid chị em trên mỗi kỳ giữa ở nhóm bệnh nhân ngộ độc cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng, cụ thể là 8,11 ± 2,39 so với 6,33 ± 1,60 [8]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận không có sự tương quan thuận giữa nồng độ carboxyhemoglobin trong máu và tần số trao đổi đoạn chromatid chị em [8]. Điều này chỉ ra rằng quá trình tổn thương tế bào còn bắt nguồn từ các gốc oxy hóa tự do và cơ chế tổn thương tái tưới máu thiếu oxy do ngộ độc CO kích hoạt [8].

Tại Đức, một nghiên cứu hồi cứu trên 139 bệnh nhân ngộ độc CO được điều trị từ tháng 4 năm 2019 đến tháng 3 năm 2021 cho thấy tỷ lệ ngộ độc liên quan đến việc sử dụng bếp than và tiệc nướng trong nhà gia tăng trong thời kỳ giãn cách xã hội [2]. Trong khi đó, tỷ lệ ca ngộ độc do cháy nhà, hút tẩu shisha hoặc bếp gas lại có xu hướng giảm [2].

Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng cồn và bếp gas mini tại bàn

Nhiều thực khách cho rằng chỉ có than tổ ong hoặc than củi mới sinh ra khí CO, còn cồn thạch và bình gas mini hoàn toàn sạch và an toàn. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Bếp gas mini sử dụng khí hóa lỏng butane hoặc propane, còn cồn thạch sử dụng ethanol hoặc methanol. Cả hai dạng nhiên liệu này đều là hợp chất chứa carbon, đồng nghĩa với việc chúng bắt buộc phải tiêu thụ oxy và thải ra sản phẩm cháy trong suốt quá trình hoạt động.

Một hiểu lầm khác là việc bật máy điều hòa nhiệt độ có thể cung cấp đủ không khí trong lành cho căn phòng. Thực tế, máy điều hòa dân dụng chỉ có chức năng làm lạnh và tuần hoàn không khí sẵn có bên trong phòng kín chứ không hề cấp thêm oxy mới từ môi trường bên ngoài. Nếu căn phòng đóng kín toàn bộ cửa sổ và cửa ra vào, đồng thời có hàng chục chiếc bếp mini cùng hoạt động, nồng độ oxy sẽ sụt giảm liên tục trong khi nồng độ khí CO tăng dần theo thời gian ăn uống.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng bếp có kích thước nhỏ thì lượng khí sinh ra không đáng kể. Tuy nhiên, trong không gian kín vài chục mét vuông, lượng khí CO tích tụ từ nhiều bàn ăn cộng dồn lại có thể nhanh chóng vượt ngưỡng an toàn. Hiện tượng bếp gas mini cũ kỹ, đầu đốt bị bám bẩn hoặc ngọn lửa đỏ quạch do thiếu khí càng làm tăng vọt tốc độ sản sinh khí CO độc hại.

Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương cần đặc biệt thận trọng

Bất kỳ ai ở trong môi trường tích tụ khí CO đều phải đối mặt với nguy hiểm, nhưng một số nhóm người có nguy cơ chịu tổn thương nhanh và nặng nề hơn:

  • Trẻ nhỏ và phụ nữ có thai: Trẻ em có tốc độ hô hấp nhanh hơn người lớn nên sẽ hít phải lượng khí độc nhiều hơn tương đối so với trọng lượng cơ thể. Ở phụ nữ mang thai, huyết sắc tố của thai nhi có ái lực gắn CO rất mạnh, gây nguy cơ thiếu oxy phôi thai nghiêm trọng.
  • Người cao tuổi và người có tiền sử bệnh tim mạch: Những người mắc bệnh mạch vành, suy tim hay thiếu máu cơ tim rất nhạy cảm với tình trạng giảm oxy trong máu. Nồng độ CO tăng nhẹ cũng có thể kích hoạt cơn đau thắt ngực hoặc rối loạn nhịp tim cấp tính.
  • Người mắc bệnh lý hô hấp mạn tính: Bệnh nhân viêm phế quản mạn tính, hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) vốn đã suy giảm chức năng thông khí phổi, khi hít phải khí CO sẽ nhanh chóng rơi vào suy hô hấp cấp.
  • Người đang sử dụng rượu bia: Cảm giác chếnh choáng do cồn trong rượu bia dễ làm mờ đi các dấu hiệu cảnh báo sớm của ngộ độc khí CO như đau đầu, buồn ngủ hay hoa mắt, khiến người uống chủ quan không rời khỏi phòng kịp thời.

Hướng dẫn an toàn khi ăn uống lẩu nướng để phòng tránh khí CO

Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe khi thưởng thức các món ăn nấu nướng tại bàn, người tiêu dùng và các cơ sở ăn uống nên áp dụng các giải pháp thực tế sau:

  • Đảm bảo thông gió liên tục: Luôn mở hé cửa sổ hoặc cửa chính của phòng ăn để tạo luồng đối lưu khí tự nhiên. Phòng ăn dùng máy lạnh bắt buộc phải có hệ thống quạt hút thông gió cưỡng bức và đường cấp gió tươi hoạt động liên tục trong suốt bữa ăn.
  • Ưu tiên thiết bị dùng điện: Thay thế cồn nướng mực, cồn thạch và bếp gas mini bằng bếp từ hoặc bếp hồng ngoại. Các thiết bị này làm nóng bằng điện từ hoặc điện trở, hoàn toàn không đốt cháy nhiên liệu nên không tiêu thụ oxy và không sinh ra khí CO.
  • Chế biến chín thức ăn trước khi phục vụ: Đối với món mực nướng hoặc các món nướng phức tạp, tốt nhất nên nướng chín hoàn toàn tại khu vực bếp thông thoáng ngoài trời trước khi mang lên bàn ăn, tránh việc châm lửa nướng cồn trực tiếp ngay trước mặt người ngồi.
  • Kiểm tra kỹ tình trạng thiết bị: Nếu bắt buộc phải dùng bếp gas mini, chỉ sử dụng bếp có đầu đốt sạch sẽ, ngọn lửa cháy xanh đều. Tuyệt đối không dùng bình gas mini đã rỉ sét, nạp lại nhiều lần hoặc bếp có dấu hiệu rò rỉ khí đốt.
  • Rời khỏi phòng ngay khi có dấu hiệu lạ: Nếu cảm thấy nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn hoặc cảm giác ngột ngạt khi ngồi ăn trong phòng kín, hãy lập tức bước ra ngoài không gian thoáng đãng để hít thở không khí tự nhiên và thông báo cho người xung quanh.

Ngộ độc khí carbon monoxide trong phòng kín khi ăn uống là một rủi ro có thật nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu mỗi người nâng cao ý thức cảnh giác. Việc duy trì sự thông thoáng cho không gian dùng bữa và lựa chọn các phương thức đun nấu an toàn sẽ giúp các cuộc vui trọn vẹn mà không gây tổn hại đến sức khỏe dài lâu.