Chiết xuất nam việt quất có lợi ích gì với sức khỏe tim mạch và huyết áp?

Nam việt quất và nỗi lo bệnh tim mạch thời hiện đại

Bệnh tim mạch và tăng huyết áp đang là mối đe dọa thầm lặng đối với sức khỏe của nhiều người trưởng thành. Giữa hàng loạt giải pháp tự nhiên được quảng bá, quả nam việt quất (cranberry) thường xuyên được nhắc tới như một loại thảo dược giúp làm sạch mạch máu và ổn định huyết áp.

Nhiều người tiêu dùng băn khoăn liệu uống nước ép hay bổ sung chiết xuất nam việt quất có thực sự làm giãn mạch, hạ huyết áp và ngăn ngừa mảng xơ vữa như lời đồn. Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy loại quả này mang lại một số lợi ích tiềm năng nhưng không phải là thần dược chữa bệnh tim mạch.

Thực tế, chiết xuất và nước ép nam việt quất chủ yếu đem lại hiệu ứng giãn mạch tạm thời ngay sau khi uống nhờ hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa dồi dào [5, 6]. Khi sử dụng kéo dài nhiều tuần, quả nam việt quất giúp giảm độ cứng của động mạch chủ trung tâm nhưng chưa thể hiện tác động rõ rệt trong việc hạ huyết áp toàn thân hay đảo ngược tình trạng rối loạn chức năng nội mô mạn tính [2, 5].

Lớp nội mô mạch máu và vai trò của polyphenol nam việt quất

Lớp nội mô là lớp tế bào mỏng lót bên trong toàn bộ hệ thống mạch máu, đóng vai trò sống còn trong việc điều tiết huyết áp thông qua việc tiết ra các chất gây giãn mạch như nitric oxide (NO) và co mạch như endothelin-1 (ET-1) ^[1]. Khi lớp tế bào này bị tổn thương hoặc rối loạn, mạch máu mất khả năng đàn hồi, tạo điều kiện cho các mảng xơ vữa tích tụ và làm tăng huyết áp [4, 6].

Quả nam việt quất là nguồn cung cấp dồi dào các hợp chất thực vật quý giá, đặc biệt là các polyphenol, anthocyanin, procyanidin và các acid phenolic [2, 4]. Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật ghi nhận rằng việc tiếp xúc với chiết xuất nam việt quất có thể thúc đẩy sự giãn mạch phụ thuộc nội mô và gia tăng lượng NO sinh học ^[2].

Một liều sử dụng cấp tính các sản phẩm từ nam việt quất được phát hiện có khả năng làm tăng nồng độ NO và giảm mức ET-1 trong máu, từ đó hỗ trợ giãn mạch tạm thời ^[1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất phenolic này chuyển hóa thành nhiều chất có lợi trong huyết tương và nước tiểu, bao gồm peonidin-3-galactoside, các sulfate của pyrogallol, acid benzoic và acid phenylacetic [4, 6].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người chỉ ra điều gì?

Để xác định rõ giá trị của nam việt quất đối với tim mạch, các nhà khoa học đã triển khai nhiều nghiên cứu lâm sàng trên các nhóm đối tượng khác nhau. Kết quả cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa tác dụng tức thì trong vài giờ và việc sử dụng kéo dài nhiều tuần.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành thử nghiệm bắt chéo có đối chứng giả dược ở 44 bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành ^[3]. Các bệnh nhân được uống 480 mL mỗi ngày nước ép nam việt quất đậm đặc gấp đôi (chứa 54% nước ép nguyên chất, 835 mg tổng polyphenol và 94 mg anthocyanin) hoặc đồ uống giả dược trong vòng 4 tuần, xen giữa là 2 tuần nghỉ ^[3].

Kết quả cho thấy tốc độ sóng mạch cảnh - đùi (thước đo lâm sàng đánh giá độ cứng động mạch chủ trung tâm) đã giảm từ mức 8,3 ± 2,3 m/s xuống 7,8 ± 2,2 m/s ở nhóm dùng nam việt quất, trong khi nhóm dùng giả dược lại tăng từ 8,0 ± 2,0 m/s lên 8,4 ± 2,8 m/s ^[3]. Tuy nhiên, các chỉ số huyết áp, độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy ở động mạch cánh tay (FMD) và độ cứng mạch ngoại vi lại không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi có ý nghĩa nào sau 4 tuần ^[3].

Trước đó, một thử nghiệm sơ bộ không đối chứng trên 15 bệnh nhân động mạch vành cho thấy chỉ 4 giờ sau khi uống 480 mL nước ép nam việt quất, chỉ số FMD đã tăng từ 7,7 ± 2,9% lên 8,7 ± 3,1% và tỷ số ghi thể tích mạch ngón tay tăng rõ rệt từ 0,10 ± 0,12 lên 0,23 ± 0,16 ^[3]. Điều này cho thấy nam việt quất có thể kích thích giãn mạch ngắn hạn nhưng hiệu quả này không duy trì được ở quy mô mạn tính [2, 6].

Tương tự, một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2014 thực hiện trên 84 người có rối loạn chức năng nội mô ngoại vi và có yếu tố nguy cơ tim mạch ^[4]. Những người tham gia hoàn thành thử nghiệm được chia làm hai nhóm: 32 người uống nước ép nam việt quất đậm đặc gấp đôi (2 lần x 230 mL/ngày) và 37 người dùng giả dược liên tục trong 4 tháng ^[4]. Kết quả cho thấy can thiệp không làm thay đổi chức năng nội mô ngoại vi hay số lượng tế bào tiền thân nội mô ^[4]. Điểm tích cực là nước ép nam việt quất đã làm giảm tỷ lệ các tế bào tiền thân nội mô mang dấu ấn osteocalcin (-8,64 ± 48,98% so với mức tăng 19,13 ± 46,11% ở nhóm giả dược), gợi ý lợi ích tiềm năng trong việc hạn chế tiến trình vôi hóa mạch máu ^[4].

Năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 8 tuần trên 35 người trưởng thành bị béo phì có rối loạn đường huyết khi dùng 450 mL đồ uống nam việt quất năng lượng thấp mỗi ngày ^[5]. Kết quả chỉ ra rằng can thiệp không làm thay đổi độ nhạy insulin hay huyết áp toàn diện, nhưng giúp giảm chất đánh dấu peroxy hóa lipid 8-isoprostane (-2,18 pg/ml so với mức tăng 20,81 pg/ml của nhóm đối chứng) ^[5]. Ở nhóm đối tượng có tình trạng viêm cao (CRP > 4 mg/l), việc dùng nam việt quất giúp giảm đáng kể chất béo trung tính triglyceride (-13,75% so với +10,32% ở nhóm chứng) và tăng nồng độ nitrate sinh học ^[5].

Tác động trên động vật và so sánh với các loại quả mọng khác

Trong các mô hình động vật thí nghiệm, hiệu quả của nam việt quất lên huyết áp cũng cho thấy giới hạn nhất định. Một nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát được can thiệp bằng các loại nước ép quả mọng trong 8 tuần ^[6].

Kết quả ghi nhận tình trạng suy giảm giãn mạch phụ thuộc nội mô vẫn tồn tại ở nhóm dùng nước ép quả nam việt quất và quả lý chua đen giống như nhóm đối chứng ^[6]. Trái lại, nhóm chuột được can thiệp bằng nước ép quả thanh việt quất (lingonberry) mới có sự phục hồi bình thường chức năng nội mô phụ thuộc ^[6]. Điều này chứng minh rằng dù cùng thuộc nhóm trái cây giàu polyphenol, mỗi loại quả mọng mang đến những tác động sinh học rất khác nhau lên thành mạch ^[6].

Mặt khác, ở 10 người trưởng thành khỏe mạnh, việc định lượng 60 chất chuyển hóa phenolic sau khi uống nước ép nam việt quất chứa 787 mg polyphenol cho thấy có 12 chất chuyển hóa dự báo độc lập cho sự gia tăng chỉ số FMD phụ thuộc thời gian từ 0 đến 6 giờ ^[7]. Ở những người khỏe mạnh, nam việt quất cùng với quả việt quất xanh (blueberry) và cam quýt đều có khả năng cải thiện FMD kéo dài tới 7 giờ sau tiêu thụ ^[8].

Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách tổng thể, các bằng chứng khoa học hiện nay đem lại cái nhìn khách quan và đa chiều. Điểm mạnh rõ ràng của nam việt quất là cung cấp một lượng lớn polyphenol có khả năng hấp thu tốt, chuyển hóa nhanh vào tuần hoàn và tạo ra các phản ứng sinh học tích cực tức thì [4, 6]. Loại quả này cũng chứng minh được lợi ích trong việc giảm độ cứng của động mạch chủ ở người bệnh mạch vành và hỗ trợ giảm oxy hóa lipid ở người béo phì có phản ứng viêm [2, 8].

Tuy vậy, giới hạn nghiên cứu cũng rất rõ ràng. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng có cỡ mẫu tương đối nhỏ, dao động từ 10 đến dưới 100 người [2, 3, 6, 8]. Tác động cải thiện chức năng nội mô chỉ mang tính chất ngắn hạn (từ 2 đến 6-7 giờ sau khi uống) và biến mất trong các phác đồ theo dõi mạn tính kéo dài từ 4 tuần đến 4 tháng [2, 3, 4, 6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa thể chứng minh chiết xuất nam việt quất có khả năng hạ huyết áp một cách ổn định ở người tăng huyết áp mạn tính [1, 2, 5]. Do đó, dữ liệu hiện tại chỉ dừng ở mức khuyến khích bổ sung vào chế độ ăn chứ chưa đủ bằng chứng để coi như phương pháp can thiệp tim mạch chuyên sâu ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về nam việt quất và tim mạch

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống nước ép nam việt quất hàng ngày có thể thay thế thuốc hạ huyết áp hoặc tiêu trừ hoàn toàn mảng xơ vữa động mạch. Các dữ liệu lâm sàng khẳng định việc uống liên tục trong 4 tuần không làm thay đổi các chỉ số huyết áp thông thường ở người bệnh và chuột tăng huyết áp [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại nước ép đóng hộp trên thị trường với chiết xuất nam việt quất trong nghiên cứu. Các thử nghiệm lâm sàng sử dụng nước ép đậm đặc gấp đôi (chứa tới 835 mg polyphenol) hoặc các sản phẩm ít năng lượng chuyên biệt [2, 4, 8]. Nước ép đóng hộp công nghiệp thông thường thường chứa rất nhiều đường phụ gia, vốn là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tăng cân, tiểu đường và rối loạn nội mô, làm mất đi mọi lợi ích của polyphenol.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng nồng độ polyphenol càng cao thì uống vào mạch máu sẽ càng thông thoáng tức thì. Hiệu quả cải thiện mạch máu phụ thuộc vào chuyển hóa của từng cá thể và phản ứng giãn mạch qua NO chỉ tồn tại tạm thời trong vài giờ sau khi uống [4, 6].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là thực phẩm tự nhiên, nam việt quất và các sản phẩm chiết xuất không hoàn toàn phù hợp cho mọi đối tượng:

• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc các loại thuốc tim mạch chuyên khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất nam việt quất liều cao để tránh các tương tác chuyển hóa.
• Người mắc bệnh tiểu đường hoặc thừa cân cần kiểm tra kỹ bảng thành phần dinh dưỡng, tuyệt đối tránh các loại nước ép pha thêm đường hoặc siro ngọt.
• Những người có tiền sử sỏi thận nhóm oxalate nên thận trọng với các chế phẩm cô đặc từ quả mọng nếu chưa có chỉ dẫn y tế.
• Bệnh nhân tăng huyết áp và bệnh mạch vành không được tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc điều trị theo toa khi đang dùng thêm các sản phẩm từ nam việt quất.

Gợi ý áp dụng nam việt quất vào chế độ ăn hàng ngày

Để tận dụng tối đa các hợp chất polyphenol bảo vệ tim mạch mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng có thể tham khảo các cách áp dụng thực tế sau:

• Ưu tiên sử dụng quả nam việt quất tươi, quả đông lạnh hoặc dạng bột chiết xuất nguyên chất không thêm phụ gia đường.
• Nếu dùng nước ép, nên chọn loại nguyên chất không đường hoặc loại ít năng lượng, liều lượng vừa phải từ 200 - 450 mL mỗi ngày chia làm các lần nhỏ [3, 8].
• Kết hợp nam việt quất vào các bữa ăn phụ cùng sữa chua không đường, yến mạch hoặc sinh tố rau củ để bổ sung đồng thời chất xơ và vi chất dinh dưỡng.
• Thời điểm uống thích hợp có thể là vào buổi sáng hoặc trước các hoạt động thể chất để tận dụng lợi thế giãn mạch và tăng cường nitric oxide tự nhiên trong vài giờ đầu [4, 6].
• Đa dạng hóa chế độ ăn bằng cách kết hợp thêm các loại quả mọng khác như quả việt quất xanh hoặc trái cây giàu polyphenol để tạo sự tương hỗ dưỡng chất [1, 7].

Tóm lại, chiết xuất và nước ép quả nam việt quất là nguồn cung cấp polyphenol dồi dào, mang lại tác động hỗ trợ tích cực trong việc giảm độ cứng động mạch và kích hoạt giãn mạch tạm thời [2, 5]. Tuy nhiên, loại quả này không thể thay thế cho các can thiệp y khoa hay đơn thuốc điều trị tim mạch. Một lối sống năng động, chế độ ăn nhiều rau quả và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ trái tim khỏe mạnh.