Củ cải là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt, từ củ cải luộc, kho thịt đến muối dưa. Tuy nhiên, nhiều người đang điều trị suy giáp bằng levothyroxine thường truyền tai nhau nỗi lo: liệu các hợp chất glucosinolate trong củ cải có cản trở hấp thu và làm mất tác dụng của thuốc?

Hiện tại, các y văn lâm sàng đánh giá tương tác với levothyroxine chủ yếu tập trung vào các nhóm dược phẩm điều trị đồng thời, chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp chứng minh củ cải làm vô hiệu hóa loại thuốc này. Dù vậy, việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến nồng độ thuốc giúp người bệnh dùng thuốc an toàn và hiệu quả hơn.

Nghi vấn về củ cải và sự hấp thu thuốc tuyến giáp

Củ cải thuộc họ Cải (Brassicaceae), nhóm thực vật tự nhiên chứa các hợp chất lưu huỳnh gọi là glucosinolate. Nhiều phỏng đoán cho rằng glucosinolate hoặc các dẫn xuất chuyển hóa của chúng có thể cạnh tranh các kênh vận chuyển dưỡng chất hoặc cản trở hấp thu thuốc tại đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, trong các tài liệu kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt về tương tác với thuốc suy giáp, việc tương tác làm thay đổi sinh khả dụng và hiệu lực điều trị thường được ghi nhận nhiều nhất ở các loại thuốc uống cùng thời điểm, chứ không xuất phát từ việc ăn củ cải nấu chín ở lượng thực phẩm thông thường.

Tương tác thuốc ảnh hưởng đến levothyroxine như thế nào?

Levothyroxine là liệu pháp tiêu chuẩn để bổ sung hormone tuyến giáp khi cơ thể không tự sản xuất đủ [1]. Hiệu quả điều trị được theo dõi chặt chẽ dựa trên hai chỉ số xét nghiệm huyết thanh tin cậy nhất là hormone kích thích tuyến giáp (TSH) và thyroxine tự do (FT4) [2].

Khi có chất làm giảm sinh khả dụng hoặc thúc đẩy đào thải levothyroxine, cơ thể sẽ có dấu hiệu thiếu hụt hormone giáp. Lúc này, chỉ số TSH huyết thanh có xu hướng tăng cao, buộc người bệnh phải dùng liều levothyroxine lớn hơn mới kiểm soát được bệnh [3].

Bằng chứng lâm sàng về tương tác levothyroxine

Nhiều nghiên cứu quy mô đã phân tích hiện tượng tương tác làm suy giảm hiệu lực của levothyroxine trên bệnh nhân thực tế:

Nghiên cứu quan sát trên cơ sở dữ liệu Health Search CSD của Ý từ năm 2002 đến 2011 theo dõi 5.426 người sử dụng levothyroxine (chiếm 7,5% dân số trong cơ sở dữ liệu) [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi người bệnh tiếp xúc với các thuốc có nguy cơ tương tác (chẳng hạn như thuốc ức chế bơm proton làm giảm sinh khả dụng), nồng độ TSH đã gia tăng đáng kể trong giai đoạn đầu [3]. Để bù đắp, số lượng đơn thuốc và liều lượng levothyroxine trung bình phải tăng lên tương ứng [3].

Ở một thử nghiệm lâm sàng nhỏ hơn công bố năm 2005, 11 bệnh nhân sử dụng thuốc điều trị ung thư imatinib (gồm 8 người đã cắt tuyến giáp phải dùng levothyroxine và 3 người còn nguyên tuyến giáp) được theo dõi chức năng giáp [4]. Kết quả ghi nhận toàn bộ 8 bệnh nhân đã cắt tuyến giáp xuất hiện triệu chứng suy giáp, nồng độ thyrotropin (TSH) tăng vọt lên mức trung bình 384% ± 228% so với giới hạn trên, dù FT4 và FT3 vẫn trong giới hạn tham chiếu [4]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo người bệnh cần được theo dõi sát và có thể phải tăng liều levothyroxine [4].

Tương tác tăng đào thải qua con đường chuyển hóa cũng được ghi nhận rõ. Một báo cáo năm 2017 mô tả người phụ nữ 37 tuổi nhiễm HIV sau cắt tuyến giáp mang thai, dù dùng levothyroxine tăng dần lên tới 175 mcg/ngày nhưng chỉ số TSH vẫn tăng vọt tới 125,89 muIU/mL do dùng chung thuốc ức chế men protease lopinavir-ritonavir [5]. Khi đổi phác đồ sang dolutegravir, chỉ số TSH đã bình ổn trở lại sau 4 tháng và liều levothyroxine hạ về mức duy trì 125 mcg/ngày sau 5 tháng [5]. Cơ chế là do ritonavir thúc đẩy quá trình liên hợp glucuronic hóa, làm tăng đào thải levothyroxine [6].

Ngược lại, không phải mọi hoạt chất đều gây bất lợi. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2011 theo dõi 41 bệnh nhân suy giáp dùng levothyroxine liều 50-150 mcg/ngày, kết hợp cùng thuốc hạ mỡ máu simvastatin 20 mg/ngày trong 3 tháng [2]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ TSH (p=0,77) hay FT4 (p=0,76) trước và sau 3 tháng phối hợp, đồng thời không xuất hiện triệu chứng suy giáp tăng nặng [2].

Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng củ cải

Nhiều người bệnh lo sợ glucosinolate trong củ cải gây teo giáp hoặc triệt tiêu tác dụng của viên uống bổ sung hormone nên kiêng khem tuyệt đối. Đây là một quan niệm thái quá, dễ dẫn đến mất cân bằng dinh dưỡng.

Thực tế, các hợp chất lưu huỳnh tự nhiên nếu được chế biến qua nhiệt độ (nấu, luộc chín) sẽ suy giảm hoạt tính đáng kể. Nguy cơ cạnh tranh hấp thu đường tiêu hóa chỉ thực sự đáng lo ngại khi người bệnh ăn sống một lượng cực lớn củ cải hoặc uống nước ép đậm đặc ngay sát thời điểm uống thuốc.

Những ai cần thận trọng?

Người đã cắt bỏ toàn bộ tuyến giáp hoặc người mắc suy giáp nặng phụ thuộc hoàn toàn vào hormone ngoại sinh cần lưu tâm nhất đến việc hấp thu thuốc [4]. Bất kỳ dao động nhỏ nào về chuyển hóa cũng có thể làm bùng phát triệu chứng mệt mỏi, suy giảm nhận thức hoặc trầm cảm [1].

Phụ nữ mang thai bị suy giáp cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, bởi thiếu hụt hormone giáp trong thai kỳ có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển thần kinh của thai nhi [5], [1]. Bệnh nhân đang sử dụng đồng thời các thuốc kháng virus [5], thuốc ức chế dạ dày [3] hoặc các thuốc điều trị đích [4] cũng cần kiểm tra TSH định kỳ để tránh nguy cơ giảm hiệu lực thuốc.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Để vừa thoải mái bổ sung rau củ dinh dưỡng, vừa bảo đảm nồng độ hormone giáp ổn định, người bệnh nên thực hiện các biện pháp đơn giản sau:

  • Uống thuốc đúng cách: Uống levothyroxine vào buổi sáng sớm khi bụng đói hoàn toàn, với nước lọc, trước bữa ăn sáng ít nhất 30 đến 60 phút để ruột hấp thu trọn vẹn.
  • Chế biến hợp lý: Nên ưu tiên ăn củ cải đã nấu chín, luộc hoặc hầm. Tránh ăn sống số lượng nhiều hoặc uống nước ép củ cải sống đậm đặc.
  • Giãn cách thời gian: Các món ăn từ củ cải hay rau họ Cải nên được dùng vào bữa trưa hoặc bữa tối, cách xa thời điểm uống thuốc buổi sáng ít nhất vài giờ.
  • Tham vấn y khoa: Khi bắt đầu dùng thêm bất kỳ loại thuốc mới nào hoặc khi thấy cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi bất thường, cần thông báo ngay cho bác sĩ điều trị để kiểm tra nồng độ TSH và FT4 [2].

Củ cải không phải là "kẻ thù" triệt tiêu thuốc levothyroxine nếu được ăn chín và dùng điều độ. Việc tuân thủ uống thuốc lúc bụng đói và theo dõi xét nghiệm định kỳ chính là chìa khóa tốt nhất để kiểm soát bệnh suy giáp.