Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn bốc hỏa dữ dội, vã mồ hôi đêm, mất ngủ và thay đổi tâm trạng thất thường. Sự sụt giảm tự nhiên của lượng hormone estrogen do buồng trứng sản xuất là nguồn cơn dẫn đến hàng loạt xáo trộn này, kèm theo nguy cơ loãng xương và các bệnh lý tim mạch [1]. Để tìm kiếm sự nhẹ nhõm, không ít người truyền tai nhau cách ăn củ mài hoặc sử dụng các loại thực phẩm chức năng chiết xuất từ loại củ quen thuộc này như một giải pháp bổ sung nội tiết tố tự nhiên.

Liệu củ mài có thực sự chứa estrogen giúp dập tắt các cơn bốc hỏa như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là củ mài không chứa hormone estrogen của con người. Tuy nhiên, loại củ này sở hữu một hoạt chất thực vật đặc biệt tên là diosgenin, có khả năng kích hoạt một số thụ thể tiếp nhận estrogen trong tế bào và mang lại những lợi ích nhất định cho sức khỏe phụ nữ [2] [3].

Hiểu lầm phổ biến: Cơ thể có tự biến củ mài thành hormone?

Trong ngành công nghiệp dược phẩm, diosgenin chiết xuất từ các loài thuộc chi củ mài (Dioscorea) là nguyên liệu ban đầu nổi tiếng để tổng hợp nhân tạo các hợp chất steroid, thuốc tránh thai đường uống và hormone sinh dục [4] [5]. Hoạt chất này cũng là tiền chất để phòng thí nghiệm sản xuất cortisone, pregnenolone và progesterone [5]. Chính vì thông tin khoa học này bị hiểu sai khi truyền miệng ra đại chúng, nhiều người tin rằng chỉ cần ăn củ mài thì cơ thể sẽ tự động chuyển hóa thành estrogen và progesterone để bù đắp lượng thiếu hụt.

Thực tế sinh học hoàn toàn trái ngược. Hiện nay hoàn toàn thiếu bằng chứng khoa học cho thấy cơ thể con người có khả năng tự chuyển hóa hay biến đổi diosgenin từ củ mài thành progesterone, aldosterone, cortisol hoặc estrogen [6]. Các phản ứng hóa học phức tạp biến diosgenin thành hormone chỉ có thể diễn ra trong ống nghiệm và các quy trình tổng hợp công nghiệp nghiêm ngặt [4] [5].

Dù không thể biến thành hormone thực thụ trong cơ thể, diosgenin vẫn được phân loại vào nhóm phytoestrogen, tức là hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự như estrogen [2] [3]. Nhờ cấu trúc phân tử tương đồng này, nó có thể tương tác với các thụ thể estrogen của tế bào, từ đó tạo ra một số hiệu ứng sinh học có lợi mà không nhất thiết phải làm gia tăng nồng độ estrogen tự do trong máu người dùng [3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu trên phụ nữ mãn kinh

Mặc dù liệu pháp thay thế hormone (HRT) bằng estrogen và progesterone tổng hợp từng được sử dụng rộng rãi để xử lý các triệu chứng mãn kinh, nhưng các nhà khoa học đã ghi nhận liệu pháp này có thể làm tăng nguy cơ phát triển các bệnh lý thoái hóa như ung thư buồng trứng, ung thư vú và bệnh mạch vành [1]. Do đó, việc tìm kiếm các giải pháp thay thế từ thực vật ít gây tác hại hơn đã thúc đẩy nhiều thử nghiệm lâm sàng với chiết xuất củ mài [1].

Tại Đài Loan, một nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện để đánh giá hiệu quả của loài củ mài Dioscorea alata trên 50 phụ nữ gặp các triệu chứng mãn kinh [1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận sự cải thiện rõ rệt ở nhiều chỉ số đánh giá, bao gồm giảm cảm giác căng thẳng, hồi hộp, bồn chồn, giảm chứng mất ngủ và xoa dịu các cơn đau cơ xương [1]. Đồng thời, nghiên cứu này cũng quan sát thấy tác động tích cực của việc sử dụng củ mài đối với hồ sơ hormone trong máu của những phụ nữ tham gia [1].

Ở một thử nghiệm khác do các tác giả Wu và cộng sự thực hiện, 22 phụ nữ sau mãn kinh có thể trạng khỏe mạnh được áp dụng chế độ ăn thay thế hai phần ba lượng lương thực chính hằng ngày bằng củ mài trong thời gian 30 ngày [1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn này đã tác động tích cực đến tình trạng chống oxy hóa của cơ thể, cải thiện các chỉ số mỡ máu lipid và nồng độ hormone giới tính [1]. Bên cạnh đó, các công thức thảo dược truyền thống có chứa thân rễ củ mài Dioscorea oppositifolia L. cũng chứng minh tiềm năng điều hòa nồng độ estrogen huyết thanh, hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone hoàng thể hóa (LH), qua đó làm nhẹ bớt một số tác dụng phụ tiêu cực ở phụ nữ mãn kinh [1].

Tác động bảo vệ tim mạch và mạch máu

Cơn bốc hỏa ở phụ nữ mãn kinh thực chất liên quan mật thiết đến sự rối loạn co giãn của các mạch máu dưới da. Khi buồng trứng suy giảm chức năng, sức khỏe hệ thống tim mạch của phụ nữ cũng xuống dốc nhanh chóng [1] [3]. Hoạt chất diosgenin trong củ mài đã bộc lộ những tác động tim mạch rất đáng chú ý trong các thử nghiệm chuyên sâu.

Nghiên cứu công bố năm 2019 trên mô hình động mạch chủ của chuột bị cắt bỏ buồng trứng để gây mãn kinh nhân tạo cho thấy diosgenin tạo ra phản ứng giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ [2]. Cụ thể, diosgenin tạo ra mức thư giãn tối đa đạt 55,34% ở các vòng mạch còn nguyên lớp nội mô và 30,30% ở các vòng mạch đã bóc tách lớp nội mô [2]. Khi điều trị cho chuột mãn kinh bằng diosgenin đường uống với liều 50 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 28 ngày, hoạt chất này không làm thay đổi chỉ số myeloperoxidase nhưng làm tăng đáng kể nồng độ các chất chống oxy hóa glutathione, superoxide dismutase và nitric oxide, đồng thời giảm lượng malondialdehyde liên quan đến quá trình oxy hóa lipid [2].

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2023 phát hiện diosgenin tương tác trực tiếp với các thụ thể estrogen để bảo vệ tế bào cơ tim khỏi nguy cơ chết theo chương trình do căng thẳng oxy hóa [3]. Thông qua thụ thể estrogen, diosgenin kích hoạt chuỗi truyền tín hiệu PI3K/Akt và ERK, giúp phục hồi điện thế màng ty thể bị tổn thương [3]. Các nhà khoa học kết luận diosgenin có thể đóng vai trò như một chất thay thế tiềm năng cho estrogen nhằm ngăn ngừa các bệnh lý tim mạch thường gia tăng ở giai đoạn sau mãn kinh [3].

Tác động đến tử cung, xương khớp và làn da

Bên cạnh tim mạch, tình trạng thiếu hụt estrogen còn ảnh hưởng trực tiếp đến tử cung, quá trình tái tạo collagen và sự lão hóa da [1] [6] [7]. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột bị cắt buồng trứng ghi nhận việc sử dụng diosgenin ở các liều lượng 10, 50 và 100 mg/kg mỗi ngày giúp giảm biểu hiện enzym MMP-9 theo liều dùng [6]. Ở liều cao 100 mg/kg, hoạt chất này làm tăng hoạt tính MMP-2 và giảm sự tích tụ collagen loại I bất thường ở cơ tử cung, cho thấy tiềm năng điều hòa chuyển hóa collagen và hỗ trợ phục hồi một phần trạng thái thoái hóa ở tử cung do mãn kinh [6].

Diosgenin cũng được ghi nhận có khả năng ngăn ngừa tình trạng mất xương tương đương với estrogen trong các báo cáo tổng quan dược lý [4]. Đối với làn da, các chất chiết xuất từ các loài củ mài Dioscorea composita hoặc Dioscorea villosa chứa lượng lớn diosgenin thường được sử dụng làm thực phẩm bổ sung trong thời kỳ mãn kinh [7]. Thử nghiệm in vitro cho thấy diosgenin tăng cường tổng hợp ADN và kích thích sự tăng sinh tế bào sừng ở mô hình da người thông qua con đường tín hiệu cAMP [7]. Trên động vật mãn kinh, việc dùng diosgenin giúp cải thiện độ dày của lớp biểu bì da đã bị teo mỏng do tuổi tác [7].

Đặc biệt, về mặt an toàn đối với các bệnh ung thư phụ khoa, nghiên cứu so sánh năm 2009 trên chuột mang khối u ung thư vú cho thấy trong khi hormone 17beta-estradiol tổng hợp thúc đẩy khối u tăng trưởng nhanh, thì hoạt chất diosgenin lại không gây ra tác dụng kích thích khối u này [7]. Đây là một tín hiệu an toàn quan trọng đối với những người e ngại tác dụng phụ gây u của liệu pháp hormone thông thường [1] [7].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Mặc dù các dữ liệu khoa học mang lại nhiều góc nhìn triển vọng, người tiêu dùng cần giữ một cái nhìn thận trọng và khách quan. Đa số các thử nghiệm khẳng định cơ chế giãn mạch, bảo vệ tế bào tim và chuyển hóa collagen tử cung mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên tế bào nuôi cấy hoặc động vật thí nghiệm [2] [6] [3].

Các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người còn khá khiêm tốn về số lượng người tham gia, chẳng hạn như nghiên cứu tại Đài Loan chỉ tiến hành trên 50 phụ nữ, hay nghiên cứu của Wu và cộng sự chỉ khảo sát trên 22 phụ nữ trong 30 ngày ngắn ngủi [1]. Các kết quả này chứng minh củ mài có khả năng làm nhẹ bớt triệu chứng lo âu, bồn chồn, mất ngủ hoặc đau nhức cơ bắp chứ chưa có dữ liệu quy mô lớn khẳng định củ mài loại bỏ hoàn toàn các cơn bốc hỏa dữ dội [1].

Thêm vào đó, việc dùng diosgenin cũng từng ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất trên các mô hình lão hóa khác nhau. Điển hình như một nghiên cứu năm 2014 trên chuột lão hóa nhanh cho thấy việc bổ sung diosgenin kéo dài với liều 10 hoặc 50 mg/kg mỗi ngày không cải thiện được các rối loạn hành vi và sinh hóa ở dòng chuột OXYS, thậm chí còn gây tác dụng không mong muốn lên trọng lượng cơ thể và trí nhớ làm việc [8]. Củ mài không thể xem là thuốc điều trị đặc hiệu và không thể thay thế phác đồ y khoa nếu không có chỉ định từ bác sĩ.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Củ mài trong đời sống ẩm thực hàng ngày là một loại củ lành tính, nhưng khi sử dụng dưới dạng chiết xuất đậm đặc, bột dược liệu hoặc thực phẩm chức năng liều cao, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Phụ nữ có tiền sử hoặc đang điều trị các khối u nhạy cảm với hormone: Mặc dù nghiên cứu cho thấy diosgenin không thúc đẩy tế bào ung thư vú phát triển như 17beta-estradiol [7], nhưng hoạt chất này vẫn có tương tác nhất định với các thụ thể estrogen của tế bào [3]. Bệnh nhân đang điều trị ung thư vú, ung thư buồng trứng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi dùng các chế phẩm cô đặc từ củ mài [1].
  • Người mắc bệnh gan: Các thử nghiệm trên mô hình động vật lão hóa dùng diosgenin dài ngày đã ghi nhận tình trạng gia tăng nồng độ men gan ALT biểu hiện tổn thương gan [8]. Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc viêm gan mạn tính không nên tự ý dùng các sản phẩm củ mài liều cao dài ngày.
  • Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa và tim mạch: Diosgenin có tác động hạ mỡ máu, giãn mạch và chống oxy hóa [1] [2]. Nếu đang sử dụng các thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị rối loạn mỡ máu, việc bổ sung chiết xuất củ mài hàm lượng lớn có thể tạo ra các tương tác ngoài ý muốn.

Gợi ý áp dụng củ mài an toàn trong đời sống

Thay vì tìm kiếm các sản phẩm chiết xuất tổng hợp khó kiểm soát nồng độ, cách tiếp cận an toàn và lành mạnh nhất cho phụ nữ trung niên là đưa củ mài vào chế độ ăn uống thường nhật như một nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng [1].

  • Cách chế biến: Củ mài tươi có thể gọt vỏ, ngâm rửa sạch nhớt rồi luộc chín chấm muối vừng, nấu cháo hoặc hầm canh cùng các loại rau củ và thịt nạc. Đây là nguồn cung cấp tinh bột lành mạnh và chất xơ dồi dào.
  • Khẩu phần hợp lý: Có thể dùng củ mài thay thế một phần tinh bột trắng từ cơm gạo trong các bữa ăn chính, tương tự như cách các nhà nghiên cứu đã áp dụng thay thế hai phần ba khẩu phần ăn trong nghiên cứu của Wu và cộng sự [1]. Tuy nhiên, việc ăn luân phiên củ mài 2-3 bữa mỗi tuần cùng các loại củ quả khác sẽ giúp cân bằng dưỡng chất tốt hơn.
  • Kết hợp lối sống: Củ mài chỉ là một phần nhỏ trong chiến lược chăm sóc sức khỏe thời kỳ mãn kinh. Phụ nữ nên duy trì việc uống đủ nước, ngủ đúng giờ, tập thể dục nhẹ nhàng để giảm áp lực thần kinh và tăng cường tuần hoàn máu.

Nhìn chung, củ mài không phải là một "viên thuốc nội tiết tự nhiên" có thể bổ sung trực tiếp estrogen vào dòng máu của bạn [6]. Giá trị thực sự của củ mài nằm ở nguồn hoạt chất thực vật diosgenin giúp hỗ trợ hệ tim mạch, chống oxy hóa và cải thiện một phần các triệu chứng lo âu, mất ngủ của tuổi tiền mãn kinh [1] [2]. Để vượt qua giai đoạn chuyển giao sinh lý này một cách êm đẹp và an toàn, phụ nữ nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi các triệu chứng mãn kinh gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.