Nhiều người thường có thói quen hễ thấy cơ thể uể oải, mệt mỏi hay chớm cảm sốt là thả ngay một viên sủi vitamin C 1.000 mg vào cốc nước để uống nhằm "tăng lực" tức thì. Không ít người tin rằng vitamin C tan trong nước nên nếu thừa thãi thì cơ thể cũng tự đào thải mà không gây hại gì. Tuy nhiên, sự thật là hệ tiêu hóa của con người có một ngưỡng hấp thu rất giới hạn đối với loại vi chất này, và việc nạp liều quá lớn không những lãng phí mà còn tạo gánh nặng trực tiếp lên hệ bài tiết.

Cơ thể chúng ta không thể hấp thu trọn vẹn những liều vitamin C khổng lồ từ các viên sủi hàm lượng cao. Khi vượt qua ngưỡng bão hòa sinh học, phần lớn lượng vitamin đưa vào sẽ bị đào thải nhanh chóng hoặc chuyển hóa thành các hợp chất có nguy cơ gây hại cho thận.

Cơn sốt viên sủi và thói quen giải tỏa mệt mỏi cấp tốc

Hiện nay, các chế phẩm vitamin C thương mại, đặc biệt là viên sủi dạng hòa tan, thường chứa hàm lượng vitamin C cao gấp nhiều lần nhu cầu khuyến nghị hằng ngày của một người trưởng thành [1]. Nhiều loại nước trái cây đóng chai, nước ngọt và thực phẩm bổ sung cũng chứa trên 120 mg vitamin C trong mỗi khẩu phần khoảng 8 oz [1]. Tình trạng người dân tự ý mua và sử dụng các sản phẩm đa sinh tố hoặc vitamin C liều cao hàng ngày đang ngày càng gia tăng rõ rệt [1].

Trong sinh hoạt thường nhật, cảm giác suy nhược, đau nhức cơ bắp hay sa sút nhận thức vốn là những biểu hiện kinh điển thường gặp khi cơ thể bị thiếu hụt vi chất này [2]. Về mặt sinh học, vitamin C tham gia với vai trò là đồng yếu tố xúc tác cho hơn 150 phản ứng chuyển hóa quan trọng của cơ thể [2]. Dưỡng chất này đóng vai trò then chốt trong quá trình tổng hợp collagen và carnitine, đồng thời tham gia sinh tổng hợp tetrahydrobiopterin để tạo nên các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, noradrenaline và hình thành oxit nitric [2]. Khi bị kiệt sức, việc bổ sung vi chất giúp cải thiện quá trình chống oxy hóa và bảo vệ hệ thần kinh là điều dễ hiểu [2]. Dẫu vậy, việc lạm dụng các liều nạp đường uống từ 1.000 mg đến 2.000 mg mỗi ngày lại không đem lại hiệu quả tương xứng như kỳ vọng.

Cơ chế hấp thu: Điểm nghẽn bão hòa tại ruột

Đường tiêu hóa của con người không phải là một chiếc phễu hấp thu không giới hạn. Khi chúng ta đưa vitamin C vào dạ dày và ruột non, quá trình vận chuyển vi chất này vào máu phụ thuộc vào các thụ thể vận chuyển chủ động, và hệ thống này sẽ nhanh chóng đạt đến ngưỡng bão hòa.

Một nghiên cứu chuyển hóa thực hiện năm 1996 đã làm sáng tỏ đường cong dược động học của vitamin C trên cơ thể người [3]. Nghiên cứu này được tiến hành nội trú rất chặt chẽ trên 7 tình nguyện viên khỏe mạnh trong suốt 4 đến 6 tháng, bắt đầu với chế độ ăn thiếu hụt vitamin C dưới 5 mg mỗi ngày [3]. Sau đó, các nhà khoa học tiến hành thử nghiệm bổ sung 7 mức liều vitamin C khác nhau từ 30 mg đến 2.500 mg mỗi ngày để theo dõi nồng độ thuốc trong huyết tương và mô tế bào [3].

Kết quả ghi nhận nồng độ vitamin C trong huyết tương theo các liều lượng hiển thị rõ đường cong động học dạng chữ S (sigmoid) [3]. Đoạn dốc nhất của đường cong diễn ra ở khoảng liều từ 30 mg đến 100 mg mỗi ngày, trong khi mức khuyến nghị RDA kinh điển 60 mg/ngày chỉ nằm ở một phần ba dưới của đường cong này [3]. Điểm bão hòa hoàn toàn của huyết tương đạt tới mốc ở mức liều 1.000 mg mỗi ngày [3]. Đáng chú ý, các tế bào miễn dịch quan trọng gồm bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân và tế bào lympho đã đạt ngưỡng bão hòa tối đa ngay từ mức liều chỉ 100 mg mỗi ngày, với nồng độ tích lũy cao gấp ít nhất 14 lần so với trong huyết tương [3].

Về mặt sinh khả dụng đường uống, cơ thể người có thể hấp thu trọn vẹn 100% khi dùng một liều đơn lẻ 200 mg vitamin C [3]. Thậm chí, không có tình nguyện viên nào bài tiết vitamin C qua nước tiểu ở các mức liều thấp cho tới khi nạp đến liều 100 mg mỗi ngày [3]. Tuy nhiên, khi nâng liều nạp đơn lẻ lên mức 500 mg trở lên, tỷ lệ sinh khả dụng hấp thu bắt đầu tụt dốc rõ rệt và lượng vitamin C được hấp thu dư thừa sẽ bị tống xuất thẳng qua đường nước tiểu [3].

Liều cao có thực sự xua tan mệt mỏi hiệu quả hơn?

Một giả định thường thấy là uống liều càng cao thì phục hồi thể lực càng nhanh. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp lại không ủng hộ nhận định này.

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 4 tuần vào năm 2017 trên 24 phụ nữ Hàn Quốc đã so sánh tác động của việc bổ sung vitamin C liều thấp 100 mg mỗi ngày so với liều cao 2.000 mg mỗi ngày [4]. Nghiên cứu đã đo đạc các chỉ số thể chất, nồng độ vitamin C trong huyết tương, lượng đào thải qua nước tiểu, hoạt tính superoxide dismutase, nồng độ chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS) và thang điểm đánh giá mức độ mệt mỏi (FSS) [4].

Sau 4 tuần can thiệp, nồng độ vitamin C trong huyết tương và lượng bài tiết qua nước tiểu đều tăng lên có ý nghĩa thống kê ở cả hai nhóm dùng 100 mg và 2.000 mg [4]. Nồng độ TBARS giảm đáng kể ở nhóm dùng liều 2.000 mg [4]. Tuy nhiên, điều bất ngờ là chỉ số mệt mỏi FSS chỉ ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê ở nhóm bổ sung liều thấp 100 mg mỗi ngày [4]. Nồng độ vitamin C đo được trong huyết tương và lượng bài tiết qua nước tiểu giữa nhóm 100 mg và nhóm 2.000 mg cũng không có sự khác biệt mang tính ý nghĩa thống kê [4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan cho thấy để đạt được nồng độ vitamin C mức dược lý trong huyết tương trên 220 micromol/L nhằm mang lại lợi ích chống viêm mạnh trong một số hội chứng mệt mỏi sau nhiễm virus, người ta phải dùng đường truyền tĩnh mạch thay vì đường uống [2]. Việc nạp vitamin C liều cao qua đường uống thông thường không thể vượt qua hàng rào bão hòa ruột để tạo ra nồng độ vượt trội trong máu [2]. Do đó, việc cố uống các viên sủi 1.000 mg hay 2.000 mg với hy vọng giảm mệt mỏi cấp tốc là thiếu cơ sở thực tiễn.

Gánh nặng thận và nguy cơ tích tụ oxalate

Sản phẩm thoái hóa cuối cùng của quá trình chuyển hóa vitamin C bên trong cơ thể chính là oxalate [5]. Khi cơ thể tiếp nhận một lượng vitamin C vượt quá khả năng xử lý, lượng oxalate hình thành sẽ tăng vọt và bài tiết trực tiếp qua thận.

Nghiên cứu động học năm 1996 đã chỉ ra rằng mức độ bài tiết oxalate và urate qua nước tiểu tăng vọt ở liều 1.000 mg vitamin C mỗi ngày khi so sánh với các mức liều thấp hơn [3]. Không dừng lại ở đó, việc dùng vitamin C liều cao còn được chứng minh là làm tăng bài tiết canxi, sắt và mangan vào trong nước tiểu, qua đó làm gia tăng đáng kể nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu [5].

Hậu quả nghiêm trọng hơn là tình trạng bệnh thận do oxalate và suy thận tiến triển. Vitamin C liều cao có thể gây bệnh thận oxalate và suy thận tiến triển, đặc biệt khi đi kèm các yếu tố thuận lợi như tiêu chảy, chế độ ăn giàu oxalate, toan chuyển hóa hoặc mất nước [1]. Một ca bệnh được ghi nhận vào năm 2007 cho thấy tình trạng tăng oxalate niệu do vitamin C dẫn tới viêm thận kẽ ống thận có thể hồi phục và suy thận mạn [1]. Tình trạng này rất dễ bị chẩn đoán muộn trên lâm sàng do bệnh nhân thường tự ý bổ sung vitamin C mà bác sĩ không nắm được [1].

Một báo cáo y khoa năm 2019 cũng mô tả trường hợp một cụ ông ngoài 80 tuổi có tiền sử mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính và thiểu năng tụy ngoại tiết, người này đã tự dùng nhiều loại thực phẩm bổ sung chứa vitamin C liều cao [6]. Bệnh nhân nhập viện với biểu hiện chán ăn, mệt mỏi kiệt sức trong 1 tuần và được chẩn đoán tổn thương thận cấp [6]. Kết quả sinh thiết thận xác nhận bệnh nhân bị bệnh thận do oxalate xuất phát từ sự kết hợp giữa suy tụy ngoại tiết và việc lạm dụng vitamin C [6]. Chỉ trong vòng 14 ngày, chức năng thận suy giảm trầm trọng khiến bệnh nhân phải phụ thuộc vào liệu pháp thay thế thận [6].

Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng vitamin C

Một ngộ nhận tai hại là xem vitamin C như một thứ "thuốc bổ thần kỳ", uống càng nhiều càng khỏe. Thực tế, các nghiên cứu dược động học khẳng định các mức liều bổ sung vitamin C hằng ngày trên 400 mg hoàn toàn không đem lại giá trị sinh học rõ rệt nào cho cơ thể người khỏe mạnh [3]. Ngưỡng liều an toàn tuyệt đối được ghi nhận là dưới 1.000 mg mỗi ngày [3].

Nhiều người cũng nghĩ rằng uống sủi C liều cao thì nước tiểu vàng đậm chứng tỏ vitamin đang phát huy tác dụng thanh lọc. Về mặt y học, khi dùng liều đơn từ 500 mg trở lên, khả năng hấp thu sụt giảm và lượng vi chất thừa thãi bắt đầu bị đào thải nguyên vẹn qua thận [3]. Mọi lượng vitamin C dôi dư bài tiết qua nước tiểu chỉ chứng minh rằng đường ruột đã quá tải và thận đang phải làm việc hết công suất để tống khứ lượng dư thừa ra ngoài.

Một hiểu lầm khác là người khỏe mạnh thì hoàn toàn miễn nhiễm với sỏi thận khi uống C liều cao. Mặc dù các nghiên cứu chỉ ra rằng việc dùng vitamin C ở người có chức năng thận hoàn toàn bình thường ít có khả năng gây tổn thương thận cấp tính tức thì, nhưng nguy cơ tích lũy oxalate và khoáng chất tại đường tiểu vẫn hiện hữu nếu lạm dụng kéo dài [5].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những đối tượng có tiền sử bệnh lý chuyển hóa hoặc bài tiết cần tuyệt đối tránh thói quen tự ý uống viên sủi liều cao. Vitamin C liều cao qua đường uống hoặc đường tĩnh mạch phải được sử dụng hết sức thận trọng ở những bệnh nhân đã có sẵn tình trạng suy giảm chức năng thận [5]. Ở những bệnh nhân suy giảm chức năng thận, việc dùng vitamin C liều cao theo đường truyền tĩnh mạch đã được báo cáo là gây ra bệnh thận oxalate [5].

Người đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu cũng cần chú ý tương tác đào thải. Nghiên cứu thực nghiệm năm 1999 và 1998 cho thấy việc tiêm tĩnh mạch 20 mg thuốc lợi tiểu furosemide ở bệnh nhân suy thận mạn làm gia tăng bài tiết nước tiểu cùng vitamin C, axit oxalic và vitamin B6 trong 3 đến 6 giờ đầu [7], [8]. Tình trạng này khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ mất các vitamin tan trong nước nếu dùng thuốc kéo dài [7], [8].

Ngoài ra, việc dùng liều cao cần được đánh giá chức năng thận và nồng độ men G6PD trước khi can thiệp y khoa để phòng tránh các rủi ro biến chứng nguy hiểm [5]. Những bệnh nhân có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, suy tụy ngoại tiết hoặc đang bị mất nước cấp tính cũng không được tự ý nạp vitamin C liều lớn [1], [6].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Để tối ưu hóa sức khỏe mà không gây hại cho thận, người dân nên đưa lượng vitamin C nạp vào về đúng nhu cầu sinh lý tự nhiên. Dựa trên dữ liệu động học hấp thu và tiêu chí của Viện Y học, mức nhu cầu khuyến nghị hằng ngày (RDA) nên ở mức khoảng 200 mg mỗi ngày, một con số hoàn toàn có thể đạt được dễ dàng từ việc ăn các loại rau củ và trái cây tươi trong bữa ăn thường nhật [3].

Nếu cơ thể mệt mỏi do làm việc căng thẳng hoặc sau ốm dậy, việc bổ sung 100 mg vitamin C mỗi ngày đã đủ để làm giảm mức độ mệt mỏi và giúp các tế bào miễn dịch đạt ngưỡng bão hòa [3], [4]. Thay vì lạm dụng viên sủi 1.000 mg, người tiêu dùng nên ưu tiên các nguồn thực phẩm tự nhiên như ổi, cam, bưởi, ớt chuông hoặc chỉ dùng viên bổ sung liều thấp khi chế độ ăn không đáp ứng đủ. Trường hợp có bệnh mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu, việc dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào cũng cần thông qua ý kiến tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.

Viên sủi vitamin C không phải là giải pháp vạn năng cho sự mệt mỏi và không thể thay thế cho chế độ nghỉ ngơi, dinh dưỡng cân bằng. Việc hiểu rõ ranh giới giữa liều lượng có lợi và ngưỡng gây quá tải cho thận chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe một cách thông minh và bền vững.