Nhiều nhân viên văn phòng ngồi phòng điều hòa cả ngày thường ít cảm thấy khát, dẫn đến thói quen lười uống nước hoặc đợi đến khi khát khô cổ mới bổ sung. Tình trạng ngồi lâu kết hợp với lượng nước nạp vào cơ thể quá ít đang âm thầm làm tăng nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu ở nhóm lao động này.
Để phòng ngừa sỏi thận hiệu quả, người làm việc văn phòng cần uống đủ lượng dịch nhằm tạo ra lượng nước tiểu đạt tối thiểu 2,0 đến 2,5 lít mỗi ngày [1], [2]. Mức dịch nạp vào này giúp hòa loãng các khoáng chất trong nước tiểu, ngăn chặn quá trình kết tinh và lắng đọng tạo sỏi [1].
Bẫy sức khỏe nơi bàn làm việc máy lạnh
Môi trường công sở với đặc trưng phòng máy lạnh mát mẻ thường làm giảm cảm giác khát tự nhiên, khiến nhân viên quên bẵng việc bổ sung nước [2]. Bên cạnh đó, thói quen ít vận động và tính chất công việc ngồi liên tục hàng giờ làm tăng nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa, từ đó thúc đẩy khả năng tạo sỏi thận [3].
Nghiên cứu về yếu tố nghề nghiệp chỉ ra rằng lối sống tĩnh tại, thiếu hoạt động thể chất và thói quen trì hoãn đi tiểu do công việc bận rộn hay khó tiếp cận nhà vệ sinh là những yếu tố nguy cơ đáng kể dẫn đến các bệnh lý tiết niệu [3], [4], [5]. Tại môi trường làm việc y tế, việc nhân viên thường xuyên nhịn tiểu dẫn đến giãn bàng quang quá mức, và các nhân viên phòng mổ có tỷ lệ phát triển sỏi thận với tỷ số nguy cơ (hazard ratio) là 1,43 do uống ít nước và làm việc căng thẳng [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu quy mô lớn từ ngân hàng dữ liệu UK Biobank thực hiện trên 226.459 người tham gia từ năm 2006 đến 2010 và theo dõi đến tháng 5 năm 2023 ghi nhận 2.893 trường hợp sỏi thận sau thời gian theo dõi trung vị 13,7 năm [6]. Phân tích chỉ ra rằng nhóm làm việc theo ca có nguy cơ mắc sỏi thận cao hơn (tỷ số nguy cơ HR là 1,15), trong đó thời gian ngồi một chỗ, chỉ số khối cơ thể (BMI) và lượng dịch nạp vào đóng vai trò là các yếu tố trung gian quan trọng tác động đến nguy cơ này [6]. Sự kết hợp giữa lối sống tĩnh tại và nạp thiếu nước tạo điều kiện lý tưởng cho sỏi hình thành [3], [6].
Cơ chế tạo sỏi khi cơ thể thiếu nước
Sỏi thận là những khối tinh thể khoáng chất cứng hình thành bên trong thận hoặc đường tiết niệu [1]. Hiện tượng này chiếm khoảng 10% đến 15% dân số toàn cầu, với tỷ lệ tái phát rất cao từ 40% đến 60% trong vòng 5 năm sau cơn đau đầu tiên [7], [1].
Về mặt cơ chế bệnh sinh, thể tích nước tiểu thấp do uống thiếu dịch làm tăng nồng độ các chất hòa tan trong nước tiểu [1]. Sự cô đặc này thúc đẩy tình trạng quá bão hòa nước tiểu, tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm tinh thể bắt đầu quá trình tạo nhân và phát triển lớn dần thành sỏi [1]. Ngược lại, việc uống nhiều nước sẽ làm loãng nước tiểu, đồng thời làm tăng dòng chảy nước tiểu giúp cuốn trôi các tinh thể nhỏ ra ngoài trước khi chúng kịp liên kết lại với nhau [1].
Thiếu vận động kết hợp với thể tích nước tiểu thấp kéo dài khiến hệ tiết niệu không được thanh lọc thường xuyên, dẫn đến lắng đọng khoáng chất [5], [1]. Việc duy trì lượng nước tiểu dồi dào là chìa khóa then chốt để giữ cho các tinh thể luôn ở trạng thái hòa tan [1].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của việc uống nhiều nước
Lợi ích của việc nạp nhiều dịch trong việc bảo vệ thận đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học lớn trên thế giới.
Một phân tích tổng hợp và tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã đánh giá 9 nghiên cứu (bao gồm 2 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 269 bệnh nhân và 7 nghiên cứu quan sát với 273.685 người) từ năm 1980 đến tháng 7 năm 2014 [7]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ lượng dịch cao có nguy cơ mắc sỏi thận lần đầu giảm đáng kể, với tỷ số nguy cơ gộp (RR) là 0,40 trong các thử nghiệm đối chứng và 0,49 trong các nghiên cứu quan sát [7]. Đối với nguy cơ tái phát sỏi, việc uống nhiều nước giúp giảm tỷ lệ tái phát với RR là 0,40 ở các thử nghiệm lâm sàng và 0,20 ở các nghiên cứu quan sát [7].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 5 năm được tổng hợp năm 2021 đã theo dõi hai nhóm bệnh nhân: nhóm can thiệp được hướng dẫn tăng cường uống nước để đạt thể tích nước tiểu trên 2 lít mỗi ngày mà không thay đổi chế độ ăn, và nhóm đối chứng không can thiệp [1]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ tái phát sỏi ở nhóm can thiệp duy trì thể tích nước tiểu trên 2,5 lít mỗi ngày chỉ là 12%, trong khi nhóm đối chứng có lượng nước tiểu khoảng 1,2 lít mỗi ngày ghi nhận tỷ lệ tái phát lên tới 27% [1]. Từ các bằng chứng này, Hiệp hội Tiết niệu Châu Âu và Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ đã đưa ra khuyến cáo người từng bị sỏi nên uống đủ dịch để đạt lượng nước tiểu từ 2,0 đến 2,5 lít mỗi ngày nhằm phòng ngừa thứ phát [1].
Bên cạnh lượng nước tổng thể, loại đồ uống nạp vào cơ thể cũng tác động trực tiếp đến nguy cơ. Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu kéo dài 8 năm trên 81.093 phụ nữ từ 40 đến 65 tuổi thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) đã ghi nhận 719 ca sỏi thận trong 553.081 người-năm theo dõi [8]. Những phụ nữ tiêu thụ lượng dịch cao nhất (nhóm ngũ phân vị cao nhất) có nguy cơ tạo sỏi thấp hơn 38% so với nhóm thấp nhất (RR = 0,62) [8].
Nghiên cứu trên cũng chỉ ra rằng mỗi khẩu phần 240 ml tiêu thụ hàng ngày của một số đồ uống giúp giảm nguy cơ sỏi: cà phê chứa caffeine giảm 10%, cà phê khử caffeine giảm 9%, trà giảm 8% và rượu vang giảm 59% [8]. Ngược lại, việc uống mỗi khẩu phần 240 ml nước ép bưởi chùm (grapefruit juice) mỗi ngày làm tăng 44% nguy cơ tạo sỏi [8].
Những rào cản và hiểu lầm phổ biến của dân văn phòng
Nhiều người ngồi bàn giấy lầm tưởng rằng chỉ cần uống nước khi cảm thấy khô họng hoặc miệng khát. Thực tế, trong môi trường điều hòa mát mẻ, tín hiệu khát thường đến chậm hơn so với khi hoạt động ngoài trời nắng nóng [3], [2].
Một khảo sát năm 2019 thông qua thảo luận nhóm tập trung với 19 bệnh nhân có tiền sử sỏi thận đã chỉ ra rằng tỷ lệ tuân thủ khuyến cáo uống đủ nước để tạo 2,5 lít nước tiểu mỗi ngày thường đạt dưới mức 50% [2]. Các rào cản phổ biến nhất khiến người bệnh không uống đủ nước bao gồm: thói quen công việc bận rộn, đi lại, hoạt động giải trí, hay quên uống, khó tiếp cận nguồn nước uống và không cảm thấy khát [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng ngồi trong nhà không toát mồ hôi thì không mất nước và không có nguy cơ sỏi. Các nghiên cứu đã khẳng định người ít vận động vẫn đối mặt với nguy cơ sỏi thận cao do rối loạn chuyển hóa và tình trạng cô đặc nước tiểu kéo dài nếu không chủ động nạp dịch [3], [6], [5]. Bên cạnh đó, việc nhịn tiểu vì ngại rời vị trí làm việc cũng làm tăng ứ đọng cặn khoáng chất trong bàng quang và thận [3], [4].
Ai nên thận trọng khi tăng lượng nước uống?
Mặc dù việc tăng cường uống nước rất an toàn cho người khỏe mạnh bình thường và thử nghiệm lâm sàng không ghi nhận trường hợp nào phải rút lui do tác dụng phụ [7], biện pháp này không áp dụng đồng loạt cho tất cả mọi người.
Các phân tích tổng hợp cảnh báo rằng những bệnh nhân có nguy cơ cao về quá tải thể tích tuần hoàn hoặc hạ natri máu cần hết sức thận trọng [7]. Những người mắc các bệnh nền nghiêm trọng như suy tim, suy thận tiến triển hoặc các bệnh lý gan cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để xác định lượng dịch phù hợp mỗi ngày, tránh việc bổ sung nước ồ ạt gây nguy hiểm đến tính mạng [7].
Hướng dẫn cụ thể cho người làm việc văn phòng
Để phòng ngừa sỏi thận hiệu quả trong môi trường máy lạnh, nhân viên văn phòng có thể áp dụng các bước thực tế sau:
- Định lượng nước uống: Chủ động uống nước đều đặn trong ngày thay vì chờ khát [2]. Mục tiêu là đảm bảo lượng dịch nạp vào cơ thể đủ để duy trì lượng nước tiểu bài tiết ra ngoài đạt từ 2,0 đến 2,5 lít mỗi ngày [1], [2]. Nước tiểu loãng, màu vàng rất nhạt là dấu hiệu cho thấy cơ thể đã nhận đủ nước [3], [1].
- Sử dụng công cụ nhắc nhở: Nghiên cứu về hành vi cho thấy người tham gia thường dùng các biện pháp như mang theo bình nước cá nhân, thiết lập các tín hiệu nhắc nhở trong không gian làm việc, tự theo dõi lượng nước uống hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ từ đồng nghiệp [2]. Các thiết bị theo dõi tự động đeo ở cổ tay cũng là giải pháp hỗ trợ ghi nhớ hiệu quả [2].
- Lựa chọn thức uống: Nước lọc luôn là ưu tiên hàng đầu [7], [1]. Có thể bổ sung thêm trà hoặc cà phê ở mức độ vừa phải để hỗ trợ giảm nguy cơ [8]. Cần thận trọng và hạn chế sử dụng nước ép bưởi chùm vì nguy cơ làm tăng hình thành sỏi [8]. Đối với các trường hợp nguy cơ nghề nghiệp cao, việc tăng cường sử dụng kali citrat có thể là lựa chọn hữu ích [3].
- Thay đổi thói quen làm việc: Tránh ngồi liên tục nhiều giờ liền; kết hợp đứng dậy vận động nhẹ và tuyệt đối không nhịn tiểu khi có nhu cầu [3], [4], [5]. Đảm bảo nơi làm việc có điều kiện tiếp cận thuận tiện với nguồn nước sạch và khu vực vệ sinh [3], [4].
Duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để lượng nước tiểu đạt trên 2 lít là biện pháp đơn giản, ít tốn kém nhưng mang lại hiệu quả cao trong việc bảo vệ hệ tiết niệu [1], [2]. Thay đổi lối sống tĩnh tại và chủ động bổ sung nước sẽ giúp dân văn phòng đẩy lùi nguy cơ sỏi thận một cách bền vững [3], [6], [1].
