Thói quen dùng trà thảo mộc ở người tăng huyết áp
Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại nước hãm lá cây, trà thảo mộc dân gian song song với đơn thuốc hằng ngày để mong muốn tăng cường sức khỏe hoặc cải thiện giấc ngủ. Trong số đó, trà chế biến từ lá bạch mộc hương (Aquilaria sinensis) đang được một bộ phận người bệnh quan tâm và tìm mua để thưởng thức như một thức uống thảo mộc tự nhiên.
Tuy nhiên, người mắc bệnh mạn tính đang điều trị bằng thuốc tân dược cần thận trọng trước bất kỳ loại nước uống thảo dược nào. Việc đưa thêm các hoạt chất sinh học tự nhiên vào cơ thể có thể làm thay đổi quá trình hấp thu, chuyển hóa của thuốc tim mạch, từ đó đe dọa sự ổn định của chỉ số huyết áp.
Uống trà lá bạch mộc hương khi đang dùng thuốc: Nên hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp không nên tự ý dùng đồng thời hoặc uống quá nhiều trà lá bạch mộc hương. Khi người bệnh kết hợp dược liệu cùng thuốc đặc trị mà không có chỉ dẫn y khoa, nguy cơ xáo trộn kiểm soát huyết áp là rất dễ xảy ra.
Sự tương tác giữa các hợp chất có hoạt tính sinh học trong thực vật và thuốc điều trị có thể dẫn đến việc tăng tác dụng hạ áp quá mức ngoài ý muốn, gây tụt huyết áp tư thế hoặc hoa mắt, chóng mặt. Ngược lại, một số tương tác phức tạp còn có nguy cơ làm giảm hiệu lực kiểm soát huyết áp của đơn thuốc đang dùng.
Cơ chế tương tác thuốc và chuyển hóa tại gan
Tương tác thuốc ở người tăng huyết áp là một vấn đề phức tạp, bao gồm cả tương tác về mặt dược động học lẫn dược lực học [1]. Nhiều loại thuốc hạ áp sau khi hấp thu vào cơ thể sẽ được chuyển hóa tại gan nhờ hệ thống enzym microsom cytochrome P450, đặc biệt là đồng phân CYP3A4 [2].
Khi người bệnh đưa vào cơ thể các hoạt chất có khả năng cảm ứng hoặc ức chế enzym này, thời gian bán thải của thuốc hạ áp có thể bị rút ngắn đáng kể hoặc kéo dài bất thường [2]. Nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận những trường hợp người bệnh không thể kiểm soát được huyết áp dù phối hợp tới 4 loại thuốc hạ áp do ảnh hưởng của các chất cảm ứng enzym gan [2]. Ngay cả nhóm thuốc đối kháng thụ thể angiotensin (ARB) dù có ít nguy cơ tương tác hơn nhưng sự khác biệt về ái lực với hệ enzym cytochrome P450 vẫn có thể dẫn đến những biến động nồng độ thuốc [3].
Bên cạnh đó, tương tác dược lực học xảy ra khi hai hay nhiều chất cùng tác động lên hệ mạch máu hoặc hệ thần kinh thực vật [1]. Điển hình là khi phối hợp các chất gây giãn mạch ngoại vi với thuốc ức chế hoạt động phản xạ của hệ renin-angiotensin hoặc chẹn thụ thể giao cảm, huyết áp có thể hạ rất nhanh và mạnh [4]. Nếu một loại thảo dược cũng có những hoạt chất tác động lên trương lực mạch máu hoặc hệ thần kinh, tác động cộng dồn với thuốc điều trị có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái tụt huyết áp nguy hiểm.
Bằng chứng khoa học về trà lá bạch mộc hương và các thảo dược
Đối với cây bạch mộc hương (Aquilaria sinensis), một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích đặc tính của trà lá loại cây này trên mô hình ấu trùng cá sọc ngựa từ 5 đến 7 ngày tuổi [5]. Trong thử nghiệm, nồng độ trà lá bạch mộc hương ở mức 1,0 và 1,5 g/L đã làm tăng đáng kể thời gian ngủ của các ấu trùng cá bị rối loạn giấc ngủ do chiếu sáng vào ban đêm [5].
Phân tích phiên mã và phản ứng chuỗi polymerase định lượng (qRT-PCR) ở nồng độ 1,5 g/L cho thấy sự sụt giảm biểu hiện của hàng loạt gen liên quan đến miễn dịch như nfkbiab, tnfrsf1a, nfkbiaa, il1b, traf3 và cd40, cùng sự suy giảm của gen liên quan đến giấc ngủ bhlhe41 [5]. Đồng thời, trà lá bạch mộc hương cũng ức chế sự gia tăng tế bào bạch cầu trung tính ở dòng cá chuyển gen Tg(mpo:GFP) [5]. Kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp khối phổ nối tiếp (UPLC-ESI-MS/MS) xác định flavonoid là thành phần nổi trội, trong đó quercetin và eupatilin là những hoạt chất tương tác với gen il1b và cd40 giúp cải thiện giấc ngủ [5].
Dù có tiềm năng hỗ trợ giấc ngủ và điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm, nghiên cứu này mới chỉ dừng lại trên mô hình ấu trùng cá sọc ngựa và hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người có bệnh nền tăng huyết áp [5]. Chưa có dữ liệu khoa học nào xác nhận mức độ an toàn của trà lá bạch mộc hương khi dùng chung với các thuốc hạ áp thường kê đơn.
Trong khi đó, tác động hạ huyết áp của các hợp chất tự nhiên lên hệ tim mạch đã được chứng minh ở nhiều dược liệu khác. Nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống đực chủng Wistar bị kích thích tăng huyết áp bằng epinephrine ghi nhận sự phối hợp chiết xuất lá Anredera cordifolia và Sonchus arvensis ở tỷ lệ 50-50 mg/kg trọng lượng cơ thể đã làm giảm huyết áp tâm thu và tâm trương thông qua cơ chế ức chế thụ thể adrenergic [6]. Điều này chứng minh rằng các hoạt chất thực vật hoàn toàn có thể can thiệp sâu vào thụ thể thần kinh điều hòa huyết áp [6].
Nguy cơ tụt huyết áp quá mức và mất kiểm soát huyết áp
Bệnh nhân tăng huyết áp thường là người lớn tuổi, mang nhiều bệnh đồng mắc và phải dùng cùng lúc nhiều nhóm thuốc khác nhau [7] [3]. Quá trình lão hóa đi kèm với tình trạng suy giảm tốc độ thanh thải của gan và thận, làm gia tăng đáng kể nguy cơ gặp tương tác bất lợi [3].
Khi các thuốc hạ áp giãn mạch được dùng kết hợp với thuốc chẹn beta-adrenergic, hiệu quả hạ huyết áp sẽ cộng hưởng mạnh mẽ thông qua việc vừa làm giảm thể tích tuần hoàn vừa hạ sức cản ngoại biên [4]. Nghiên cứu năm 1975 cũng mô tả trường hợp kiểm soát nhanh huyết áp động mạch thông qua việc phối hợp hydralazine và propranolol, song đòi hỏi việc theo dõi sát sao để tránh tác dụng phụ tụt huyết áp đột ngột [8]. Một số loại thuốc khác như clonidine cũng có thể thay thế hoặc làm tăng tác dụng hiệp đồng này [4].
Nếu người bệnh đang sử dụng các phác đồ điều trị này lại uống thêm trà lá bạch mộc hương với lượng lớn, các hợp chất flavonoid như quercetin có thể tạo ra các biến đổi chuyển hóa chưa lường trước [5]. Nguy cơ tụt huyết áp tư thế, choáng váng, ngất xỉu khi đứng lên ngồi xuống đột ngột là điều rất dễ xảy ra nếu huyết áp bị đẩy xuống dưới ngưỡng an toàn. Ngược lại, nếu dược liệu làm thay đổi hoạt tính enzyme gan, nồng độ thuốc hạ áp có thể bị giảm sút dẫn đến thất bại trong điều trị, tương tự như việc người cao tuổi tự ý dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) làm tăng huyết áp và gia tăng nguy cơ tử vong tim mạch [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà dược liệu
Nhiều người bệnh thường cho rằng nguồn gốc "cây cỏ tự nhiên" đồng nghĩa với sự lành tính tuyệt đối và không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có tác dụng sinh học đều chứa các phân tử hóa học hữu cơ có khả năng tương tác với hệ thống enzym và cơ quan đích trong cơ thể [1].
Một hiểu lầm khác là có thể dùng trà thảo mộc để thay thế hoàn toàn thuốc huyết áp khi thấy chỉ số đo tại nhà có dấu hiệu giảm. Huyết áp giảm tạm thời có thể do tác dụng an thần, gây ngủ hoặc tương tác cộng dồn nhất thời của dược chất [5]. Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn có thể khiến huyết áp tăng vọt trở lại bất cứ lúc nào, dẫn đến các biến cố xuất huyết não hoặc tổn thương cơ quan đích nghiêm trọng [2].
Không ít người cũng tin rằng chỉ cần uống trà cách giờ uống thuốc khoảng 30 phút là tránh được hoàn toàn tương tác. Trên thực tế, các tương tác dược động học làm thay đổi enzym chuyển hóa gan hoặc thay đổi độ thanh thải của thận có thể kéo dài suốt nhiều giờ hoặc nhiều ngày, chứ không chỉ gói gọn trong khoảng thời gian hấp thu tại dạ dày [2] [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi mắc bệnh tăng huyết áp là đối tượng hàng đầu cần tránh việc tự ý phối hợp trà lá bạch mộc hương với thuốc điều trị [7] [3]. Ở nhóm người này, chức năng gan và thận đã suy giảm tự nhiên, khiến thời gian đào thải các hợp chất từ cả thảo mộc lẫn thuốc đều bị kéo dài [3].
Người đang phải phối hợp nhiều loại thuốc hạ áp như thuốc giãn mạch, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn thụ thể ARB hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh giao cảm cần tuyệt đối cảnh giác [2] [7] [4]. Khi phác đồ đã phức tạp, việc thêm bất kỳ hoạt chất nào cũng có thể phá vỡ thế cân bằng điều trị [1].
Những người có tiền sử huyết áp dao động thất thường, người có bệnh lý suy gan, suy thận hoặc người từng bị hạ huyết áp tư thế đứng cũng không nên thử nghiệm các loại trà lá chưa có hướng dẫn lâm sàng rõ ràng.
Hướng dẫn sử dụng an toàn cho người bệnh
Để bảo đảm an toàn tính mạng và duy trì huyết áp mục tiêu, người bệnh đang dùng thuốc hạ áp cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý thêm bớt liều lượng thuốc cũng như không tự ý dùng các loại trà thảo dược có tính an thần đậm đặc [5].
Nếu có nguyện vọng uống trà lá bạch mộc hương như một thức uống thưởng trà, người bệnh nhất thiết phải trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ dựa trên từng loại thuốc cụ thể đang uống [1]. Chỉ nên dùng thử với lượng rất loãng, không uống thay thế nước lọc và không uống dồn dập vào cùng thời điểm uống thuốc tân dược.
Trong quá trình sử dụng bất kỳ thức uống mới nào, cần duy trì việc tự đo và ghi chép huyết áp đều đặn 2 lần mỗi ngày vào buổi sáng và buổi tối. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, tim đập nhanh hoặc chỉ số huyết áp tụt sâu dưới 90/60 mmHg, cần dừng ngay thức uống thảo mộc và liên hệ với cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời.
Lời khuyên cho lối sống cân bằng
Kiểm soát huyết áp là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp chặt chẽ giữa lối sống lành mạnh với phác đồ y khoa chuẩn mực. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn nhạt, giảm muối, tăng cường vận động thể chất vừa sức và giữ tinh thần thư giãn thay vì tìm kiếm giải pháp ở các loại lá cây truyền miệng.
Mọi can thiệp bằng thảo dược thiên nhiên chỉ thực sự hữu ích khi có cơ sở khoa học xác thực và được đặt dưới sự giám sát của thầy thuốc chuyên môn. Sự cẩn trọng với các tương tác thuốc chính là chìa khóa bảo vệ trái tim và duy trì sự ổn định của sức khỏe dài lâu [2] [1].