Nhiều người có thói quen hãm các loại lá cây khô, thảo dược vườn nhà để uống thay trà hàng ngày nhằm thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa hoặc phòng ngừa cảm mạo. Trong số đó, cây bài hương (còn gọi là hoắc hương, quảng hoắc hương) là một vị thuốc quen thuộc thường xuất hiện trong các bài trà dân gian. Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân đang phải điều trị bằng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, việc tùy tiện uống các loại trà thảo mộc này có thể mang lại những rủi ro sức khỏe khó lường.
Câu trả lời từ các chuyên gia y tế là: Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu tuyệt đối không nên tự ý uống trà thảo dược bài hương. Việc phối hợp không kiểm soát giữa thảo mộc chứa các hoạt chất sinh học mạnh với các thuốc tác động lên quá trình đông cầm máu có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, gia tăng nguy cơ biến chứng xuất huyết nguy hiểm hoặc làm giảm hiệu quả điều trị của thuốc chuyên khoa.
Thuốc chống đông máu và hiểm họa từ thói quen dùng thảo dược tùy tiện
Thuốc chống đông máu (như warfarin) và thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin) là những loại thuốc có khoảng điều trị rất hẹp. Điều này có nghĩa là ranh giới giữa liều lượng đạt hiệu quả phòng ngừa huyết khối và liều lượng gây ngộ độc hoặc xuất huyết nội tạng là vô cùng mong manh. Khi người bệnh đưa thêm các chất chiết từ thảo dược vào cơ thể, chuyển hóa của thuốc tại gan hoặc sự tương tác trực tiếp lên tế bào máu có thể bị xáo trộn nghiêm trọng.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2005 về tương tác giữa thảo dược và thuốc tim mạch đã phân tích 43 báo cáo ca lâm sàng cùng 8 thử nghiệm lâm sàng [1]. Kết quả ghi nhận thuốc chống đông warfarin là loại thuốc tim mạch thường gặp nhất trong các tương tác bất lợi với thảo dược [1]. Nghiên cứu này khẳng định sự tương tác giữa thảo dược và thuốc điều trị tim mạch là vấn đề an toàn tiềm ẩn quan trọng, trong đó những bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu là nhóm đối tượng đối mặt với nguy cơ cao nhất [1]. Thậm chí, việc kết hợp aspirin với một số thảo dược cũng đã được ghi nhận gây ra tình trạng xuất huyết tiền phòng mắt tự phát [1].
Chính vì vậy, bất kỳ loại trà thảo mộc nào có chứa hoạt chất tác động lên tuần hoàn, mạch máu hay chuyển hóa gan đều phải được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ khi sử dụng trên bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông.
Hoạt tính dược lý phức tạp của cây bài hương
Bài hương, với tên khoa học là Pogostemon cablin Blanco, là một loại cây thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), có phần thân trên mặt đất được sấy khô để làm dược liệu [2]. Trong y học cổ truyền các nước châu Á như Hàn Quốc và Trung Quốc, dược liệu này được đưa vào dược điển chính thức và thường được dùng điều trị cảm lạnh thông thường, tiêu chảy, nôn mửa hoặc các rối loạn chức năng tiêu hóa [2].
Dưới lăng kính của y học hiện đại, bài hương không đơn thuần là một loại lá trà tạo hương thơm dễ chịu. Các phân tích tổng quan cho thấy bài hương chứa nhiều hợp chất hóa học đa dạng mang lại các hoạt tính sinh học rõ rệt như kháng virus, chống oxy hóa, chống viêm, giảm đau và bảo vệ hàng rào ruột [3]. Một nghiên cứu năm 2015 trên tế bào cơ tim thỏ bị tổn thương do thiếu oxy đã chứng minh rằng chiết xuất từ Pogostemon cablin có khả năng bảo vệ tế bào cơ tim chống lại tổn thương do thiếu oxy và tái tưới máu thông qua cơ chế dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS) [2].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn tìm thấy trong cây bài hương nhiều hợp chất đặc hiệu khác. Điển hình là nghiên cứu năm 2016 đã phân lập được một chuỗi hợp chất polyphenolic glycoside từ Pogostemon cablin có hoạt tính ức chế men neuraminidase của virus cúm A, trong đó các hợp chất octaketide mới cùng nhiều hợp chất khác thể hiện hoạt tính ức chế mạnh với giá trị IC50 dao động từ 2,12 đến 3,87 micromol/ml [4]. Một thành phần quan trọng khác là pogostone cũng được nghiên cứu năm 2017 chứng minh có khả năng kích hoạt quá trình tự thực và chết theo chu trình của tế bào ung thư đại trực tràng thông qua trục tín hiệu PI3K/Akt/mTOR, đồng thời ức chế 43,3% sự phát triển của khối u ở chuột thí nghiệm ở liều 150 mg/kg [5].
Những dẫn chứng khoa học trên cho thấy bài hương là một phức hợp chứa rất nhiều hoạt chất sinh học có tác động mạnh mẽ lên hệ enzym, chuyển hóa tế bào và các quá trình chống oxy hóa trong cơ thể. Khi những chất này đi vào tuần hoàn của người đang dùng thuốc chống đông máu, chúng hoàn toàn có thể cạnh tranh hoặc làm biến đổi dược động học của thuốc.
Nguy cơ tương tác hoạt chất và chuyển hóa tại gan
Các loại thuốc chống đông máu đường uống như warfarin phần lớn được chuyển hóa qua hệ thống enzym cytochrom P450 tại gan. Trong khi đó, tinh dầu của bài hương lại chứa hàm lượng rất phong phú các chất hữu cơ bay hơi phức tạp, nổi bật nhất là patchoulic alcohol [6]. Nghiên cứu năm 2005 về kiểm nghiệm dược liệu đã chỉ ra rằng patchoulic alcohol là chất chỉ thị chất lượng quan trọng nhưng thành phần hóa học của cây bài hương rất phức tạp do chứa lượng tinh dầu cao [6].
Khi người bệnh uống trà bài hương mỗi ngày, một lượng lớn các hợp chất polyphenol, octaketide, pogostone và tinh dầu patchoulic alcohol sẽ được hấp thu vào cơ thể [3, 5, 7]. Các hợp chất này khi đi qua gan có thể làm ức chế hoặc cảm ứng hệ thống enzym chuyển hóa thuốc. Nếu sự ức chế enzym xảy ra, thuốc chống đông máu sẽ không được đào thải kịp thời, dẫn tới nồng độ thuốc tăng cao đột ngột trong huyết tương. Khi nồng độ thuốc vượt ngưỡng an toàn, nguy cơ chảy máu ồ ạt tại đường tiêu hóa, chảy máu chân răng khó cầm, xuất huyết dưới da hoặc thậm chí xuất huyết não có thể đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh [1].
Ngược lại, nếu các thành phần trong thảo dược kích thích men gan hoạt động quá mức, thuốc chống đông sẽ bị chuyển hóa và đào thải quá nhanh, làm giảm hiệu lực ngăn ngừa cục máu đông. Hậu quả là người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tái phát tắc mạch, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ do huyết khối.
Thực trạng lẫn lộn dược liệu và nguy cơ từ chất lượng trôi nổi
Một nguy cơ lớn khác mà người tiêu dùng thảo dược tại Việt Nam và các nước châu Á thường gặp phải là vấn đề nhầm lẫn giữa các loài thực vật. Bài hương (Pogostemon cablin) thường bị nhầm lẫn trong thương mại với cây hoắc hương núi (Agastache rugosa), do cả hai loài đều thuộc họ Lamiaceae và thường được bán cùng một tên gọi truyền thống [7].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã nhấn mạnh rằng mặc dù có sự khác biệt rõ rệt về thành phần hóa thực vật và tính chất lý hóa, hai loài cây này vẫn thường xuyên bị đánh đồng và bán nhầm trên thị trường dược liệu ở một số quốc gia châu Á [7]. Để phân biệt hai loài này, các nhà nghiên cứu đã phải thiết lập dấu ấn sinh học phân tử bằng kỹ thuật real-time PCR dựa trên các vùng gen ribosome và lục lạp [7]. Ngoài ra, ngành dược lý phân tử cũng đang không ngừng nghiên cứu nhằm nhận diện và bảo vệ nguồn gen Pogostemon cablin vì đây là loại dược liệu quý của phương nam [8].
Đối với người uống trà thông thường, việc phân biệt bằng mắt thường qua lá phơi khô hay bột trà là điều bất khả thi. Khi người bệnh mua phải dược liệu trôi nổi, pha tạp hoặc nhầm lẫn sang loài thực vật khác, thành phần hoạt chất đưa vào cơ thể sẽ hoàn toàn mất kiểm soát. Điều này biến việc uống trà thảo dược thành một "canh bạc" nguy hiểm đối với những người đang phải duy trì thuốc chống đông máu hàng ngày.
Những hiểu lầm tai hại về việc dùng trà thảo mộc
Nhiều người bệnh tim mạch mắc phải những quan niệm sai lầm khi tiếp cận với trà thảo dược:
Thứ nhất, nhiều người nghĩ rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại". Quan niệm này hoàn toàn sai lầm. Thảo dược tự nhiên có chứa hoạt tính dược lý không khác gì thuốc [3]. Khi đã có hoạt tính sinh học, chúng chắc chắn có khả năng tương tác với các loại dược phẩm khác khi dùng chung [1].
Thứ hai, quan điểm "uống trà cách giờ uống thuốc tây là an toàn". Nhiều bệnh nhân chia sẻ họ uống thuốc chống đông vào buổi sáng và uống trà thảo dược vào buổi chiều để tránh tương tác. Tuy nhiên, các hoạt chất trong thuốc chống đông và trong thảo dược đều có thời gian bán thải kéo dài và duy trì nồng độ nhất định trong máu suốt 24 giờ. Do đó, việc uống cách vài tiếng không loại bỏ được nguy cơ tương tác chuyển hóa tại gan hoặc tác động phối hợp lên tiểu cầu.
Thứ ba, ngộ nhận cho rằng "nước trà nấu loãng thì không có tác dụng phụ". Dù pha loãng, thói quen uống trà thay nước lọc hàng ngày sẽ khiến lượng hoạt chất tích lũy dần trong cơ thể. Các hợp chất phức tạp trong bài hương nếu tích tụ liên tục đều có thể gây ảnh hưởng đến nồng độ thuốc tim mạch trong máu [5, 6].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Bên cạnh những người đang sử dụng thuốc chống đông máu, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không nên tùy tiện dùng trà bài hương nếu chưa có chỉ định y khoa:
- Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel nhằm dự phòng nhồi máu cơ tim hoặc sau khi đặt stent mạch vành [1].
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết não.
- Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật, thủ thuật nha khoa hoặc can thiệp ngoại khoa, vì nguy cơ chảy máu khó cầm trong mổ.
- Người mắc các bệnh lý suy giảm chức năng gan, suy thận, do khả năng thanh thải hoạt chất thảo dược và thuốc tây đều bị suy giảm nghiêm trọng.
Hướng dẫn thực hành an toàn cho người bệnh tim mạch
Để bảo vệ sức khỏe và kiểm soát bệnh lý tim mạch một cách an toàn nhất, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau trong sinh hoạt hàng ngày:
Đầu tiên, luôn thông báo cho bác sĩ điều trị danh sách tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc nam, thực phẩm chức năng mà bạn đang có ý định sử dụng. Bác sĩ tim mạch sẽ đánh giá nguy cơ tương tác thuốc dựa trên loại thuốc chống đông cụ thể và chỉ số xét nghiệm đông máu (như INR) của bạn [1].
Thứ hai, nếu đang uống thuốc chống đông máu và xuất hiện các triệu chứng bất thường như: chảy máu chân răng khi đánh răng, bầm tím tự nhiên dưới da, phân có màu đen hoặc đỏ, nước tiểu sẫm màu, hoặc chóng mặt dữ dội, người bệnh cần ngưng ngay tất cả các loại trà thảo dược và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chỉ số đông máu.
Thứ ba, đối với nhu cầu giải khát và thanh nhiệt thông thường, người bệnh tim mạch nên ưu tiên sử dụng nước lọc đun sôi để nguội, nước khoáng tự nhiên, hoặc các loại nước canh rau quen thuộc hàng ngày thay vì tìm kiếm các loại trà thảo mộc trôi nổi không rõ nguồn gốc trên thị trường [7].
Việc điều trị bằng thuốc chống đông máu đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt và quản lý chặt chẽ lối sống. Dù bài hương là một vị thuốc truyền thống có nhiều tiềm năng dược lý quý giá [1, 2], sự an toàn của người bệnh phải luôn được đặt lên hàng đầu. Người bệnh tim mạch tuyệt đối không nên tự ý kết hợp trà thảo dược bài hương với thuốc chống đông khi chưa có sự tư vấn và đồng thuận từ bác sĩ chuyên khoa.
