Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại thảo dược tự nhiên hoặc gia vị dân gian nhằm mục đích thanh lọc cơ thể và tăng bài tiết nước tiểu. Quả bách xù (juniper berry) là một trong những loại dược liệu thảo mộc thường được truyền tai với công dụng lợi tiểu tự nhiên. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này khi đang điều trị bệnh bằng thuốc tây lại tiềm ẩn những mối nguy khó lường.
Nếu bạn đang sử dụng thuốc lợi tiểu theo đơn và dùng thêm quả bách xù, cơ thể có nguy cơ cao rơi vào tình trạng tương tác thuốc bất lợi. Sự cộng hưởng này dễ dẫn đến mất nước nhanh chóng và đặc biệt là hạ kali máu nghiêm trọng, kéo theo hàng loạt hệ lụy nguy hiểm cho tim mạch và thận.
Mối nguy tương tác khi kết hợp thảo dược với thuốc lợi tiểu
Thuốc lợi tiểu là nhóm thuốc được kê đơn rất phổ biến nhằm kiểm soát tình trạng phù nề liên quan đến suy tim sung huyết, xơ gan, bệnh thận cũng như điều trị tăng huyết áp [1]. Các nhóm thuốc như lợi tiểu quai (furosemide, bumetanide, torsemide) hoặc lợi tiểu thiazide tác động trực tiếp vào quá trình tái hấp thu nước và muối khoáng tại thận, từ đó làm tăng lượng nước tiểu đào thải ra ngoài [1], [2].
Tuy nhiên, trong quá trình điều trị, bệnh nhân dùng thuốc lợi tiểu quai thường phải dùng thêm các thuốc khác để trị bệnh lý đi kèm, dẫn đến hiện tượng tương tác thuốc [1]. Đáng chú ý, các chuyên gia cảnh báo rằng thuốc lợi tiểu quai có thể xảy ra tương tác dược lực học với nhiều nhóm thuốc và cả thảo dược (herbal drugs) [1]. Việc đưa thêm một dược liệu có đặc tính bài tiết như quả bách xù vào cơ thể trong lúc đang dùng thuốc tây sẽ làm tăng gánh nặng đào thải dịch và gây rối loạn chuyển hóa [1].
Nguy cơ hạ kali máu và cơ chế gây mất nước
Tác dụng phụ thường gặp nhất và đáng lo ngại nhất của các nhóm thuốc lợi tiểu quai là gây hạ kali máu (hypokalemia), độc tính trên tai và nhiều tác dụng ngoại ý khác [1]. Thuốc lợi tiểu quai có thể tương tác bất lợi với các thuốc nhạy cảm với sự sụt giảm kali trong máu như digoxin, thuốc chống loạn nhịp sotalol, thuốc kháng nấm amphotericin B, thuốc hạ đường huyết hay thuốc ức chế men chuyển [1].
Bình thường, nồng độ kali trong huyết tương đóng vai trò quyết định đến hoạt động dẫn truyền điện thế của cơ thể, đặc biệt là cơ tim và hệ thần kinh [3]. Khi dùng đồng thời thảo dược lợi tiểu cùng thuốc điều trị, quá trình bài tiết khoáng chất qua đường nước tiểu bị đẩy mạnh không kiểm soát. Sự mất cân bằng này không chỉ rút cạn lượng nước nội mạch dẫn đến tụt huyết áp và mệt lỏi kiệt sức, mà còn trực tiếp gây cạn kiệt kali và magie máu [4], [3]. Bệnh nhân sử dụng thuốc lợi tiểu liều càng cao hoặc các hoạt chất càng mạnh thì nguy cơ hạ kali máu càng lớn [4].
Nghiên cứu chỉ ra những hệ lụy tim mạch nghiêm trọng
Rối loạn cân bằng kali là tình trạng rất phổ biến ở những bệnh nhân dùng thuốc lợi tiểu, với ước tính tại Mỹ có thời điểm lên tới gần 9 triệu người đối mặt với nguy cơ hạ kali máu do thuốc [3]. Nghiên cứu tổng quan về hạ kali máu và bệnh tim mạch công bố năm 1990 nhấn mạnh rằng tình trạng thiếu hụt kali có liên quan chặt chẽ đến sự mất ổn định điện thế của cơ tim và làm tăng nguy cơ tử vong sau tổn thương tim cấp tính [3].
Hệ lụy của việc giảm kali máu còn được chứng minh rõ rệt qua các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người cao tuổi. Một phân tích năm 2000 từ chương trình SHEP (Systolic Hypertension in the Elderly Program) theo dõi 4.126 bệnh nhân tăng huyết áp tâm thu đơn độc trong 5 năm cho thấy rõ tác hại này [5]. Thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với giả dược cho thấy sau 1 năm dùng thuốc lợi tiểu chlorthalidone liều thấp, có 7,2% người ở nhóm dùng thuốc bị hạ kali máu (dưới 3,5 mmol/L), trong khi nhóm dùng giả dược chỉ có 1% [5].
Trong 4 năm tiếp theo, có 451 biến cố tim mạch, 215 biến cố mạch vành, 177 ca đột quỵ và 323 ca tử vong được ghi nhận [5]. Đáng chú ý, những người uống thuốc huyết áp bị hạ kali máu đã hoàn toàn mất đi lợi ích bảo vệ tim mạch, khiến nguy cơ gặp biến cố tim mạch và đột quỵ của họ tăng ngang bằng với nhóm dùng giả dược [5]. Ngược lại, những bệnh nhân giữ được kali máu bình thường có nguy cơ gặp biến cố tim mạch thấp hơn 51%, biến cố mạch vành thấp hơn 55% và đột quỵ thấp hơn 72% so với người bị hạ kali máu [5]. Điều này khẳng định hạ kali máu do lợi tiểu làm triệt tiêu tác dụng bảo vệ của thuốc [5].
Mối liên hệ đáng báo động giữa hạ kali máu và bệnh thận mạn
Bên cạnh hệ tim mạch, sự xáo trộn nồng độ kali do thuốc bài tiết còn ảnh hưởng nghiêm trọng tới chức năng của thận. Một nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành phân tích mối liên hệ giữa nồng độ kali huyết tương, việc dùng thuốc lợi tiểu và nguy cơ phát triển bệnh thận mạn (CKD) trên quần thể người da trắng [6]. Kết quả ghi nhận việc sử dụng thuốc lợi tiểu làm thay đổi đáng kể tác động của kali máu lên nguy cơ mắc bệnh thận (P tương tác = 0,02) [6].
Nghiên cứu chỉ ra rằng biến chứng hạ kali máu làm tăng vọt nguy cơ mắc bệnh thận mạn ở cả nhóm dùng thuốc lợi tiểu (tỷ số nguy cơ HR = 4,32; khoảng tin cậy 95% CI: 1,77 - 10,51) và nhóm không dùng thuốc lợi tiểu (HR = 7,74; 95% CI: 3,43 - 17,48) khi so sánh với những người có mức kali bình thường không dùng lợi tiểu [6]. Khi phân tích sâu trên nhóm dùng thuốc lợi tiểu làm mất kali, nguy cơ mắc CKD ở bệnh nhân hạ kali máu vẫn tăng rất cao (HR = 4,24; 95% CI: 1,74 - 10,32) [6]. Thậm chí, ở những người không bị hạ kali máu, nồng độ kali huyết tương biến thiên cũng liên quan đến tăng nguy cơ mắc bệnh thận ở nhóm dùng thuốc lợi tiểu (P xu hướng = 0,01) [6]. Tác động bất lợi này vẫn giữ nguyên tính độc lập ngay cả khi phân tích loại trừ các đối tượng có mức lọc cầu thận eGFR ban đầu dưới 66 ml/phút/1.73m2 hoặc loại trừ người dùng thuốc tăng huyết áp khác [6].
Hiểu lầm tai hại: Cứ thảo dược tự nhiên là lành tính
Nhiều người bệnh thường quan niệm sai lầm rằng các loại quả, hạt, trà thảo mộc như bách xù hoàn toàn vô hại vì có nguồn gốc tự nhiên, có thể uống thay nước để hỗ trợ "thải độc" hay giảm cân. Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có dược tính sinh học kích thích bài tiết nước tiểu đều tạo ra tác động cộng gộp (dược lực học) khi gặp thuốc lợi tiểu quai hay thiazide [1].
Sự kết hợp thiếu hiểu biết này biến một phác đồ điều trị an toàn trở thành tình trạng quá liều đào thải dịch. Hậu quả là người bệnh không nhận được thêm lợi ích sức khỏe nào mà còn đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp tư thế, chuột rút, loạn nhịp tim do mất kali và suy giảm chức năng thận tiến triển âm thầm [3], [6].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc kiểm soát dùng thuốc lợi tiểu và tránh các thảo dược gây mất nước cần đặc biệt nghiêm ngặt ở những nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao. Theo các tài liệu y khoa, nhóm người dễ bị hạ kali máu do lợi tiểu bao gồm người cao tuổi, phụ nữ, bệnh nhân đang trong tình trạng phù nề nặng và những người phải dùng thuốc liều cao hoặc dùng các thuốc có hoạt lực mạnh [4].
Bên cạnh đó, những người đang mắc bệnh tim mạch nền, bệnh động mạch vành hay suy tim tuyệt đối không được tự ý dùng thêm thảo dược [3]. Đối với bệnh nhân đái tháo đường hoặc có sẵn tổn thương thận, tác dụng phụ chuyển hóa của thuốc lợi tiểu liều cao như thiazide càng dễ bộc lộ rõ nếu không được kiểm soát cẩn thận [2]. Các y bác sĩ và dược sĩ đều được khuyến cáo phải nâng cao cảnh giác, rà soát tiền sử dùng thảo dược của bệnh nhân để ngăn ngừa tương tác nguy hiểm [1].
Hướng dẫn sử dụng và lời khuyên an toàn trong đời sống
Để ngăn ngừa biến chứng thiếu hụt kali khi phải điều trị bằng các thuốc lợi tiểu, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y tế. Việc phòng ngừa hạ kali máu bao gồm áp dụng chế độ ăn giảm muối nhưng giàu kali, magie và clorua thông qua các thực phẩm giàu khoáng chất hoặc bổ sung kali clorid theo chỉ định [4]. Ở những bệnh nhân tăng huyết áp từ nhẹ đến vừa, bác sĩ thường ưu tiên dùng liều thấp của các thuốc lợi tiểu tác dụng ngắn [4].
Trường hợp bệnh nhân vẫn bị hạ kali máu dù đã áp dụng các biện pháp trên, bác sĩ có thể cân nhắc chuyển sang thuốc lợi tiểu giữ kali như spironolactone hoặc đổi sang các nhóm thuốc điều trị bước một khác [4]. Việc phối hợp thuốc lợi tiểu thiazide với các thuốc ức chế hệ renin-angiotensin (RAS) cũng là một giải pháp hữu hiệu giúp giảm thiểu biến chứng hạ kali máu và hỗ trợ kiểm soát đường huyết tốt hơn ở người tiểu đường hoặc bệnh thận [2].
Tuyệt đối không tự ý bổ sung các chế phẩm từ quả bách xù, trà lợi tiểu thảo mộc hay bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào mà không hỏi ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý kết hợp thuốc và thảo dược có thể làm mất đi hiệu quả phòng ngừa biến cố tim mạch vốn có của thuốc và đe dọa trực tiếp tới tính mạng [5]. Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt lả, yếu cơ, chuột rút hoặc hồi hộp đánh trống ngực, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra điện giải đồ kịp thời.
