Đang uống thuốc chống đông máu có nên kiêng các món chứa ngải thơm?

Nỗi lo tương tác thực phẩm ở người dùng thuốc loãng máu

Trong bữa ăn gia đình hay các món Âu hiện đại, ngải thơm (tarragon, danh pháp khoa học Artemisia dracunculus) là loại rau gia vị được ưa chuộng nhờ mùi hương thanh nhẹ đặc trưng. Nhiều người thường thêm ngải thơm vào nước sốt, món nướng hoặc salad để kích thích vị giác và bồi bổ sức khỏe mỗi ngày.

Tuy nhiên, với những bệnh nhân đang phải điều trị bệnh tim mạch hoặc huyết khối bằng thuốc chống đông, việc tùy tiện nạp các loại thảo mộc vào cơ thể lại tiềm ẩn rủi ro khôn lường. Một câu hỏi thường trực tại các phòng khám chuyên khoa là liệu một vài nhánh ngải thơm trong khẩu phần ăn có làm thay đổi công dụng của thuốc chống đông hay không.

Câu trả lời trực diện từ các bằng chứng dược lý học là người đang dùng thuốc chống đông máu cần hết sức thận trọng và tốt nhất nên hạn chế tiêu thụ ngải thơm ở lượng lớn hay dùng dưới dạng chiết xuất đậm đặc. Dù một lượng rất nhỏ rắc làm gia vị thoảng qua có thể chưa gây biến cố tức thì, bản thân ngải thơm chứa các hoạt chất tự nhiên có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình đông máu và chức năng tiểu cầu, từ đó làm tăng nguy cơ chảy máu khó kiểm soát.

Tiểu cầu, dẫn xuất coumarin và cơ chế đông máu

Để hiểu vì sao ngải thơm lại trở thành mối bận tâm đối với người dùng thuốc làm loãng máu, cần nhìn vào cách thức cơ thể chúng ta tự bảo vệ trước các tổn thương mạch máu. Tình trạng tăng hoạt tính của tiểu cầu cùng sự tương tác giữa tiểu cầu với tế bào nội mô đóng vai trò then chốt trong sự khởi phát và tiến triển của nhiều bệnh lý tim mạch nguy hiểm, điển hình là xơ vữa động mạch và huyết khối ^[1]. Khi mạch máu bị tổn thương, chức năng chính của tiểu cầu là kết tụ lại để tạo thành nút chặn cầm máu ^[2]. Tuy nhiên, ngay cả tổn thương nhỏ ở lớp nội mô cũng có thể dẫn đến sự tích tụ dần dần của các tiểu cầu sau khi xơ cứng mạch, làm mạch máu hẹp dần và cuối cùng gây tắc nghẽn hoàn toàn ^[2].

Việc tác động lên hoạt tính của tiểu cầu bằng các tác nhân dược lý khác nhau, chẳng hạn như axit acetylsalicylic hoặc các dẫn xuất coumarin, đã được chứng minh là mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc phòng ngừa bệnh tim mạch ^[1]. Bản thân các dẫn xuất coumarin tổng hợp hay tự nhiên đều mang những đặc tính sinh học tác động lên hệ thống huyết học ^[1].

Khi các dẫn xuất coumarin hiện diện trong cơ thể, chúng không chỉ can thiệp vào các yếu tố đông máu thông thường mà còn gây ảnh hưởng lên khả năng kích hoạt và kết tụ của các tế bào tiểu cầu ^[2]. Chính vì cơ chế tác động kép hoặc song hành này, bất kỳ nguồn coumarin ngoại lai nào được bổ sung qua chế độ ăn uống cũng có thể cộng hưởng làm thay đổi độ nhớt và tốc độ đông tụ của dòng máu.

Nghiên cứu chứng minh khả năng chống đông của ngải thơm

Từ hàng thế kỷ trước tại nhiều quốc gia Trung Đông, cây ngải thơm (Artemisia dracunculus, thuộc họ Cúc Asteraceae) đã được sử dụng quen thuộc trong chế độ ăn uống hằng ngày và vốn nổi tiếng trong dân gian nhờ hoạt tính chống đông máu ^[1]. Tại Iran, loại rau này cũng được dùng phổ biến trên bàn ăn và được y học cổ truyền xem như một yếu tố làm loãng máu tự nhiên ^[3]. Để xác minh tính khoa học của kinh nghiệm dân gian này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích dược lý bài bản trên mẫu máu người.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát sự hiện diện của các coumarin trong lá ngải thơm nhằm xác định phân đoạn chiết xuất mang hàm lượng dẫn xuất coumarin cao nhất ^[1]. Các nhà khoa học đã sử dụng dung môi có độ phân cực và độ pH khác nhau để tinh sạch dịch chiết ban đầu, tách lấy phần cặn thực vật sau khi chưng cất tinh dầu vốn rất giàu dẫn xuất coumarin ^[1]. Hoạt tính chống đông của các mẫu chiết xuất này được đánh giá thông qua việc xác định thời gian prothrombin (PT) và chỉ số bình thường hóa quốc tế (INR) trên các mẫu máu người ^[1].

Kết quả cho thấy dịch chiết methanol ở nồng độ 5% thể hiện hoạt tính chống đông vượt trội nhất, đẩy chỉ số INR lên mức tối đa là 2,34, trong khi chỉ số INR của huyết tương bình thường khi đem thử nghiệm chỉ ở mức 1,05 ^[1]. Điều này chứng minh rằng các phân đoạn giàu coumarin trong ngải thơm có năng lực kéo dài thời gian đông máu thực sự trên mô hình thí nghiệm huyết tương người ^[1].

Tác động ức chế kết tập và kết dính tiểu cầu của ngải thơm

Không chỉ kéo dài thời gian đông máu thông qua chỉ số INR, ngải thơm còn tác động trực tiếp lên chức năng cơ học của tế bào tiểu cầu. Một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2007 đã đánh giá chi tiết tác động của dịch chiết thô methanol từ lá ngải thơm cùng phân đoạn chloroform của nó lên sự kết tập, bài tiết và bám dính của tiểu cầu người ^[3].

Trong thử nghiệm này, các tiểu cầu người được ủ với các nồng độ mẫu thử khác nhau, tương đương với 25 đến 200 microgam bột lá ngải thơm trên mỗi mililit ^[3]. Sau đó, các tiểu cầu được kích hoạt bằng thrombin và đo lường mức độ bám dính vào các đĩa phủ laminin ^[3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết methanol và phân đoạn chloroform ở nồng độ 200 microgam/ml đã ức chế sự bám dính của tiểu cầu vào các giếng phủ laminin lần lượt là 50% và 60% ^[3].

Bên cạnh việc làm thay đổi đặc tính bám dính của tế bào, quá trình bài tiết protein cũng như khả năng tự kết tập của các tiểu cầu được xử lý đều sụt giảm rõ rệt dưới tác động của dịch chiết thô và phân đoạn chloroform ^[3]. Những dữ liệu này củng cố cơ sở khoa học vững chắc cho thấy ngải thơm có thể ức chế sự kết dính, kết tập và bài tiết của tiểu cầu, giải thích lý do vì sao nó được xem là thảo dược làm loãng máu ^[3].

Nghiên cứu về dẫn xuất coumarin và ức chế tiểu cầu qua con đường ADP

Bên cạnh các thử nghiệm trực tiếp trên ngải thơm, vai trò của dẫn xuất coumarin đối với tiểu cầu tiếp tục được làm sáng tỏ qua các công trình nghiên cứu chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân tích khả năng ức chế hoạt hóa và kết tập tiểu cầu qua con đường adenosine diphosphate (ADP) của các dẫn xuất coumarin ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguyên nhân chính của đột quỵ thiếu máu cục bộ là tắc nghẽn mạch máu não, và các thuốc dẫn xuất coumarin như warfarin thường được chỉ định trên lâm sàng cho bệnh nhân rung nhĩ hoặc mang van tim nhân tạo để ức chế tổng hợp các yếu tố đông máu liên quan ^[2].

Thử nghiệm năm 2022 sử dụng ADP làm chất cảm ứng để phân tích và nhận thấy 6 dẫn xuất coumarin khác nhau đều có khả năng ức chế sự kết tập của tiểu cầu ^[2]. Mặc dù hiệu quả ức chế này ở mức độ yếu nhưng sự khác biệt lại mang ý nghĩa thống kê rõ ràng ^[2]. Đáng chú ý, khi ước tính từ liều lượng sử dụng, khả năng ức chế kết tập tiểu cầu do ADP gây ra của các dẫn xuất coumarin có mức độ tương đương với các chất đối kháng thụ thể P2Y1 (như MRS2279 với IC50 từ 100-300 nM) và P2Y12 (như clopidogrel với IC50 khoảng 1,9 microM) ^[2].

Kết quả nghiên cứu này gợi ý rằng nhiều tác dụng phụ trên lâm sàng của các dẫn xuất coumarin có thể xuất phát từ việc chúng tác động lên nhiều đích đến cùng lúc, vượt ra ngoài phạm vi ức chế sự hình thành các yếu tố đông máu đơn thuần ^[2]. Điều này cho thấy khi một người nạp thêm các dẫn xuất coumarin tự nhiên từ thực vật như ngải thơm, nguy cơ làm rối loạn sự cân bằng đông - cầm máu là rất hiện hữu.

Vấn đề kiểm soát chống đông còn trở nên phức tạp hơn bởi sự khác biệt giữa các cơ chế kết tập tiểu cầu. Từ năm 1969, một nghiên cứu trên bệnh nhân sử dụng thuốc chống đông coumarin nicoumalone đã làm sáng tỏ hiện tượng kết tập tiểu cầu phụ thuộc vào hệ thống đông máu nội sinh ^[4]. Khi hệ thống nội sinh bị ức chế bởi thuốc chống đông coumarin, sự kết tập tiểu cầu trong ống nghiệm Chandler bị trì hoãn ^[4]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc kiểm soát định kỳ thuốc chống đông đường uống chỉ bằng chỉ số thời gian prothrombin (PT) có những hạn chế nhất định, do sự kết tập tiểu cầu do đông máu cảm ứng liên quan mật thiết đến nồng độ tổng thể của các yếu tố đông máu nội sinh ^[4].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng khoa học

Nhiều người thường mặc định rằng các loại rau thơm dùng trong nấu ăn hàng ngày hoàn toàn vô hại và có nguồn gốc "tự nhiên" nên không thể gây ngộ độc hay tương tác thuốc. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đối với bệnh nhân đang dùng thuốc tim mạch. Dù là thảo mộc tự nhiên, ngải thơm lại tích tụ các hoạt chất sinh học có dược tính rất mạnh, đặc biệt là nhóm coumarin ^[1].

Tuy nhiên, khi nhìn nhận dưới góc độ bằng chứng khoa học, chúng ta cũng cần thấy rõ các giới hạn hiện tại. Các nghiên cứu chỉ ra tác động chống đông mạnh mẽ của ngải thơm chủ yếu được tiến hành trong môi trường ống nghiệm (in vitro) trên mẫu máu hoặc tiểu cầu phân lập của người [1, 2]. Nồng độ dịch chiết hay phân đoạn coumarin tinh chế được sử dụng trong phòng thí nghiệm thường cao hơn lượng hấp thu thực tế từ một vài cọng rau tươi ăn kèm [1, 2].

Hơn nữa, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng cần thêm các nghiên cứu để xác minh liệu từng dẫn xuất coumarin đơn lẻ có đồng thời tác động lên nhiều mục tiêu chống đông trên cơ thể sống hay không ^[2]. Dù vậy, đối với bệnh nhân tim mạch, nguyên tắc an toàn luôn phải đặt lên hàng đầu bởi khoảng điều trị của các thuốc làm loãng máu thường rất hẹp.

Ai là người cần thận trọng và kiêng khem ngải thơm?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hàng đầu chính là những người đang được điều trị bằng các loại thuốc chống đông máu như dẫn xuất coumarin (warfarin, nicoumalone) hoặc các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel [3, 4]. Sự kết hợp giữa thuốc điều trị với các thành phần coumarin tự nhiên trong ngải thơm có thể gây ra hiện tượng cộng hưởng, đẩy chỉ số INR lên cao bất thường và ức chế tiểu cầu quá mức [1, 2]. Khi đó, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng khó cầm, xuất huyết tiêu hóa hoặc thậm chí là xuất huyết não nguy hiểm ^[2].

Bên cạnh đó, những bệnh nhân chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật, can thiệp nha khoa hoặc có tiền sử bệnh lý rối loạn đông máu cũng cần tránh sử dụng ngải thơm ở lượng lớn. Những người có tổn thương mạch máu hoặc bệnh lý nội mạc đang cần theo dõi sát sao chỉ số đông máu cũng nên loại bỏ các món ăn có chứa loại rau gia vị này để tránh gây nhiễu loạn kết quả xét nghiệm [1, 4].

Nếu nhận thấy cơ thể xuất hiện các vết bầm tím bất thường không rõ nguyên nhân, chảy máu cam kéo dài, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu có màu đỏ sau khi sử dụng các món ăn chứa ngải thơm, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được kiểm tra và điều chỉnh liều lượng thuốc kịp thời.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chế độ ăn an toàn

Đối với người khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng ngải thơm như một loại rau gia vị tươi rắc lên bề mặt món ăn hay pha chế một lượng nhỏ trong nước xốt hoàn toàn không gây nguy hiểm, ngược lại còn mang lại hương vị thơm ngon cho bữa ăn [1, 2]. Bạn có thể kết hợp ngải thơm với các món gà, cá nướng hoặc trứng để tăng độ hấp dẫn.

Tuy nhiên, với những người đang điều trị bằng thuốc chống đông, lời khuyên tốt nhất là nên kiêng các món ăn chứa ngải thơm với lượng lớn, các món canh hoặc súp hầm nhiều nhánh ngải thơm, và tuyệt đối không sử dụng tinh dầu hay thực phẩm chức năng chiết xuất từ lá ngải thơm đậm đặc [1, 2]. Nếu một món ăn trong nhà hàng có rắc một vài mẩu lá ngải thơm vụn để trang trí, bạn không cần quá hoảng sợ nhưng nên hạn chế tối đa việc ăn trực tiếp.

Hãy luôn giữ thói quen thông báo với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng về tất cả các loại thảo mộc, gia vị lạ hoặc thực phẩm chức năng mà bạn có ý định bổ sung vào thực đơn hằng ngày. Thuốc chống đông máu đòi hỏi sự ổn định tuyệt đối về chế độ dinh dưỡng để duy trì hiệu quả bảo vệ mà không làm tăng nguy cơ chảy máu, vì vậy sự cẩn trọng với từng loại rau gia vị như ngải thơm là điều vô cùng cần thiết.