Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền hoặc thảo dược bồi bổ với mong muốn hỗ trợ kiểm soát đường huyết và nâng cao thể trạng. Trong số các dược liệu quen thuộc, ngọc trúc (Polygonatum odoratum) thường xuyên xuất hiện trong các thang thuốc thanh nhiệt, dưỡng âm và hỗ trợ đái tháo đường. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp ngọc trúc khi đang dùng các loại thuốc tân dược hạ đường huyết lại đặt ra mối lo ngại lớn về nguy cơ quá liều tác dụng, khiến chỉ số đường huyết tụt dốc đột ngột.
Liệu việc dùng chung ngọc trúc với thuốc điều trị tiểu đường có thực sự gây ra hiện tượng hạ đường huyết quá mức hay không? Câu trả lời từ góc độ dược lý học là hoàn toàn có khả năng. Thảo dược này chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa carbohydrate, và khi dùng đồng thời với các nhóm thuốc tân dược, chúng có thể tạo ra tác dụng cộng gộp hoặc tương tác dược lực học làm tăng nguy cơ hạ đường huyết trầm trọng [3, 5, 8].
Cơ chế tác động hạ đường huyết của dược liệu ngọc trúc
Các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất từ thân rễ ngọc trúc chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [5, 6]. Trong đó, nhóm hợp chất flavonoid toàn phần (TFP) chiết xuất từ ngọc trúc đã được chứng minh có khả năng làm giảm chỉ số đường huyết lúc đói và ức chế enzym alpha-amylase theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [1]. Alpha-amylase là enzym tiêu hóa chủ chốt chịu trách nhiệm thủy phân tinh bột thành đường đơn trong ruột non; việc ức chế enzym này sẽ làm chậm quá trình hấp thu glucose vào máu [1].
Bên cạnh đó, flavonoid từ ngọc trúc còn thể hiện khả năng kích thích bài tiết hoặc gia tăng nồng độ insulin nội sinh trên mô hình động vật thí nghiệm [1]. Mặt khác, chiết xuất ngọc trúc còn phân lập được các hợp chất homoisoflavanone có khả năng ức chế sự hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGE) – những tác nhân gây tổn thương mạch máu và biến chứng thận mạn tính ở bệnh nhân đái tháo đường [2]. Những tác động đa chiều này cho thấy bản thân ngọc trúc đã mang hoạt tính hạ đường huyết thực sự chứ không đơn thuần chỉ là vị thuốc bồi bổ [5, 6].
Nguy cơ tiềm ẩn khi phối hợp thảo dược với thuốc tân dược
Trong điều trị bệnh đái tháo đường týp 2, mục tiêu chính là duy trì chỉ số glucose huyết tương trong giới hạn an toàn [3]. Tuy nhiên, hạ đường huyết là biến chứng nguy hiểm nhất và thường gặp nhất liên quan đến các thuốc hạ đường huyết tổng hợp [4]. Các thuốc tân dược đường uống phổ biến hiện nay bao gồm các nhóm kích thích tiết insulin như sulphonylurea (ví dụ gliclazide, glibenclamide) hoặc meglitinide; nhóm giảm đề kháng và giảm sản xuất glucose ở gan như biguanide (metformin); và nhóm ức chế hấp thu carbohydrate như các chất ức chế alpha-glucosidase (acarbose) [3, 8].
Tương tác thuốc giữa các thuốc điều trị đái tháo đường và các hợp chất khác thường được phân loại thành tương tác dược động học và tương tác dược lực học [3, 8]. Tương tác dược lực học xuất hiện khi hai chất có tác dụng sinh học tương tự nhau được sử dụng cùng lúc, dẫn tới hiệu ứng cộng gộp hoặc hiệp đồng làm tăng mạnh tác dụng hạ đường huyết [3, 8].
Khi bệnh nhân dùng ngọc trúc chung với thuốc sulphonylurea hoặc acarbose, nguy cơ tương tác dược lực học là rất lớn [3, 5, 8]. Hoạt chất flavonoid của ngọc trúc vừa có khả năng ức chế alpha-amylase vừa làm tăng nồng độ insulin [1]. Nếu dùng đồng thời với thuốc ức chế enzym hấp thu đường như acarbose hoặc thuốc kích thích tiết insulin như gliclazide, tác động hạ đường huyết sẽ bị cộng dồn mất kiểm soát, dễ đẩy người bệnh vào tình trạng hạ đường huyết đột ngột [3, 5, 8].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hiệu lực và tương tác thuốc
Hiệu lực hạ đường huyết của ngọc trúc đã được kiểm chứng rõ nét qua các thử nghiệm tiền lâm sàng có đối chứng. Điển hình là nghiên cứu thực nghiệm năm 2009 về tác dụng chống tăng đường huyết của flavonoid toàn phần từ ngọc trúc (Polygonatum odoratum - TFP) [1]. Thử nghiệm được thiết kế trên mô hình chuột nhắt bị tiểu đường do streptozotocin (STZ) và chuột cống trắng bị tiểu đường do alloxan [1].
Các nhà nghiên cứu đã chiết xuất TFP bằng cồn 70% và tinh chế qua nhựa hấp phụ xốp [1]. Động vật thí nghiệm được cho dùng TFP liên tục ở dải liều từ 50 đến 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy, việc uống TFP hàng ngày trong 9 ngày làm giảm đáng kể tình trạng tăng đường huyết ở chuột nhắt đái tháo đường do STZ [1]. Đến ngày thứ 30 của thử nghiệm, mức liều 50-200 mg/kg tiếp tục làm giảm rõ rệt đường huyết lúc đói ở chuột cống bị đái tháo đường do alloxan [1]. Đáng chú ý, ở liều 200 mg/kg, tác dụng hạ đường huyết của TFP tương đương với acarbose liều 20 mg/kg và gliclazide liều 15 mg/kg [1]. Đồng thời, nồng độ insulin ở nhóm chuột được điều trị cũng tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng (P < 0,05), cùng với hoạt tính ức chế alpha-amylase rõ rệt [1].
Mặc dù có tác dụng sinh học mạnh, giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người [1]. Tuy nhiên, tương đương hiệu lực với thuốc tân dược (gliclazide và acarbose) ở liều cao cho thấy nếu người bệnh dùng cả hai cùng lúc, nguy cơ quá liều tác dụng dẫn đến tụt đường huyết là mối đe dọa có thật [1].
Về khía cạnh phối hợp thuốc, một nghiên cứu dữ liệu lớn năm 2018 phân tích cơ sở dữ liệu Báo cáo Biến cố Bất lợi của Nhật Bản (JADER) gồm 468.292 hồ sơ bệnh nhân và 2.973.172 dữ liệu thuốc đã chỉ ra rằng hạ đường huyết xảy ra ở 6.208 bệnh nhân [4]. Nghiên cứu phát hiện việc phối hợp đồng thời nhiều loại thuốc tác động lên chuyển hóa chuyển hóa (như phối hợp các thuốc đái tháo đường khác nhau hoặc kết hợp với thuốc huyết áp) làm gia tăng đáng kể nguy cơ tụt đường huyết theo các tiêu chí kiểm định thống kê [4]. Kết quả này cũng được xác thực thông qua hệ thống báo cáo biến cố bất lợi FAERS của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ [4]. Điều này cảnh báo rằng ngay cả những phối hợp thuốc đã được phê duyệt còn làm tăng tỷ lệ biến chứng hạ đường huyết, thì việc tự ý bổ sung thêm dược liệu có hoạt tính hạ đường huyết mạnh như ngọc trúc lại càng tiềm ẩn rủi ro khó lường [2, 5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2012 cũng nhấn mạnh rằng sự phối hợp phức tạp giữa các thuốc điều trị đái tháo đường cùng những thay đổi về dược động học và dược lực học có thể dẫn đến hậu quả lâm sàng là tụt đường huyết hoặc mất cân bằng kiểm soát đường huyết [5]. Hệ thống enzym chuyển hóa cytochrom P450 ở gan cũng là con đường chuyển hóa của nhiều thuốc điều trị đái tháo đường [5]. Nếu các chất phối hợp gây ức chế hoặc làm biến đổi chuyển hóa, nồng độ thuốc tự do trong huyết tương sẽ tăng cao, dẫn tới nguy cơ biến cố hạ đường huyết nghiêm trọng [4, 8].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng dược liệu trị tiểu đường
Rất nhiều người bệnh mang tâm lý xem nhẹ thảo dược tự nhiên, cho rằng ngọc trúc chỉ là cây cỏ lành tính, dùng thêm bao nhiêu cũng không gây hại. Một số bệnh nhân khi thấy đường huyết dao động đã tự ý mua ngọc trúc về sắc uống chung với đơn thuốc định kỳ mà không thông báo cho bác sĩ điều trị. Đây là quan niệm vô cùng sai lầm và nguy hiểm.
Thực tế, dược tính của ngọc trúc ở liều cao đã được chứng minh có thể mạnh ngang ngửa với liều điều trị thông thường của một số thuốc tân dược như gliclazide hay acarbose [1]. Việc tự ý kết hợp hai chất cùng làm giảm đường huyết mà không theo dõi sẽ tạo ra hiệu ứng "cộng hưởng", khiến đường huyết giảm xuống dưới ngưỡng an toàn rất nhanh [3, 5, 8]. Khi bị hạ đường huyết đột ngột, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng run rẩy, vã mồ hôi, chóng mặt, lú lẫn, thậm chí hôn mê và tổn thương não vĩnh viễn nếu không được cấp cứu kịp thời.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu là người cao tuổi mắc bệnh đái tháo đường týp 2 [3, 4, 8]. Người cao tuổi thường mắc kèm nhiều bệnh lý mạn tính cùng lúc như tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim, rối loạn lipid máu và phải dùng nhiều loại thuốc đồng thời (đa thuốc) [3, 4, 8]. Kèm theo đó, chức năng gan thận suy giảm sinh lý do tuổi tác làm biến đổi sâu sắc quá trình hấp thu, chuyển hóa và thải trừ của thuốc [4, 8]. Sự suy giảm thanh thải ở thận hoặc suy giảm chuyển hóa qua gan sẽ làm thuốc tồn lưu lâu hơn trong cơ thể, biến người cao tuổi thành đối tượng rất nhạy cảm và dễ gánh chịu các biến cố tụt đường huyết nghiêm trọng [4, 8].
Ngoài ra, những người đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết nhóm sulphonylurea (như gliclazide, glibenclamide) hoặc phối hợp nhiều loại thuốc hạ đường huyết cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng thêm ngọc trúc [2, 3, 5]. Những bệnh nhân có chức năng thận suy giảm hoặc có tiền sử hay bị tụt đường huyết cũng không nên tùy tiện dùng các thảo dược này.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Đối với người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc tân dược do bác sĩ chỉ định, nguyên tắc an toàn hàng đầu là không tự ý sử dụng các thang thuốc đông y chứa ngọc trúc hoặc các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ dược liệu này mà chưa tham vấn ý kiến chuyên môn.
Trong trường hợp người bệnh có mong muốn sử dụng ngọc trúc theo y học cổ truyền để bồi bổ cơ thể, cần trao đổi thẳng thắn và minh bạch với bác sĩ điều trị đái tháo đường. Bác sĩ có thể cần đánh giá lại tổng thể đơn thuốc, điều chỉnh liều lượng thuốc tân dược nếu cần thiết để dự phòng nguy cơ tương tác [5].
Người bệnh cần duy trì thói quen tự theo dõi chỉ số đường huyết tại nhà bằng máy đo cá nhân một cách chặt chẽ, đặc biệt là vào thời điểm trước các bữa ăn hoặc khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi bất thường [5]. Luôn chuẩn bị sẵn một lượng đường hấp thu nhanh (như viên kẹo ngọt hoặc gói đường nhỏ) để xử trí tức thì nếu xảy ra tình trạng vã mồ hôi, run tay chân hoặc hoa mắt do hạ đường huyết quá mức.
Dù ngọc trúc là một dược liệu có tiềm năng hỗ trợ cải thiện đường huyết và phòng ngừa biến chứng thông qua các hoạt chất tự nhiên, việc sử dụng nó không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực [5, 6]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý kết hợp ngọc trúc với thuốc tiểu đường tổng hợp để tránh nguy cơ quá liều tác dụng và gặp biến chứng hạ đường huyết nguy hiểm. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.