Nhiều người truyền tai nhau mẹo giã nát củ cải sống để đắp lên các khớp gối, cổ tay đang đau nhức. Biện pháp thực dưỡng này được cho là giúp hút độc, giảm viêm khớp mà không cần uống thuốc tây. Tuy nhiên, không ít người sau khi đắp bã củ cải tươi đã gặp tình trạng nóng rát, đỏ ửng và phồng rộp da dữ dội.
Đắp bã củ cải sống không giúp điều trị tận gốc bệnh viêm khớp, trái lại còn tiềm ẩn nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc kích ứng và phản ứng dị ứng nghiêm trọng. Các hợp chất bay hơi cay nồng tự nhiên trong củ cải có thể gây tổn thương bề mặt biểu bì khi tiếp xúc trực tiếp thời gian dài.
Bản chất cay nồng từ củ cải và cơ chế gây tổn thương da
Họ cải nói chung và củ cải (Raphanus sativus L) nói riêng chứa các hợp chất lưu huỳnh tạo mùi vị đặc trưng. Nghiên cứu chỉ ra hợp chất quyết định hương vị cay nồng đặc thù của củ cải là isothiocyanate, cụ thể gồm 4-methylthio-3-butenyl isothiocyanate (MTB-NCS) [1]. Chất này có thể chuyển hóa thành isocyanate thông qua phản ứng enzym chưa xác định rõ [1].
Ngoài ra, hợp chất allyl isothiocyanate cũng tồn tại tự nhiên trong nhiều loài thực vật quen thuộc [2]. Khi mô củ cải bị nghiền nát, các hoạt chất cay nồng này được giải phóng ồ ạt với nồng độ đậm đặc. Khi tiếp xúc bề mặt da nhạy cảm, chúng tác động trực tiếp lên lớp sừng và tế bào biểu mô, phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên, dẫn tới phản ứng kích ứng viêm cấp tính.
Isocyanate sinh ra từ củ cải được xác định là thành phần tiềm tàng gây mẫn cảm, kích hoạt các phản ứng miễn dịch hoặc giả dị ứng trên cơ thể người tiếp xúc [1]. Cơ chế bệnh sinh của phản ứng mẫn cảm nặng qua trung gian kháng thể IgE cũng có thể tham gia vào quá trình này khi da tiếp xúc với củ cải non [1].
Nguy cơ bỏng hóa chất khi băng kín bã thực vật
Sai lầm phổ biến của người bệnh là đắp bã củ cải sống rồi dùng gạc, nilon hoặc vải quấn chặt bên ngoài. Việc băng bịt kín tạo môi trường yếm khí, ngăn chặn sự bay hơi tự nhiên của các hợp chất cay, làm tăng thẩm thấu dịch chiết vào mô dưới da.
Các báo cáo y văn về viêm da tiếp xúc do thực vật (phytocontact dermatitis) chỉ ra mức độ nghiêm trọng của tổn thương bỏng hóa chất phụ thuộc trực tiếp vào phương pháp và thời gian áp dụng [3]. Thói quen đắp bã thực vật lên vùng chi bị đau rồi dùng vải phủ kín từ 25 phút đến 48 giờ làm tăng tỷ lệ tiếp xúc và mức độ tổn hại mô sâu [3]. Các tổn thương giải phẫu của viêm da tiếp xúc do thực vật có cơ chế bệnh sinh tương tự như tổn thương do bỏng nhiệt, đòi hỏi phác đồ chăm sóc như bỏng [3].
Cơ chế băng kín (occlusive vehicle) thường được dùng trong miếng dán giảm đau nhằm tăng thâm nhập hoạt chất qua da [4]. Tuy nhiên, việc tăng hấp thu dưới dạng băng bịt kín cũng kích thích phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc viêm da tiếp xúc quang dị ứng bùng phát [4]. Do đó, việc tự ý dùng màng bọc nilon ủ bã củ cải sống lên khớp đau vô tình biến hoạt chất tự nhiên thành tác nhân ăn mòn lớp biểu bì.
Nghiên cứu khoa học nói gì về rủi ro tiếp xúc củ cải và hợp chất isothiocyanate
Năm 2014, một báo cáo lâm sàng đã ghi nhận trường hợp sốc phản vệ (anaphylaxis) khởi phát do tiếp xúc da với củ cải non (Raphanus sativus L) [1]. Báo cáo nhấn mạnh củ cải non cần được xem là một dị nguyên thực phẩm quan trọng, có khả năng kích hoạt phản ứng quá mẫn qua trung gian IgE chỉ qua đường tiếp xúc ngoài da [1]. Giới hạn của báo cáo này là nghiên cứu trên ca bệnh đơn lẻ, đòi hỏi thêm các nghiên cứu sâu hơn để làm rõ cơ chế phân tử chính xác của hiện tượng này [1].
Về phản ứng dị ứng tiếp xúc với allyl isothiocyanate, một nghiên cứu đoàn hệ tại Khoa Da liễu, Bệnh viện Gentofte (Đan Mạch) thực hiện từ năm 1994 đến 2003 trên 259 bệnh nhân nghi ngờ viêm da tiếp xúc do rau củ quả [2]. Kết quả thử nghiệm áp da (patch test) ghi nhận:
- 2 bệnh nhân (tỷ lệ 0,8%) có phản ứng dương tính rõ rệt (+) với allyl isothiocyanate [2].
- 43 bệnh nhân (tỷ lệ 16,6%) xuất hiện phản ứng nghi ngờ (?+) [2].
- Một bệnh nhân làm nghề chế biến bánh mì sandwich có phản ứng dương tính đã cung cấp mẫu thực phẩm nghi ngờ, phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) phát hiện nồng độ 2,5 ppm allyl isothiocyanate trong mẫu bơ thực vật [2]. Người này có biểu hiện viêm da đầu ngón tay tương tự viêm da do tỏi hoặc hành tây [2].
Nghiên cứu tại Đan Mạch cho thấy tỷ lệ viêm da tiếp xúc dị ứng thực sự với allyl isothiocyanate chiếm số lượng hạn chế dù tần suất phơi nhiễm cao, song tỷ lệ phản ứng nghi ngờ lớn đặt ra câu hỏi về nồng độ thử nghiệm chuẩn [2]. Điều này cảnh báo những người tiếp xúc trực tiếp lượng lớn hợp chất này có nguy cơ gặp tổn thương da đầu ngón hoặc vùng đắp thuốc.
Lợi ích giả tạo và giới hạn của các mẹo dân gian đắp ngoài
Cảm giác nóng ran sau khi đắp bã củ cải thường bị nhầm là thuốc "đang phát huy tác dụng hút độc" hoặc "làm ấm khớp". Thực chất, đây là phản xạ kích ứng hóa học tức thì khi isothiocyanate tiếp xúc với đầu mút dây thần kinh cảm giác ngoại biên.
Nghiên cứu về viêm da do thực vật họ Ranunculaceae ghi nhận các loài thực vật này thường được đắp dạng bã để trị đau thấp khớp, đau cơ hoặc cảm lạnh [3]. Tuy nhiên, việc đắp bã cây dại C. falcatus cùng họ đã khiến 3 bệnh nhân nhập viện với tổn thương viêm da tiếp xúc kích ứng diện rộng, tương đương bỏng độ 2 do hoạt chất glycoside ranunculin [5]. Tổng hợp 10 bài báo tại Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận 25 bệnh nhân (18 nữ, 7 nam, tuổi trung bình 53,4) bị bỏng do đắp bã thực vật, trong đó nữ giới có xu hướng sử dụng các bài thuốc thay thế cao gấp 2 lần nam giới [3].
Mọi biện pháp đắp bã thực vật tươi sống chứa chất kích ứng cao lên khớp đều tiềm ẩn nguy cơ tổn thương da vượt xa tác dụng giảm đau mơ hồ. Bằng chứng khoa học hiện tại không hỗ trợ việc bã củ cải có thể thẩm thấu qua các lớp mô sâu để tái tạo sụn khớp hay đảo ngược thoái hóa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ cải trị đau khớp
Nhiều người tin rằng củ cải là thực phẩm ăn hằng ngày nên đắp ngoài da tuyệt đối an toàn. Đây là quan niệm sai lầm lớn về độc tính học qua đường da so với đường tiêu hóa. Khi ăn, lượng nhỏ chất cay phân tán nhanh và bị trung hòa một phần bởi nước bọt, dịch vị dạ dày.
Ngược lại, khi giã nát và đắp cố định một chỗ, tế bào thực vật bị phá vỡ hoàn toàn, nồng độ isothiocyanate đậm đặc tập trung cao độ trên một diện tích da nhỏ hẹp. Thói quen để qua đêm hoặc ủ kín bằng băng dính càng tạo điều kiện cho phản ứng bỏng hóa chất diễn ra âm thầm, khi phát hiện thì da đã hoại tử nông hoặc rộp bọng nước.
Ai nên tuyệt đối thận trọng?
Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa việc tự ý đắp bã củ cải sống:
- Người có tiền sử viêm da dị ứng, chàm, vảy nến hoặc hàng rào bảo vệ da suy yếu.
- Người từng có phản ứng quá mẫn, hen suyễn nghề nghiệp hoặc kích ứng đường hô hấp liên quan đến isocyanate [1].
- Người cao tuổi có làn da mỏng manh, tuần hoàn ngoại vi kém.
- Bệnh nhân đái tháo đường bị giảm cảm giác tại các khớp chi dưới, rất khó nhận biết sớm cảm giác bỏng rát, dễ dẫn đến loét da nhiễm trùng.
Xử trí khi da bị kích ứng và cách áp dụng thực phẩm an toàn
Nếu đã lỡ đắp bã củ cải và xuất hiện cảm giác châm chích dữ dội, người bệnh cần nhanh chóng gỡ bỏ lớp bã, rửa sạch vùng da dưới vòi nước mát chảy liên tục trong nhiều phút để làm loãng hoạt chất cay. Không tự ý bôi thêm dầu gió, nghệ hay các loại cao dán khác lên vùng da đang đỏ rát. Trường hợp da xuất hiện bóng nước hoặc loét trợt, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được xử trí theo phác đồ bỏng [3].
Củ cải vẫn là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng khi dùng qua đường ăn uống:
- Chế biến chín qua các món canh, luộc hoặc hầm giúp nhiệt phân giảm bớt nồng độ chất cay nồng, dễ tiêu hóa hơn.
- Khi sơ chế số lượng lớn củ cải sống, đặc biệt với những người có cơ địa nhạy cảm, nên đeo găng tay để tránh tình trạng viêm da đầu ngón tay [2].
- Để kiểm soát bệnh viêm khớp, cần đi khám chuyên khoa xương khớp để xác định chính xác nguyên nhân (thoái hóa, gout hay viêm khớp dạng thấp), dùng thuốc chuẩn y khoa và kết hợp các bài tập vận động nhẹ nhàng.
Tóm lại, củ cải sống là loại củ quen thuộc trên mâm cơm nhưng không phải thần dược đắp ngoài trị khớp. Việc giã nát đắp kín có thể gây bỏng da, viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề do nồng độ isothiocyanate. Người bệnh cần tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng, ưu tiên tham vấn bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ khớp lẫn làn da.
