Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vốn được thiết kế chuyên biệt nhằm kiểm soát huyết áp thông qua việc tăng cường rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế muối [1]. Tuy nhiên, nhiều người mắc bệnh gút hoặc tăng axit uric máu thường băn khoăn liệu thực đơn này có mang lại lợi ích kép cho khớp xương hay không. Thực tế cho thấy, việc điều chỉnh ăn uống hàng ngày tác động trực tiếp đến nồng độ urat huyết thanh, mở ra hướng hỗ trợ kiểm soát bệnh tự nhiên bên cạnh thuốc.

Các nghiên cứu khoa học xác nhận chế độ ăn DASH có khả năng hạ axit uric máu rõ rệt, đặc biệt đạt hiệu quả cao ở những người có nồng độ axit uric ban đầu ở mức cao [1, 4]. Không chỉ giúp đào thải độc chất, thực đơn này còn gián tiếp ngăn ngừa nguy cơ bùng phát các đợt viêm khớp gút cấp tính [1]. Đây là giải pháp dinh dưỡng được đánh giá cao cho những ai muốn ổn định chuyển hóa cơ thể.

Cơ chế sinh học giúp hạ axit uric của thực đơn DASH

Chế độ ăn DASH tập trung vào các nhóm thực phẩm chính gồm trái cây, rau xanh, các loại hạt, đậu đỗ, sản phẩm sữa ít béo và ngũ cốc nguyên hạt [1]. Đồng thời, chế độ này cắt giảm đáng kể lượng natri, đồ uống ngọt nhiều đường cũng như thịt đỏ và thịt chế biến sẵn [1]. Cấu trúc dinh dưỡng này đối lập hoàn toàn với các yếu tố nguy cơ gây tăng axit uric như thịt đỏ, hải sản, rượu bia và đồ uống nhiều fructose [1].

Việc giảm tiêu thụ purin từ thịt kết hợp với cải thiện tình trạng kháng insulin được xem là cơ chế cốt lõi giúp hạ nồng độ axit uric huyết thanh [1]. Bên cạnh đó, các sản phẩm sữa ít béo chứa thành phần axit orotic, casein và lactalbumin, có khả năng kích thích thận tăng cường bài tiết axit uric ra ngoài qua đường nước tiểu [2]. Nhờ tác động bài tiết urat này, lượng axit uric tồn dư trong máu giảm dần theo thời gian sử dụng [1, 6].

Chất béo trong khẩu phần ăn cũng giữ vai trò quan trọng đối với nồng độ chất thải trong máu. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người có axit uric cao thường tiêu thụ ít chất béo thực vật và chất béo không bão hòa đa (PUFA) hơn [3]. Việc thay thế mỡ bão hòa bằng dầu thực vật giàu PUFA giúp hỗ trợ điều hòa nồng độ urat trong huyết thanh [3].

Bằng chứng khoa học về mức độ giảm axit uric

Dữ liệu can thiệp lâm sàng ghi nhận khả năng hạ axit uric của thực đơn DASH diễn ra nhanh chóng và duy trì ổn định. Trong một phân tích thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, chế độ ăn DASH giúp giảm axit uric máu so với chế độ ăn kiểu Mỹ thông thường [1]. Mức giảm này thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm người bị tăng axit uric máu: giảm 1,0 mg/dL ở người có nồng độ ban đầu từ 6 mg/dL trở lên, và giảm 1,3 mg/dL ở người có nồng độ ban đầu từ 7 mg/dL trở lên [1]. Một thử nghiệm bắt chéo trong 30 ngày cũng ghi nhận ở người tăng huyết áp có axit uric từ 7 mg/dL trở lên, mức giảm trung bình đạt tới 1,29 mg/dL, gần tương đương với hiệu quả của liệu pháp dùng thuốc hạ urat [4].

Về mặt thời gian phát huy tác dụng, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2018 trên 103 người trưởng thành tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp (tuổi trung bình 51,5; 55% nữ; 75% da đen; 42% béo phì; 34% tăng huyết áp) đã làm rõ tiến trình này [5]. Có 24 người (chiếm 23%) có mức axit uric ban đầu từ 6 mg/dL trở lên [5]. Kết quả cho thấy chế độ DASH giúp hạ axit uric máu chỉ sau 30 ngày và duy trì bền vững mốc giảm này suốt 90 ngày [5].

Xét chung toàn bộ nhóm tham gia, DASH hạ 0,5 mg/dL axit uric ở cả ngày thứ 30 và ngày thứ 90 so với nhóm đối chứng [5]. Riêng ở phân nhóm có axit uric ban đầu từ 6 mg/dL trở lên, mức giảm đạt 0,8 mg/dL tại ngày thứ 30 và lên tới 1,0 mg/dL tại ngày thứ 90 [5]. Điều này mang lại căn cứ khoa học quan trọng giúp người bệnh xác định kỳ vọng điều trị khi thay đổi chế độ dinh dưỡng [5].

Tác động bảo vệ dài hạn và giảm nguy cơ mắc gút

Không chỉ dừng lại ở các chỉ số ngắn hạn, việc tuân thủ lâu dài chế độ ăn DASH giúp phòng ngừa nguy cơ mắc bệnh gút rõ rệt trong cộng đồng. Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu quy mô lớn theo dõi suốt 26 năm ở nam giới Mỹ đã xác nhận rằng việc tuân thủ càng cao chế độ ăn DASH thì nguy cơ mắc bệnh gút càng thấp theo cơ chế đáp ứng liều lượng [1, 7].

Dữ liệu phân tích thuần tập tiến cứu ở nam giới trưởng thành của nhóm tác giả Rai và cộng sự cho thấy, nhóm có điểm số tuân thủ chế độ ăn DASH cao nhất (Q5) ghi nhận giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh gút so với nhóm thấp nhất (Q1) với tỷ số chênh OR là 0,68 [6]. Một nghiên cứu đại diện toàn quốc tại Trung Quốc năm 2023 cũng tái khẳng định thực đơn DASH làm giảm nồng độ urat và giảm tỷ lệ tăng axit uric máu ở người trưởng thành [4]. Một nghiên cứu cắt ngang trước đó tại cộng đồng Khai Loan (Đường Sơn, Trung Quốc) cũng cho kết quả tương tự [4].

Ngoài ra, chế độ ăn DASH còn mang lại lợi ích lớn trong việc kiểm soát các bệnh chuyển hóa đi kèm. Tăng huyết áp xuất hiện ở 74% bệnh nhân gút và 50% người có axit uric cao [1]. Thử nghiệm ban đầu của DASH chỉ ra rằng thực đơn này giúp hạ huyết áp tâm thu 11,4 mm Hg và hạ huyết áp tâm trương 5,5 mm Hg nhiều hơn so với chế độ ăn đối chứng, giúp giải quyết cùng lúc hai vấn đề tim mạch và khớp [1].

Thách thức từ thực tế và giới hạn của các nghiên cứu

Dù mang lại nhiều tiềm năng, việc đưa chế độ ăn DASH vào cuộc sống thực tế vẫn đối mặt với một số rào cản nhất định. Nghiên cứu năm 2019 can thiệp chế độ ăn DASH trên người Mỹ gốc Phi có thu nhập thấp tại các khu vực đô thị cho thấy: việc chỉ hướng dẫn và hỗ trợ tài chính để mua trái cây, rau, hạt và đậu không làm giảm axit uric máu một cách nhất quán [7]. Nguyên nhân là do mức độ tuân thủ thực tế của người tham gia không đồng đều [7]. Tuy vậy, nghiên cứu này vẫn ghi nhận xu hướng giảm axit uric rõ rệt hơn ở nhóm có nồng độ ban đầu tăng cao [7].

Bên cạnh đó, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn tồn tại những giới hạn cần lưu ý. Nhiều nghiên cứu trước đây loại trừ những người có bệnh tim mạch từ trước, bệnh thận tiến triển hoặc đái tháo đường phải dùng thuốc [8]. Đối tượng nghiên cứu trong thử nghiệm DASH-Sodium có tỷ lệ uống rượu thấp và có tới 55% là phụ nữ, khác biệt với quần thể bệnh nhân gút điển hình vốn đa phần là nam giới và sử dụng nhiều đồ uống có cồn [8].

Đồng thời, thời gian can thiệp của nhiều thử nghiệm lâm sàng còn tương đối ngắn, chỉ kéo dài từ 30 đến 90 ngày [3, 4]. Các phân tích trên từng phân nhóm nhỏ cũng mang tính chất thăm dò [8]. Nghiên cứu của Gao và cộng sự còn lưu ý thêm rằng hiệu quả hạ urat của DASH thể hiện rõ rệt hơn ở phân nhóm nam giới từ 50 tuổi trở lên và có mức độ hoạt động thể lực thấp [3].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng DASH cho bệnh gút

Nhiều người lầm tưởng rằng chế độ ăn kiêng có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị gút. Tại Mỹ, có hơn 18% người trưởng thành bị tăng axit uric máu và gần 8 triệu người mắc gút, trong đó hơn một nửa không dùng thuốc hạ urat [7]. Mặc dù chế độ ăn đóng vai trò chiến lược quan trọng cho những người bệnh nhẹ, người không dung nạp thuốc hoặc muốn phòng ngừa, nhưng nó không thể thay thế chỉ định y khoa khi bệnh đã ở giai đoạn tiến triển [7].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác liên quan đến lượng muối (natri) tiêu thụ. Trong một thử nghiệm, việc tăng lượng natri khẩu phần ở mức cao (180 mmol/ngày, tương đương mức tiêu thụ trung bình của người Mỹ là 1.659 mg/1.000 kcal/ngày) có thể gây giảm axit uric do cơ chế bài tiết [8]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh kết quả này hoàn toàn không ủng hộ việc ăn mặn để hạ axit uric [8]. Ở những người tuân thủ chế độ ăn DASH, việc tăng natri từ mức trung bình lên mức cao thực tế không có tác động đến chỉ số axit uric máu [8].

Tương tự như việc khởi đầu dùng thuốc lợi tiểu thiazide, sự thay đổi quá đột ngột lượng muối ăn vào có thể gây biến động nồng độ axit uric cấp tính, từ đó dễ kích hoạt các đợt bùng phát cơn đau gút [8]. Do đó, người bệnh không nên tự ý kiêng khem muối quá mức một cách đột ngột [8].

Những ai cần thận trọng khi áp dụng chế độ ăn này?

Mặc dù DASH là mô hình ăn uống lành mạnh, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi thay đổi thói quen dinh dưỡng:

  • Người đang trong giai đoạn bùng phát cơn gút cấp: Bất kỳ sự dao động nồng độ axit uric nhanh chóng nào trong máu cũng có thể khiến tinh thể urat bị xáo trộn và kéo dài cơn đau khớp [8].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đái tháo đường đang dùng thuốc: Cần có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế vì sự thay đổi khoáng chất và đạm thực vật cần được tính toán cá nhân hóa [8].
  • Người có nồng độ axit uric máu bình thường: Hiệu quả hạ urat của thực đơn này ở người có axit uric thấp hoặc bình thường là không đáng kể so với nhóm tăng axit uric máu [1, 4].
  • Người có thói quen uống nhiều rượu bia: Việc chỉ áp dụng DASH mà không cắt giảm rượu bia sẽ làm triệt tiêu các tác động tích cực của chế độ ăn lên chỉ số urat [1, 5].

Hướng dẫn áp dụng thực đơn DASH hỗ trợ khớp hàng ngày

Để đạt được hiệu quả hạ axit uric tối ưu, người bệnh nên tiếp cận chế độ DASH một cách toàn diện và cân bằng thay vì chỉ tăng cường đơn lẻ một vài loại thực phẩm [7].

  • Tăng cường rau xanh, đậu đỗ và các loại hạt: Đây là nguồn cung cấp đạm thực vật dồi dào, an toàn cho người bệnh gút mà không làm tăng tải lượng purin như đạm động vật [1, 6].
  • Bổ sung sữa và sữa chua ít béo: Sử dụng đều đặn các sản phẩm từ sữa ít béo hàng ngày để tận dụng hoạt tính thúc đẩy đào thải axit uric qua đường tiết niệu của axit orotic và casein [1, 6]. Chế độ ăn thuần chay thiếu sữa có thể dẫn đến nguy cơ tăng axit uric cao hơn so với ăn chay có dùng sữa [2].
  • Hạn chế tối đa thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và hải sản: Thay thế bằng các nguồn đạm nạc hoặc chất béo không bão hòa từ thực vật như các loại dầu hạt [1, 5].
  • Cắt giảm đồ uống ngọt có đường: Đặc biệt tránh các loại nước giải khát chứa nhiều si-rô ngô giàu fructose, bởi fructose là chất xúc tác trực tiếp làm tăng sinh tổng hợp axit uric trong cơ thể [1].
  • Kiểm soát lượng muối vừa phải: Hạn chế natri từ từ để hỗ trợ hạ huyết áp, tránh cắt giảm quá mức hoặc đột ngột gây dao động lượng urat tự do trong máu [1, 3].

Chế độ ăn DASH là giải pháp dinh dưỡng dựa trên bằng chứng giúp giảm nồng độ axit uric máu trong vòng 30 đến 90 ngày, đồng thời hỗ trợ kiểm soát huyết áp hiệu quả cho bệnh nhân gút [1, 4]. Người bệnh nên xây dựng thực đơn khoa học, duy trì lối sống vận động và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để kết hợp hài hòa giữa dinh dưỡng và phác đồ điều trị dùng thuốc.