Đau nhức xương khớp có nên dùng cây chóc máu ngâm rượu để xoa bóp, uống?

Nhiều người lớn tuổi thường truyền tai nhau bài thuốc ngâm rượu rễ cây chóc máu để xoa bóp các khớp sưng đau hoặc nhâm nhi mỗi ngày một chén nhỏ nhằm "thông kinh hoạt lạc". Thói quen tự ý đào rễ cây rừng về ngâm rượu uống trị bệnh khớp vốn rất phổ biến ở các vùng nông thôn và miền núi. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự là "thần dược" chữa dứt điểm đau nhức xương khớp như lời đồn đại, hay đây chỉ là sự nhầm lẫn giữa kinh nghiệm dân gian truyền miệng và bằng chứng khoa học thực tế?

Câu trả lời ngắn gọn từ góc nhìn y học hiện đại là người bệnh không nên tự ý dùng chóc máu ngâm rượu để uống hoặc xoa bóp với kỳ vọng chữa khỏi đau nhức xương khớp. Dù cây chóc máu có chứa một số hoạt chất chống oxy hóa và kháng viêm ở mức độ tế bào hoặc trên mô hình động vật, phần lớn các nghiên cứu khoa học xác thực hiện nay lại tập trung vào công dụng hỗ trợ kiểm soát đường huyết và chuyển hóa. Việc uống rượu ngâm rễ cây tự phát tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc rượu, tổn thương gan thận và bỏ lỡ giai đoạn điều trị bệnh khớp kịp thời.

Cây chóc máu là gì và dân gian sử dụng ra sao?

Cây chóc máu, có tên khoa học là Salacia chinensis, thuộc họ Dây gối (Celastraceae, trước đây thường xếp vào họ Hippocrateaceae) ^[1]. Đây là loài cây bụi dây leo thân gỗ, mọc hoang dã nhiều tại các quốc gia vùng Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam và Thái Lan ^[1], ^[2]. Trong y học dân gian ở một số địa phương, rễ và thân cây chóc máu thường được người dân thu hái, phơi khô rồi sắc nước uống hoặc ngâm rượu trắng nồng độ cao để dùng dần khi thời tiết chuyển mùa gây nhức mỏi chân tay.

Theo quan niệm dân gian, các loại cây dây leo có nhựa đỏ hoặc thân gỗ chắc khỏe thường mang tính bổ huyết, khu phong, trừ thấp. Người dân cho rằng rượu ngâm rễ chóc máu khi xoa bóp ngoài da sẽ giúp làm ấm khớp, tan máu bầm và giảm cảm giác ê ẩm. Khi uống vào cơ thể, rượu thuốc được kỳ vọng sẽ giúp lưu thông khí huyết và cải thiện tình trạng thoái hóa khớp. Tuy nhiên, những niềm tin truyền miệng này chưa từng trải qua các quy trình kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt về tính hiệu quả cũng như độ an toàn trên người bệnh xương khớp.

Cơ chế sinh học dưới góc nhìn dược lý hiện đại

Để làm sáng tỏ tác dụng sinh học thực sự của cây chóc máu, các nhà dược lý học quốc tế đã tiến hành phân lập nhiều hoạt chất từ thân, rễ và lá của loài thực vật này. Trái ngược với kỳ vọng về một loại thuốc chuyên trị khớp, các công trình nghiên cứu hiện đại lại phát hiện chóc máu tập trung chủ yếu vào nhóm hoạt chất điều hòa chuyển hóa đường và lipid ^[1], ^[3].

Thành phần nổi bật nhất trong cây chóc máu (Salacia chinensis) và các loài cùng chi như Salacia reticulata bao gồm salacinol, kotalanol, ponkorinol, salaprinol cùng hoạt chất sinh học quý mangiferin ^[2], ^[3]. Các hợp chất này thể hiện khả năng ức chế mạnh men alpha-glucosidase ở ruột non ^[1], ^[3]. Men alpha-glucosidase chịu trách nhiệm phân cắt đường đôi thành đường đơn; khi men này bị ức chế, tốc độ hấp thu carbohydrate chậm lại, từ đó giúp kiểm soát hiện tượng tăng đường huyết sau bữa ăn ^[1], ^[4].

Bên cạnh đó, các chiết xuất từ chi Salacia còn tác động lên enzyme aldose reductase, lipase tụy, thụ thể PPAR-alpha và chất vận chuyển glucose GLUT-4 ^[3]. Ở khía cạnh viêm nhiễm, chiết xuất methanol từ thân cây chóc máu đã được ghi nhận có khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) từ đại thực bào màng bụng của chuột được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS), đồng thời sở hữu hoạt tính dọn gốc tự do và chống oxy hóa ^[1]. Một số phân tử như mangiferin trong cây chóc máu cũng góp phần cải thiện các chỉ số sinh hóa và huyết học trong điều kiện cơ thể chịu áp lực oxy hóa do bệnh mạn tính ^[2].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói lên điều gì?

Khi rà soát các nghiên cứu thực nghiệm được công bố, giới khoa học ghi nhận nhiều dữ liệu đáng chú ý về cây chóc máu (Salacia chinensis) và các loài thực vật họ hàng:

Thứ nhất, một nghiên cứu tại Nhật Bản và Thái Lan vào năm 2003 đã đánh giá các hoạt tính sinh học của dịch chiết methanol từ thân cây chóc máu (Salacia chinensis) thu hái tại Thái Lan ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành thử nghiệm cả in vitro và in vivo trên chuột được nạp đường sucrose hoặc maltose ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất chóc máu thể hiện tác dụng hạ đường huyết mạnh, ức chế enzyme alpha-glucosidase ruột, ức chế enzyme aldose reductase ở thủy tinh thể của chuột, ngăn chặn sự hình thành các hợp chất Amadori và sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) ^[1]. Nghiên cứu cũng phân lập thành công chất ức chế alpha-glucosidase chủ đạo là salacinol và chứng minh dịch chiết có hoạt tính dọn gốc tự do, giảm sản sinh nitric oxide từ đại thực bào chuột ^[1]. Mặc dù ức chế nitric oxide là một dấu hiệu kháng viêm tiềm năng, nghiên cứu này không đánh giá tác động trên bất kỳ mô hình tổn thương sụn khớp hay viêm khớp thực nghiệm nào ^[1].

Thứ hai, nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát lợi ích của mangiferin phân lập từ cây chóc máu (Salacia chinensis) trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng hóa chất streptozotocin ^[2]. Trong thử nghiệm này, mangiferin được cho chuột uống với liều 40 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong liên tục 30 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy mangiferin giúp giảm nồng độ đường huyết có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) ^[2]. Đồng thời, các chỉ số urê, acid uric, creatinin cùng các men gan như AST, ALT và ALP ở chuột bệnh đều giảm rõ rệt sau 30 ngày dùng hoạt chất ^[2]. Số lượng hồng cầu, bạch cầu và các chỉ số chức năng huyết học cũng được cải thiện tích cực ^[2]. Nhóm nghiên cứu kết luận mangiferin trong chóc máu có đặc tính trị đái tháo đường và không gây độc trên chuột, tuy nhiên đây là nghiên cứu nội khoa chuyển hóa, không đo lường tổn thương cơ xương khớp ^[2].

Thứ ba, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi, đối chứng giả dược, bắt chéo trên người tình nguyện khỏe mạnh vào năm 2016 đã làm rõ tác động chuyển hóa của chiết xuất cây chóc máu (Salacia chinensis) ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dùng chiết xuất chóc máu cùng bữa ăn giúp ức chế sự gia tăng đường huyết sau ăn ở thời điểm 30 phút, đồng thời làm giảm diện tích dưới đường cong (AUC) của glucose và insulin ở những người có đường huyết lúc đói từ 100 đến 125 mg/dL ^[4]. Ở một thử nghiệm khác được trích dẫn, liều 1000 mg chiết xuất Salacia chinensis dùng kèm bữa ăn giàu carbohydrate (khoảng 600 Kcal) đã làm giảm AUC glucose hiệu quả ^[4]. Trong thử nghiệm sơ bộ trên 30 bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng suy thận mạn tính chia làm 2 nhóm (mỗi nhóm 15 người), nhóm uống 1000 mg chóc máu hai lần mỗi ngày đã cho thấy sự ổn định về chức năng thận so với nhóm dùng giả dược ^[4]. Toàn bộ dữ liệu này khẳng định tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa đường huyết, hoàn toàn không liên quan đến việc phục hồi sụn hay giảm đau thoái hóa khớp ^[4].

Thứ tư, bài tổng quan năm 2015 trên tạp chí Phytotherapy Research đã đánh giá độ an toàn và tác dụng hạ lipid, kiểm soát đường huyết của loài cây liên quan Salacia reticulata cùng Salacia chinensis ^[3]. Nghiên cứu tổng hợp khẳng định các chiết xuất từ rễ, thân và lá chứa nhiều hợp chất quý như salacinol, kotalanol, mangiferin giúp điều hòa chuyển hóa qua nhiều đích sinh học ^[3]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu trên chuột cống và chuột nhắt đều chỉ ra rằng chiết xuất từ các loài Salacia, bao gồm S. chinensis, có độ an toàn cực kỳ cao, không gây độc tính đáng kể ^[3]. Ở người, chiết xuất thực vật này giúp giảm glucose huyết tương, giảm insulin, giảm HbA1c và điều hòa lipid máu mà không có bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào được báo cáo ^[3]. Tuy nhiên, bài viết cũng nhấn mạnh việc thiếu vắng các chuẩn hóa hoạt chất dịch chiết do tổ hợp hóa học quá phức tạp ^[3].

Thứ năm, đối với bệnh lý xương khớp, nghiên cứu vào năm 2010 đã thử nghiệm bột lá của một loài cùng chi là Salacia reticulata (SRL) trên chuột nhắt bị viêm khớp dạng thấp gây bởi kháng thể collagen (mô hình CAIA) ^[5]. Động vật thí nghiệm được cho ăn khẩu phần chứa 1% (khối lượng/khối lượng) bột lá Salacia reticulata trong suốt 23 ngày ^[5]. Kết quả kiểm tra mô học cho thấy việc điều trị giúp giảm tình trạng sưng phù bàn chân giai đoạn khởi phát nhanh, hạn chế sự xâm nhập của tế bào viêm, giảm tổn thương mô xương và giảm sự kích hoạt hủy cốt bào so với nhóm đối chứng ^[5]. Mức biểu hiện mRNA của các gen liên quan đến hủy cốt bào cũng suy giảm ^[5]. Dù vậy, nồng độ các chất trung gian gây viêm trong huyết thanh và mức mRNA của các gen liên quan đến viêm không có sự khác biệt giữa nhóm dùng SRL và nhóm đối chứng ^[5]. Các nhà khoa học nhận định loài thực vật này có thể làm giảm thoái hóa mô xương khớp thông qua việc điều hòa quá trình tạo hủy cốt bào, nhưng bằng chứng này mới dừng lại trên mô hình chuột của loài Salacia reticulata, chưa thể suy diễn trực tiếp cho cây chóc máu (Salacia chinensis) trên con người ^[5].

Giữa lời đồn và thực tế: Giới hạn của bằng chứng hiện có

Tổng hợp các tài liệu khoa học cho thấy có một khoảng cách rất lớn giữa công dụng dân gian đồn thổi và bằng chứng thực nghiệm của cây chóc máu. Trước hết, tuyệt đối chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên thế giới đánh giá hiệu quả của cây chóc máu (Salacia chinensis) trong việc giảm đau hay điều trị viêm khớp, thoái hóa khớp ở người. Các nghiên cứu lâm sàng hiện có chỉ chứng minh chiết xuất chóc máu hỗ trợ giảm đường huyết sau bữa ăn và an toàn cho chức năng thận, gan ^[2], ^[4], ^[3].

Nghiên cứu về cơ xương khớp duy nhất ghi nhận lợi ích bảo vệ mô xương lại được thực hiện trên chuột với loài Salacia reticulata, sử dụng bột lá chuẩn hóa chứ không phải rượu ngâm rễ cây chóc máu ^[5]. Hơn nữa, việc ức chế nitric oxide hay dọn gốc tự do mới chỉ được ghi nhận ở mức độ tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^[1]. Những phản ứng sinh hóa trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc cồn thuốc ngâm rễ cây có thể thẩm thấu qua các lớp biểu bì da dày, đi sâu vào ổ khớp để sửa chữa sụn khớp bị hao mòn.

Nhiều người bệnh cảm thấy khớp "đỡ đau" sau khi xoa bóp rượu ngâm chóc máu thực chất là do hai yếu tố: tác động cơ học của động tác mát-xa làm tăng tuần hoàn máu cục bộ, và cảm giác the nóng tạm thời của cồn trên da đánh lừa các thụ thể cảm giác đau của hệ thần kinh. Tác dụng làm dịu thoáng qua này hoàn toàn không làm thay đổi bản chất của tổn thương khớp bên dưới.

Rủi ro tiềm ẩn khi tự ngâm rượu chóc máu để xoa bóp, uống

Thói quen chặt rễ cây rừng ngâm rượu trắng uống hàng ngày tiềm ẩn rất nhiều hiểm họa cho sức khỏe. Dù các chiết xuất nước hoặc cồn tinh khiết của chóc máu được kiểm tra là an toàn trên động vật ^[2], ^[3], việc ngâm rượu thủ công tại gia đình lại hoàn toàn khác biệt:

• Ngộ độc rượu và tổn thương gan thận: Uống rượu ngâm rễ cây hàng ngày tạo gánh nặng chuyển hóa rất lớn cho gan và thận. Nguy cơ sử dụng phải rượu nấu thủ công chứa nồng độ methanol hoặc aldehyde cao có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính, suy đa tạng.
• Tác dụng phụ ngoài da: Xoa bóp rượu nồng độ cồn cao liên tục lên vùng khớp sưng viêm có thể gây khô da, bỏng rát, kích ứng, viêm da tiếp xúc hoặc nhiễm trùng nếu vùng da đó có vết trầy xước.
• Tương tác hạ đường huyết ngoài ý muốn: Do cây chóc máu chứa các chất ức chế men alpha-glucosidase rất mạnh ^[1], ^[4], ^[3], người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết nếu vô tình uống thêm rượu chóc máu có thể gặp phải tình trạng tụt đường huyết đột ngột, gây chóng mặt, vã mồ hôi, ngất xỉu hoặc hôn mê.
• Nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật: Trong tự nhiên, việc nhận dạng rễ cây dây leo rừng rất dễ nhầm lẫn với các loài cây chứa độc tính cao. Uống nhầm rượu ngâm cây có độc có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và không nên tự ý sử dụng các chế phẩm rượu ngâm chóc máu:

• Người mắc bệnh gan mạn tính: Những bệnh nhân viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan tuyệt đối không được uống rượu ngâm dưới bất kỳ hình thức nào để tránh làm bùng phát suy gan.
• Bệnh nhân đái tháo đường đang điều trị: Hoạt chất trong cây chóc máu có khả năng ức chế hấp thu đường đôi rất rõ rệt ^[1], ^[2], ^[4]. Việc kết hợp tùy tiện với insulin hoặc thuốc uống hạ đường huyết dễ dẫn tới các biến cố hạ đường huyết nguy hiểm.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào xác nhận mức độ an toàn của việc sử dụng cây chóc máu trên thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người đang trong đợt viêm khớp cấp tính: Khớp đang nóng, đỏ, sưng đau dữ dội (như cơn gút cấp, viêm khớp nhiễm khuẩn) nếu xoa bóp rượu nóng sẽ làm giãn mạch ồ ạt, khiến tình trạng viêm và sưng nề trở nên trầm trọng hơn.

Hướng dẫn chăm sóc khớp khoa học và an toàn

Thay vì phó thác sức khỏe vào những bình rượu thuốc rễ cây chưa rõ cơ chế trị khớp, người bị đau nhức xương khớp cần áp dụng các biện pháp khoa học đã được chứng minh hiệu quả:

• Thăm khám y khoa chuyên khoa: Khi có triệu chứng đau nhức, cứng khớp buổi sáng hoặc sưng khớp kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để chụp X-quang, xét nghiệm máu nhằm xác định chính xác nguyên nhân (thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, viêm cột sống dính khớp hay gút).
• Tuân thủ phác đồ chuẩn: Uống thuốc kháng viêm, giảm đau theo đúng chỉ định của bác sĩ. Không tự ý ngưng thuốc tây để chuyển sang uống rượu rễ cây.
• Vận động và tập luyện nhẹ nhàng: Duy trì các bài tập phù hợp như bơi lội, đạp xe tại chỗ, đi bộ trên nền phẳng để kích thích bao hoạt dịch tiết dịch bôi trơn khớp, tăng cường sức mạnh khối cơ quanh khớp nhằm giảm tải lực nén lên sụn.
• Chườm đúng cách: Với các cơn đau mạn tính do cứng khớp khi trời lạnh, người bệnh có thể chườm ấm bằng túi nước nóng hoặc khăn ấm để thư giãn cơ bắp. Ngược lại, nếu khớp đang sưng nóng đỏ, nên chườm lạnh ngắt quãng để giảm phù nề, tuyệt đối không xoa bóp cồn cay nóng.
• Chế độ dinh dưỡng cân đối: Kiểm soát cân nặng nhằm giảm áp lực lên các khớp chịu tải như khớp gối, khớp háng và cột sống thắt lưng.

Cây chóc máu (Salacia chinensis) là một nguồn dược liệu quý giá của tự nhiên, nhưng giá trị nổi bật nhất của nó nằm ở khả năng hỗ trợ chuyển hóa đường huyết ^[1], ^[2], ^[4], chứ không phải bài thuốc chữa khỏi bệnh khớp. Người dân không nên tự ý đào rễ ngâm rượu để uống hay xoa bóp, tránh biến chứng khôn lường cho gan thận và làn da. Khi gặp vấn đề về xương khớp, việc thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín luôn là quyết định đúng đắn nhất để bảo tồn chức năng vận động lâu dài.