Những chuỗi hạt đỏ viền đen bắt mắt làm từ hạt cam thảo dây (thường gọi là hạt mắt cua) từ lâu đã trở thành món đồ trang sức thủ công mỹ nghệ quen thuộc được bày bán ở nhiều điểm du lịch và chợ lưu niệm. Tuy nhiên, trước các cảnh báo về độc tính chết người của loài hạt này, không ít người tiêu dùng cảm thấy lo lắng liệu việc đeo chuỗi hạt trên cổ tay hoặc tiếp xúc trực tiếp mỗi ngày có khiến độc tố ngấm qua da hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là việc chỉ đeo chuỗi hạt cam thảo dây còn nguyên vẹn trên bề mặt da lành lặn không có nguy cơ gây nhiễm độc toàn thân. Mối nguy hiểm chết người của loài hạt này chủ yếu xảy ra khi hạt bị nghiền nát hoặc nhai vỡ rồi xâm nhập qua đường tiêu hóa, hoặc khi tiếp xúc với các dị nguyên bề mặt gây kích ứng da thông thường.
Nguồn gốc hạt mắt cua và sự hiện diện trong thế giới trang sức
Cây cam thảo dây có tên khoa học là Abrus precatorius, vốn là loài dây leo có nguồn gốc từ Ấn Độ cùng các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới [1]. Sau khi được du nhập vào bang Florida cùng khu vực Caribbean, loài cây này hiện đã phân bố phổ biến tại các vùng này cũng như khắp miền nam nước Mỹ [1]. Dân gian gọi loài hạt này bằng rất nhiều tên gọi khác nhau như đậu jequirty, đậu tràng hạt (rosary pea), hạt cầu nguyện (prayer bead), hạt mắt cua (crab's eye) hay hạt tình yêu (love bean) [1].
Cây cam thảo dây tạo ra các quả đậu chứa hạt hình bầu dục với lớp vỏ ngoài cứng và rất bóng láng [1]. Màu sắc của hạt khá đa dạng, từ đỏ, đen, cam cho đến trắng với các tâm đốm đen hoặc trắng tương phản [1]. Nhờ hình thức bóng đẹp và màu sắc rực rỡ đặc trưng này, hạt cam thảo dây thường xuyên được người dân thu hái để xâu thành đồ trang sức đeo tay, làm chuỗi tràng hạt và các vật phẩm trang trí thủ công [1].
Mặc dù tất cả các bộ phận của cây đều có độc, nhưng nồng độ độc chất độc hại nhất lại tập trung đậm đặc bên trong các hạt [1]. Điều này biến những chiếc vòng tay tưởng chừng vô hại trở thành vật chứa mầm mống độc chất sinh học nguy hiểm bậc nhất trong tự nhiên nếu không được sử dụng và bảo quản đúng cách [1].
Độc tố abrin hoạt động như thế nào trong cơ thể?
Hạt cam thảo dây chứa một độc tố cực mạnh có tên là abrin, bên cạnh một lượng nhỏ các chất khác như glycyrrhizin, acid aric và N-methyltryptophal [1]. Abrin là một toxalbumin được cấu tạo bởi hai tiểu đơn vị gồm chuỗi A và chuỗi B liên kết đồng hóa trị thông qua một cầu nối disulfide [1]. Cấu trúc phân tử của abrin tương đồng với insulin, ricin, cũng như độc tố của vi khuẩn botulinum, dịch tả và bạch hầu [1].
Khi xâm nhập vào mô sống, chuỗi B của abrin đóng vai trò như chiếc chìa khóa giúp độc tố gắn kết vào các thụ thể trên bề mặt tế bào, từ đó tạo điều kiện cho chuỗi A xâm nhập vào bên trong nội bào [1]. Sau khi vào trong tế bào, chuỗi A sẽ tác động trực tiếp lên tiểu phần ribosome 60s để ức chế các yếu tố kéo dài EF-1 và EF-2 [1]. Hoạt động này chặn đứng hoàn toàn quá trình tổng hợp protein của tế bào, dẫn tới sự hủy hoại và làm chết tế bào hàng loạt [1].
Độc chất abrin thuộc nhóm protein bất hoạt ribosome loại II (Type II Ribosome Inactivating Protein) [2]. Hoạt chất này có cấu trúc và chức năng tương tự như chất độc ricin nổi tiếng, nhưng thậm chí còn được đánh giá là gây tử vong nguy hiểm hơn [3].
Đeo hạt trên da có thực sự ngấm độc?
Về mặt lý thuyết hấp thu qua da, độc tố abrin là một phân tử protein toxalbumin có kích thước lớn [1]. Hàng rào biểu bì của làn da người khỏe mạnh hoàn toàn không cho phép các phân tử protein khổng lồ như abrin thấm tự do qua da để đi vào tuần hoàn máu. Hơn thế nữa, hạt cam thảo dây sở hữu một lớp vỏ bọc bên ngoài vô cùng cứng và bóng láng [1].
Lớp vỏ cứng tự nhiên này đóng vai trò như một màng ngăn bảo vệ kiên cố [1]. Thậm chí trong trường hợp nuốt phải hạt qua đường miệng, việc nuốt hạt còn nguyên vẹn thường không gây ra bệnh cảnh nghiêm trọng do lớp vỏ ngoài ngăn chặn chất độc bị tiêu hóa và hấp thu vào cơ thể [1]. Đại đa số các trường hợp nuốt phải hạt nguyên vẹn chỉ biểu hiện các triệu chứng nhẹ và bệnh nhân thường hồi phục hoàn toàn [1].
Do đó, đối với một chiếc vòng tay thủ công mà các hạt vẫn giữ nguyên lớp vỏ ngoài nhẵn bóng, không bị sứt mẻ hay dập vỡ, việc tiếp xúc cơ học đơn thuần với bề mặt da lành lặn không thể làm giải phóng abrin để gây nhiễm độc toàn thân. Nguy cơ trúng độc chỉ xảy ra khi cấu trúc vỏ hạt bị phá vỡ, khiến bột nhân hạt bên trong thoát ra ngoài và xâm nhập vào cơ thể thông qua vết thương hở sâu hoặc đường nuốt [1].
Nghiên cứu lâm sàng: Hậu quả nặng nề khi hạt bị nghiền nát
Trái ngược với sự an toàn khi tiếp xúc ngoài vỏ, độc tính của hạt cam thảo dây sẽ bộc phát ở mức độ cực kỳ nguy hiểm nếu hạt bị nghiền nát trước khi xâm nhập vào cơ thể [1]. Một báo cáo lâm sàng vào năm 2008 đã ghi nhận trường hợp một người đàn ông cố tình nuốt hạt cam thảo dây đã được nghiền nát [1]. Bệnh nhân này may mắn sống sót nhờ được cấp cứu kịp thời bằng các biện pháp khử nhiễm dạ dày tích cực cùng chế độ hồi sức hỗ trợ tích cực tại bệnh viện [1].
Độc tính nghiêm trọng từ việc tiêu thụ hạt Abrus precatorius cũng được ghi nhận rộng rãi ở nhiều nghiên cứu y khoa khác. Các báo cáo cho thấy hạt cam thảo dây thường bị sử dụng với mục đích tự vẫn tại Ấn Độ [4], [3]. Một nghiên cứu năm 2023 đã công bố trường hợp bệnh nhân đầu tiên tại miền bắc Ấn Độ tự tử bằng cách sử dụng hạt cam thảo dây tìm mua qua mạng internet [3]. Khi hạt bị nghiền vỡ và ăn vào, các triệu chứng đường tiêu hóa xuất hiện rầm rộ bao gồm xuất huyết, viêm dạ dày ruột xuất huyết kèm vết trợt xước, tiêu chảy dữ dội, nôn mửa và đau vùng thượng vị [4], [3].
Bên cạnh tổn thương tiêu hóa, độc tố từ hạt còn gây nên các biến chứng toàn thân nguy hiểm tính mạng như tan máu, tổn thương thận cấp tính, nhiễm độc gan làm tăng men gan và gây các cơn co giật [4]. Một nghiên cứu năm 2008 đã báo cáo hai ca ngộ độc hạt cam thảo dây có biểu hiện bất thường trên hệ thần kinh trung ương gồm tăng áp lực nội sọ và phù gai thị [4]. Trong hai ca bệnh này, một bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn nhờ điều trị bảo tồn hạ áp lực nội sọ, trong khi người bệnh còn lại đã tử vong trước khi các biện pháp can thiệp hiệu quả kịp phát huy tác dụng [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải soi đáy mắt và chụp hình ảnh não bộ để xử trí sớm phù não nhằm cứu sống người bệnh [4].
Tiềm năng giải độc và ứng dụng trong y học cổ truyền
Mặc dù có độc tính khủng khiếp, hạt cam thảo dây từ lâu đã được y học cổ truyền Ayurveda sử dụng để điều trị chứng đau thần kinh tọa và rụng tóc [2]. Để loại trừ hiểm họa tử vong từ abrin, Ayurveda bắt buộc phải thực hiện quy trình khử độc gọi là Shodhana [2].
Một nghiên cứu khoa học công bố năm 2014 đã kiểm chứng quy trình Shodhana bằng phương pháp swedana (đun sôi hạt cam thảo dây trong môi trường nước) và đánh giá hoạt tính sinh học sau khử độc [2]. Các nhà nghiên cứu đã chuẩn bị dịch chiết từ hạt chưa khử độc và hạt đã qua khử độc, sau đó thực hiện hàng loạt thử nghiệm sinh học trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống [2]. Kết quả thử nghiệm ngưng kết hồng cầu cho thấy dịch chiết chưa xử lý gây ngưng kết hồng cầu rất mạnh, trong khi dịch chiết sau khử độc đã loại bỏ được các protein gây ngưng kết độc hại này [2]. Phân tích điện di gel SDS-PAGE xác nhận vệt protein abrin hoàn toàn biến mất trong dịch chiết đã qua xử lý [2].
Thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào ung thư HeLa cho thấy mẫu chưa khử độc làm giảm mạnh tỷ lệ tăng trưởng tế bào, trong khi mẫu đã xử lý cho tỷ lệ sống sót cao [2]. Độc tính trên ấu trùng tôm Artemia (brine shrimp lethality test) cũng ghi nhận chỉ số độc lực suy giảm rõ rệt sau khi khử độc [2]. Thử nghiệm chết theo chương trình trên toàn bộ cơ thể cá ngựa vằn (zebrafish) chứng minh tỷ lệ tế bào sống sót ở nhóm dùng dịch chiết khử độc cao hơn hẳn [2].
Đặc biệt, thử nghiệm khả năng kháng viêm trên mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan với liều uống 100 mg/kg và 200 mg/kg cho thấy dịch chiết đã khử độc ức chế phù chân chuột tương đương với thuốc chống viêm Diclofenac sodium [2]. Điều này chứng minh quá trình đun sôi swedana khử sạch độc tính của abrin mà vẫn giữ nguyên vẹn hoạt tính chống viêm có lợi [2]. Tuy nhiên, các kỹ thuật chế tác vòng tay lưu niệm thông thường không trải qua quy trình khử độc ngặt nghèo này, nên độc chất bên trong nhân hạt vẫn còn nguyên hoạt tính.
Nguy cơ dị ứng da từ phụ kiện và trang sức đeo tay
Mặc dù không ngấm độc abrin qua da, người đeo chuỗi hạt mắt cua vẫn có thể đối mặt với một vấn đề da liễu phổ biến khác: viêm da tiếp xúc dị ứng bắt nguồn từ các phụ kiện hoặc các thành phần kim loại đi kèm chuỗi hạt [5].
Nghiên cứu về người yêu thích trang sức năm 2018 chỉ ra rằng việc trẻ em và thanh thiếu niên thường xuyên đeo các món trang sức giá rẻ ("costume" jewelry) sẽ khiến làn da tiếp xúc với rất nhiều dị nguyên tiếp xúc khác nhau [5]. Tần suất sử dụng trang sức giá rẻ càng nhiều thì nguy cơ phát triển bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng càng cao, đặc biệt là ở những vị trí có xỏ khuyên cơ thể [5]. Ngay cả với các kim loại quý như vàng, nguy cơ dị ứng cũng không hề nhỏ. Một nghiên cứu trên 355 bệnh nhân nghi ngờ viêm da tiếp xúc cho thấy có 17 người (chiếm 4,8%) bị dị ứng với vàng [6]. Khi ngừng tiếp xúc với trang sức vàng, 7 trong số 15 bệnh nhân (46,7%) được theo dõi sau hơn 2 tháng đã ghi nhận tình trạng viêm da biến mất hoàn toàn [6].
Ngoài ra, các phản ứng chéo giữa các kim loại tạp chất như niken, palađi hay thủy ngân cũng có thể kích hoạt các đợt bùng phát viêm da tiếp xúc dai dẳng, lan rộng toàn thân và đáp ứng kém với thuốc bôi thông thường [7]. Khi người dùng đeo vòng hạt cam thảo dây được xâu bằng dây kim loại rẻ tiền, móc khóa xi mạ hoặc hạt bị phết phẩm màu, hóa chất bảo quản công nghiệp, da cổ tay rất dễ bị ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ do viêm da dị ứng tiếp xúc chứ không phải do nhiễm độc abrin.
Hiểu lầm phổ biến và những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Một hiểu lầm rất tai hại là cho rằng hạt cam thảo dây chỉ là một loại hạt cây dại vô hại, có thể để trẻ nhỏ cầm chơi gặm nhấm. Nguy cơ ngộ độc hạt non vào mùa thu cao hơn do hạt của mùa vụ mới chưa trưởng thành có lớp vỏ mềm hơn, trong khi hạt già hơn lại có lớp vỏ giòn và dễ nứt vỡ [1]. Khi người thợ thủ công dùng mũi khoan để xâu dây qua hạt, lớp vỏ ngoài bị đục thủng, tạo điều kiện cho bột hạt có thể vương vãi [1].
Các nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:
- Gia đình có trẻ nhỏ và vật nuôi: Trẻ em thường có thói quen ngậm, cắn hoặc nuốt các vật nhỏ bắt mắt [1], [5]. Nếu trẻ nhai vỡ hạt vòng tay, độc tố abrin sẽ được giải phóng ngay lập tức vào đường tiêu hóa gây viêm loét dạ dày ruột, tổn thương nội tạng hoặc nguy kịch tính mạng [1], [4], [3].
- Người có làn da nhạy cảm hoặc tiền sử viêm da cơ địa: Các phụ kiện kim loại kết hợp trên vòng tay giá rẻ rất dễ gây kích ứng, ngứa ngáy cục bộ [5], [6], [7].
- Thợ chế tác thủ công mỹ nghệ: Những người trực tiếp cưa, mài, khoan hạt cam thảo dây mà không có đồ bảo hộ có nguy cơ hít phải bụi hạt hoặc để bột hạt dính vào niêm mạc mắt, miệng và các vết thương hở trên tay [1].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Để phòng tránh các rủi ro không đáng có khi sử dụng hoặc trưng bày các sản phẩm thủ công từ hạt cam thảo dây, bạn nên thực hiện các biện pháp an toàn sau:
Thứ nhất, kiểm tra kỹ tình trạng của chuỗi hạt. Chỉ giữ những chuỗi hạt còn nguyên vẹn, bề mặt hạt nhẵn bóng, không có dấu hiệu nứt nẻ, bong tróc hay vỡ vụn [1]. Nếu phát hiện hạt bị vỡ đôi hoặc mục nát, hãy bọc kín và vứt bỏ ngay vào thùng rác an toàn để tránh bụi hạt phát tán.
Thứ hai, tuyệt đối không đeo hoặc cất giữ vòng tay hạt cam thảo dây trong tầm với của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Không bao giờ cho trẻ đeo chuỗi hạt này làm đồ chơi hay bùa trừ tà như một số lời truyền miệng dân gian.
Thứ ba, rửa sạch tay sau khi tiếp xúc hoặc xâu chuỗi trang sức. Tránh chạm tay lên mắt, mũi, miệng trong quá trình cầm nắm các loại hạt này. Nếu muốn sử dụng cam thảo dây để làm vị thuốc hỗ trợ sức khỏe, người dân tuyệt đối không tự ý sắc uống hạt thô tại nhà, mà phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình xử lý giải độc hoặc tham khảo chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền [2]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu viêm ngứa tại vùng cổ tay đeo hạt, hãy ngưng sử dụng ngay lập tức để cách ly dị nguyên [5], [6]. Nếu nghi ngờ có người nhai hoặc nuốt phải hạt bị vỡ, cần đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức để được rửa dạ dày và hồi sức hỗ trợ kịp thời [1], [4].