Nhiều người khi bắt đầu chế độ ăn hạn chế carbohydrate hoặc kiểm soát đường huyết thường phân vân giữa que thử nước tiểu và máy đo ceton máu. Việc lựa chọn công cụ phù hợp giúp theo dõi đúng trạng thái chuyển hóa và tránh các rủi ro sức khỏe.
Đo ceton máu là phương pháp chuẩn xác và nhạy hơn hẳn so với que thử nước tiểu, do phản ánh trực tiếp nồng độ thể ceton chính trong máu theo thời gian thực [1], [2]. Ngược lại, que thử nước tiểu có ưu thế vượt trội về chi phí và không xâm lấn, nhưng tồn tại độ trễ lớn và độ đặc hiệu thấp hơn [1], [2].
Cơ chế đo ceton máu và que thử nước tiểu
Ba thể ceton chính trong cơ thể gồm beta-hydroxybutyrate (BHB), acetoacetate và acetone [3], [4]. Máy đo ceton máu mao mạch sử dụng que thử điện hóa để đo trực tiếp nồng độ BHB từ đầu ngón tay [1], [2]. Ngược lại, que thử nước tiểu dùng phản ứng so màu với nitroprusside để phát hiện acetoacetate [1], [5].
Trong cơ thể người, tỷ lệ acetoacetate so với BHB là khoảng 1:10, với BHB là dạng chuyển hóa chiếm ưu thế khi cơ thể ở trạng thái ketosis [2]. Do que thử nước tiểu chỉ phản ứng với acetoacetate mà không phát hiện được BHB, kết quả nước tiểu không đại diện cho nồng độ ceton thực sự trong huyết tương [5], [2].
Độ chuẩn xác và độ trễ: Đâu là sự khác biệt?
Nghiên cứu trên 529 bệnh nhân tăng đường huyết cho thấy que thử nước tiểu và ceton máu tương quan tốt ở mức độ thấp, nhưng tương quan kém khi nồng độ ceton tăng cao [6]. Điểm ceton nước tiểu +, ++, +++ tương ứng với mức ceton máu trung vị lần lượt là 0,5 mmol/l, 0,7 mmol/l và 3 mmol/l [6]. Nguy cơ nhiễm toan ceton liên quan đến mức ceton máu từ 3 mmol/l trở lên cao hơn nhiều so với kết quả nước tiểu +++ [6].
Que thử nước tiểu có hiện tượng trễ từ 2 đến 4 giờ vì nước tiểu tích tụ trong bàng quang phản ánh lượng ceton đào thải trước đó chứ không phải thời điểm hiện tại [2], [7]. Khi tình trạng nhiễm toan ceton hồi phục, BHB chuyển hóa ngược lại thành acetoacetate để thải qua thận, khiến kết quả thử nước tiểu vẫn có thể tăng ngay cả khi người bệnh đang hồi phục [2], [8]. Ngoài ra, que thử nước tiểu không đáng tin cậy để theo dõi trạng thái ketosis nhẹ hoặc tốc độ giảm mỡ trong chế độ ăn hạn chế calo nghiêm ngặt [1], [5].
So sánh chi phí và tính tiện lợi giữa hai cách đo
Que thử nước tiểu đã được ứng dụng lâm sàng hơn 50 năm, có giá thành rẻ hơn ít nhất 7 lần so với que đo máu [1]. Mỗi que thử nước tiểu có giá khoảng 0,10 USD, trong khi que đo ceton máu tốn khoảng 0,70 USD mỗi que [1]. Thiết bị đo ceton máu cá nhân cũng đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu ít nhất khoảng 25 USD [1].
Mặc dù máy đo máu hiện nay cho phép tự kiểm tra tại nhà với dải đo từ 0 đến 8 mmol/l [7], phương pháp này đòi hỏi chích máu ngón tay gây xâm lấn và bất tiện [1]. Do đó, nhiều người mới bắt đầu vẫn ưu tiên que thử nước tiểu vì tính kinh tế và dễ sử dụng [1].
Yếu tố gây nhiễu kết quả que thử nước tiểu
Kết quả que thử nước tiểu phụ thuộc vào lượng nước tiểu bài tiết và lượng nước uống vào [2]. Khi mức ceton trong máu chỉ tăng nhẹ, cơ thể thải rất ít ceton qua thận do hiệu ứng tương tự ngưỡng thận của glucose, dẫn đến việc que thử không phát hiện được [7].
Một số thuốc chứa nhóm sulfhydryl như captopril, penicillamine và mesna có thể gây kết quả dương tính giả trên que thử nước tiểu [7]. Ngược lại, nồng độ cao của axit ascorbic (vitamin C) trong nước tiểu có thể dẫn đến hiện tượng âm tính giả [7]. Đo ceton máu mao mạch không bị ảnh hưởng bởi chức năng thận hay các tương tác thuốc này [2].
Điều nghiên cứu khoa học chưa giải đáp
Các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra được ngưỡng nồng độ ceton máu tối ưu cụ thể cho từng mục tiêu ăn kiêng giảm cân ở người trẻ khỏe mạnh [1], [5]. Bằng chứng lâm sàng chủ yếu tập trung vào nhóm bệnh nhân đái tháo đường hoặc người thực hiện can thiệp ăn hạn chế năng lượng nghiêm ngặt dưới giám sát y tế [1], [6]. Độ chính xác dài hạn của các phương pháp tự theo dõi ceton đối với người bình thường áp dụng chế độ ăn ngắt quãng vẫn chưa được làm rõ.
Ai nên thận trọng khi tự đo ceton?
Người mắc đái tháo đường type 1 hoặc type 2 đang điều trị bằng thuốc ức chế SGLT2 cần đặc biệt thận trọng khi tự kiểm tra ceton [4], [8]. Nhóm này có nguy cơ gặp biến chứng nhiễm toan ceton nguy hiểm [3], [8]. Que thử nước tiểu có thể bỏ sót giai đoạn sớm hoặc báo sai tiến trình phục hồi, do đó đo ceton máu mao mạch là phương pháp được khuyến nghị ưu tiên khi cần xác nhận tình trạng nhiễm toan [6], [8]. Người có bệnh lý thận hoặc phụ nữ mang thai cũng không nên tự dựa vào kết quả que thử nước tiểu để điều chỉnh chế độ ăn mà cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa [2], [7].




