Cây phượng tím (Jacaranda mimosifolia) là loài cây cảnh quen thuộc, thường được trồng che bóng mát và tạo cảnh quan tại nhiều địa phương [1]. Vẻ đẹp thơ mộng của sắc hoa tím khiến nhiều người yêu thích, chụp ảnh và nhặt hoa rơi. Tuy nhiên, ít ai biết rằng các bộ phận của loài cây này, đặc biệt là lá và hạt, lại chứa các hợp chất sinh học có hoạt tính độc tế bào đáng lưu ý [2, 5].
Nhiều người có thói quen hái lá, hạt hoặc hoa cây cỏ xung quanh để làm trà, đun nước uống giải nhiệt hoặc chữa mẹo dân gian. Việc tự ý sử dụng lá và hạt phượng tím theo đường uống tiềm ẩn mối nguy hại trực tiếp cho sức khỏe do độc tính tế bào từ các hoạt chất tự nhiên [2, 5]. Đặc biệt, những đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh xa loài thực vật này.
Nguy cơ tiềm ẩn từ hợp chất jacaranone trong lá phượng tím
Phân tích hóa thực vật từ chiết xuất lá cây phượng tím (Jacaranda mimosifolia) đã phân lập được hợp chất jacaranone cùng nhiều dẫn xuất polyphenol khác [2, 8]. Đây là một hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học rất mạnh và được y văn ghi nhận về khả năng gây độc tế bào rõ rệt [2, 5].
Bên cạnh jacaranone, lá phượng tím còn chứa hàm lượng phenolic tổng, flavonoid tổng, flavonol và tannin phong phú [1]. Dù các chất này mang hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm, việc dung nạp hoạt chất thô chưa qua tinh chế lại dẫn đến nhiều phản ứng bất lợi [1, 5]. Hợp chất jacaranone được đánh giá là thành phần quan trọng nhưng cũng đi kèm độc tính trên da và gây chết tế bào diện rộng [2, 5].
Cơ chế tác động gây chết tế bào của chiết xuất phượng tím
Tác động gây độc tế bào của hợp chất jacaranone và các thành phần trong cây thuộc chi Jacaranda phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ [2]. Khi ở nồng độ cao, các hợp chất phenolic có thể đảo ngược vai trò, chuyển thành chất tiền oxy hóa (pro-oxidant) và làm thay đổi cân bằng oxy hóa khử nội bào [2].
Sự gia tăng quá mức của các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) dẫn đến suy giảm điện thế màng ty thể nghiêm trọng [2]. Kế tiếp, quá trình này kích hoạt enzyme caspase-3, thúc đẩy tế bào đi vào con đường chết theo chương trình ở giai đoạn muộn (late apoptosis) [2]. Không dừng lại ở việc làm giảm sức sống tế bào, chiết xuất này còn kích hoạt tình trạng hoại tử tế bào (necrosis), gây phá vỡ cấu trúc và tổn thương mô sinh học [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học trong ống nghiệm
Các công trình khoa học hiện đại đã phân tích nhiều khía cạnh sinh học của cây phượng tím và các loài cùng chi.
Nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá chiết xuất methanol và các phân đoạn phân cực từ lá khô của Jacaranda mimosifolia [1]. Phân đoạn chiết xuất thô methanol thể hiện hàm lượng phenolic, flavonoid và tannin cao nhất, đồng thời cho thấy khả năng ức chế enzyme lipoxygenase (LOX) gây viêm với giá trị IC50 là 1,3 microgam/mL [1]. Hoạt tính chống oxy hóa theo các thử nghiệm DPPH, hydrogen peroxide, gốc hydroxyl và superoxide radical có giá trị EC50 lần lượt là 48, 45, 42 và 46 microgam/mL [1]. Chiết xuất này cũng thể hiện hoạt tính ức chế vi khuẩn Bacillus subtilis, Klebsiella pneumonia, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus và nấm Fusarium oxysporum [1]. Dù có hoạt tính sinh học phổ rộng, nghiên cứu chỉ dừng ở mức thử nghiệm dịch chiết thô trong phòng thí nghiệm và chưa đánh giá độ an toàn khi nuốt [1].
Nghiên cứu công bố năm 2014 tập trung khảo sát hoạt tính độc tế bào của jacaranone và chiết xuất hydroethanolic từ lá chi Jacaranda trên dòng tế bào bệnh bạch cầu hồng cầu K562 [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ sống của tế bào ung thư giảm rõ rệt theo nồng độ chiết xuất thông qua cơ chế kích hoạt caspase-3 và làm tụt điện thế màng ty thể [2]. Đồng thời, chiết xuất thúc đẩy cái chết tế bào qua cả apoptosis và hoại tử (necrosis) [2]. Báo cáo cũng chỉ ra rằng dầu ép từ hạt của cây phượng tím Jacaranda mimosifolia kích hoạt sự chết rụng tế bào trên dòng tế bào ung thư bạch cầu người HL-60 [2].
Nghiên cứu tổng quan năm 2009 về chi Jacaranda ghi nhận jacaranone là thành phần nổi bật nhất sở hữu hoạt tính chống khối u nhưng đồng thời mang độc tính cao trên da (high cutaneous toxicity) [3]. Báo cáo năm 2018 tiến hành tổng hợp các dẫn xuất imide và amine từ khung cấu trúc jacaranone nhằm thử nghiệm hoạt tính trên tế bào ung thư và ký sinh trùng [4]. Các dẫn xuất conjugated imide (13b, 13e, 13i) đều thể hiện độc tính tế bào ở mức rất cao trên toàn bộ các dòng tế bào ung thư được thử nghiệm, khẳng định khả năng phá hủy tế bào mạnh mẽ của khung phân tử này [4].
Nghiên cứu công bố năm 2024 phân lập được 14 chất từ hoa Jacaranda mimosifolia, bao gồm các nhóm flavonoid, glucoiridoid và triterpenoid [5]. Hợp chất Chloroflavonin A và 4',5,7-trihydroxyflavone đạt tỷ lệ dọn gốc tự do ABTS lần lượt là 98,63% và 97,89% ở nồng độ 300 microgam/mL [5]. Phân tử Chloroflavonin A thể hiện ái lực ức chế kép lên enzyme gây viêm COX-2 (-9,7 kcal/mol) và NOX-5 (-8,2 kcal/mol) qua mô phỏng phân tử [5].
Nghiên cứu năm 2020 trên dịch chiết methanol của hoa phượng tím ghi nhận tỷ lệ ức chế 86,4% đối với vi khuẩn Listeria monocytogenes và Streptococcus mutans [6]. Nghiên cứu năm 2013 cũng phân lập thành công jacaranone cùng một phenylethanoid glucoside mới từ lá cây phượng tím và kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa [7].
Giới hạn nghiên cứu và mặt trái của đặc tính độc tế bào
Dù các kết quả chiết xuất trong ống nghiệm cho thấy tiềm năng kháng khuẩn, chống oxy hóa và ức chế tế bào khối u, tất cả dữ liệu hiện có đều mới chỉ thực hiện trên mô hình nuôi cấy tế bào hoặc mô phỏng phân tử [1, 2, 3]. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh sự an toàn của lá, hạt hay hoa phượng tím khi đưa vào cơ thể người qua đường uống.
Khả năng gây chết tế bào thông qua hoại tử và apoptosis muộn của jacaranone cùng dầu hạt phượng tím vốn là đích nhắm trong nghiên cứu hóa trị ung thư [2]. Tuy nhiên, đối với tế bào lành của cơ thể, cơ chế phá hủy ty thể và tăng sinh gốc tự do này sẽ biến thành độc tính nguy hiểm [2]. Dùng dịch chiết thô chưa chuẩn hóa liều lượng có thể làm tổn thương tế bào niêm mạc ruột và phá vỡ cấu trúc mô lành [2, 5].
Hiểu lầm thường gặp về cây cảnh tự nhiên
Nhiều người mặc định thảo mộc tự nhiên mọc quanh nhà là an toàn và có thể nấu nước uống thay trà. Thực tế, trong tự nhiên, thực vật sản sinh các chất chuyển hóa như jacaranone để tự vệ trước sâu bọ và mầm bệnh, và nhiều chất trong số đó có độc tính tế bào rất cao [2, 5].
Một sai lầm khác là đồng nhất kết quả "tiêu diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm" với việc "chữa ung thư tại nhà". Việc nuốt dịch lá hoặc hạt phượng tím không thể tiêu diệt chọn lọc khối u mà có nguy cơ gây độc tính tế bào toàn thân, thậm chí dẫn đến hoại tử mô nếu nồng độ hoạt chất trong dịch chiết quá cao [2].
Đối tượng cần tuyệt đối tránh và người nên thận trọng
Dựa trên hoạt tính gây độc tế bào và độc tính trên da đã được y văn ghi nhận, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý [2, 5]:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú: Hoạt chất jacaranone có khả năng kích hoạt chết rụng tế bào và hoại tử tế bào thông qua ty thể [2]. Bất kỳ tác nhân nào có hoạt tính ức chế tăng sinh và độc tế bào đều tiềm ẩn rủi ro phá hủy quá trình phát triển phôi thai hoặc truyền qua sữa mẹ, do đó phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không nuốt hay dùng thử.
- Trẻ nhỏ: Trẻ em thường tò mò, dễ nhặt hạt hoặc hái lá phượng tím cho vào miệng khi chơi đùa dưới gốc cây. Do cơ thể non nớt và chức năng khử độc chưa hoàn thiện, các độc chất gây hoại tử tế bào và ức chế sống của tế bào có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa cấp tính [2]. Phụ huynh cần giám sát chặt chẽ, dặn dò trẻ không ăn, không ngậm các bộ phận của cây phượng tím.
- Người có cơ địa dị ứng da: Tổng quan y khoa đã ghi nhận jacaranone gây độc tính cao trên da [3]. Việc vò nát lá, bẻ hạt tươi hoặc bôi dịch cây lên các vết thương hở ngoài da theo mẹo dân gian có thể gây kích ứng nặng, viêm da tiếp xúc hoặc tổn thương tế bào biểu bì [3].
Cách ứng xử an toàn trong thực tế
Để tránh những nguy cơ đáng tiếc từ độc tính tự nhiên của loài thực vật này, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
- Giữ cây phượng tím đúng với công năng làm cây bóng mát và cây cảnh đô thị; không tự ý thu hái lá, vỏ cây, hoa hay hạt để làm trà, làm thuốc hoặc ngâm rượu uống tại nhà.
- Tuyệt đối không để trẻ nhỏ nghịch, bẻ quả, cắn hạt hoặc nhai lá phượng tím khi sinh hoạt tại các khu vực công viên, sân trường hoặc khuôn viên có trồng cây này.
- Tránh vò nát thân lá để đắp lên da trị mụn nhọt, vết côn trùng cắn vì nguy cơ độc tính da từ các hợp chất thứ cấp [3].
- Trường hợp vô tình nuốt phải hạt hoặc lá phượng tím với lượng đáng kể và xuất hiện triệu chứng đau bụng, nôn mửa hoặc bỏng rát miệng, cần ngừng ngay lập tức và đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để được theo dõi xử trí kịp thời.
Phượng tím là loài cây cho bóng mát và cảnh quan đẹp, song lá và hạt của cây lại chứa các hợp chất có hoạt tính độc tế bào mạnh mẽ như jacaranone [2, 5]. Việc thiếu hiểu biết và tùy tiện dùng thảo mộc làm mẹo chữa bệnh có thể dẫn đến hậu quả nguy hại khôn lường. Hãy thưởng thức vẻ đẹp tự nhiên của loài hoa này và tuyệt đối tránh xa việc nuốt phải bất kỳ bộ phận nào của cây để bảo vệ an toàn cho cả gia đình.
