Nhiều nam giới tìm đến các loại thảo dược bổ trợ như bạch tật lê (Tribulus terrestris) với mong muốn tăng cường sinh lực phái mạnh và cải thiện khối lượng cơ bắp. Tuy nhiên, cùng với kỳ vọng nâng cao phong độ, không ít người lại lo lắng liệu thảo dược này có làm gia tăng nội tiết tố dihydrotestosterone (DHT) – thủ phạm hàng đầu gây teo nang tóc và hói đầu sớm hay không.

Thực tế, mối liên hệ giữa việc dùng bạch tật lê và nguy cơ rụng tóc do DHT phụ thuộc rất lớn vào cơ địa, tình trạng nội tiết nền cũng như dạng sản phẩm mà người dùng sử dụng. Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất bạch tật lê có thể thúc đẩy sự chuyển hóa testosterone thành DHT ở những người suy giảm chất lượng tinh dịch, nhưng ở người trẻ khỏe mạnh, thảo dược đơn thuần lại không làm xáo trộn nồng độ nội tiết tố nam.

Dihydrotestosterone và chứng rụng tóc hoạt động thế nào?

Chứng rụng tóc do nội tiết tố (androgenetic alopecia) là tình trạng tiến triển mạn tính, ảnh hưởng tới 80% nam giới và 50% nữ giới trong suốt cuộc đời [1]. Đây là quá trình chịu sự trung gian trực tiếp bởi hormone dihydrotestosterone (DHT), dẫn đến sự thu nhỏ liên tục của các nang tóc nhạy cảm với androgen [1], [2].

Dưới tác động của enzyme 5alpha-reductase type-2, testosterone trong cơ thể sẽ chuyển hóa thành DHT – một androgen có hoạt tính sinh học mạnh hơn nhiều lần so với testosterone nguyên bản [2]. Khi nồng độ DHT tăng cao hoặc gắn vào các thụ thể androgen tại tế bào nhú bì, nó làm rút ngắn giai đoạn phát triển (anagen) và kéo dài đáng kể giai đoạn nghỉ (telogen) của sợi tóc [2]. Hệ quả là các sợi tóc dày dặn dần biến thành sợi lông tơ mảnh mai và rụng đi [2].

Mô hình bệnh sinh cũng chỉ ra rằng DHT đóng vai trò như một chất đồng trung gian gây dày bao xơ da, xơ hóa quanh nang tóc và vôi hóa mô, làm biến đổi cấu trúc nâng đỡ chân tóc [1]. Khi thụ thể androgen bị DHT kích hoạt và di chuyển vào nhân, nó gây tổn thương tế bào nhú bì và ngừng chu kỳ sinh trưởng của tóc [3]. Do đó, bất kỳ hoạt chất hay sản phẩm nào kích thích chuyển hóa thành DHT đều khiến những người mang gen nhạy cảm nang tóc đứng trước nguy cơ hói đầu rõ rệt [1], [2].

Bạch tật lê ảnh hưởng thế nào đến nồng độ DHT?

Bạch tật lê từ lâu đã được y học cổ truyền và các sản phẩm bổ trợ hiện đại sử dụng nhờ khả năng hỗ trợ cải thiện các thông số sinh sản nam [4]. Hoạt chất thực vật chủ yếu của chiết xuất bạch tật lê là protodioscin [4]. Protodioscin được ghi nhận có tác động lên tế bào sertoli, sự tăng sinh tế bào mầm sinh dục và sự phát triển của ống sinh tinh, đồng thời được biết đến với khả năng chuyển hóa testosterone thành dihydrotestosterone [4].

Chính vì cơ chế kích thích chuyển hóa này, việc nạp chiết xuất thảo dược có thể dẫn đến sự gia tăng nồng độ DHT trong huyết thanh [4]. Đối với nam giới đang tìm kiếm sự cải thiện về bản lĩnh phái mạnh hay chất lượng tinh trùng, đây là tín hiệu tích cực [4]. Tuy nhiên, với những người đang đối mặt với tình trạng rụng tóc từng mảng hoặc tóc thưa dần theo kiểu chữ M, sự gia tăng DHT huyết thanh này lại trở thành yếu tố kích hoạt bất lợi cho nang tóc [1], [2].

Bằng chứng khoa học: Từng nghiên cứu nói lên điều gì?

Để đánh giá chính xác tác động của bạch tật lê lên hệ nội tiết và DHT, y học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng trên các nhóm đối tượng khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã theo dõi 65 nam giới có kết quả phân tích tinh dịch bất thường [4]. Những người này được chỉ định uống sản phẩm chứa 250 mg chiết xuất khô Tribulus terrestris mỗi viên [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mỡ cơ thể giảm đáng kể, khối lượng cơ nạc gia tăng, đồng thời nồng độ dihydrotestosterone (DHT) trong huyết thanh cũng tăng lên rõ rệt [4]. Ngoài ra, các chỉ số về mật độ tinh trùng, độ di động và thời gian hóa lỏng đều cải thiện [4]. Nghiên cứu này chứng minh bạch tật lê thực sự thúc đẩy chuyển hóa testosterone thành DHT ở nhóm nam giới đang điều trị vô sinh hoặc có thông số tinh dịch suy giảm [4]. Giới hạn của nghiên cứu là chưa trực tiếp đo lường mật độ nang tóc của các tình nguyện viên trong quá trình dùng thuốc.

Trái lại, một nghiên cứu khác công bố năm 2005 lại thực hiện trên 21 nam giới trẻ khỏe mạnh, độ tuổi từ 20 đến 36 tuổi, cân nặng từ 60 đến 125 kg [5]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm (mỗi nhóm 7 người): nhóm 1 uống 20 mg/kg thể trọng/ngày chiết xuất Tribulus terrestris; nhóm 2 uống 10 mg/kg thể trọng/ngày chia làm 3 lần uống mỗi ngày; và nhóm thứ 3 dùng giả dược, kéo dài trong 4 tuần [5]. Nồng độ testosterone, androstenedione và hormone tạo hoàng thể (LH) được đo tại các thời điểm 24, 72, 240, 408 và 576 giờ [5]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng bạch tật lê và nhóm đối chứng về nồng độ testosterone (15,75 nmol/l ở nhóm liều cao; 16,32 nmol/l ở nhóm liều thấp so với 17,74 nmol/l ở nhóm đối chứng) [5]. Các chỉ số androstenedione và LH cũng duy trì hoàn toàn trong giới hạn bình thường [5]. Nghiên cứu kết luận saponin steroid từ bạch tật lê đơn thuần không có đặc tính làm tăng androgen trực tiếp hay gián tiếp ở nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh [5].

Bên cạnh đó, cần đặc biệt lưu ý đến các sản phẩm bổ trợ phối hợp nhiều thành phần. Nghiên cứu lâm sàng năm 2001 trên nam giới khỏe mạnh từ 30 đến 59 tuổi sử dụng viên uống chứa 750 mg Tribulus terrestris kết hợp cùng 300 mg androstenedione, 150 mg DHEA, saw palmetto, indole-3-carbinol và chrysin mỗi ngày trong 28 ngày (28 người dùng hoạt chất, 27 người dùng giả dược) [6]. Kết quả ghi nhận nồng độ DHT huyết thanh tăng vọt tới 71%, nồng độ free testosterone tăng 38%, estradiol tăng 103% và cholesterol tốt HDL-C giảm 5,0 mg/dL [6]. Thảo dược phối hợp đã không thể ngăn chặn sự chuyển hóa của tiền chất androgen thành DHT [6].

Tương tự, nghiên cứu năm 2001 trên nam giới 30 đến 58 tuổi sử dụng công thức chứa 1.350 mg Tribulus terrestris cùng 300 mg androstenediol và các thảo dược khác mỗi ngày trong 28 ngày (28 người dùng chế phẩm, 27 người dùng giả dược) [7]. Sau 4 tuần, lượng DHT trong máu tăng tới 57%, testosterone tự do tăng 37% và estradiol tăng 86% [7]. Sự gia tăng này xảy ra bất kể độ tuổi của người tham gia [7].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy lợi ích rõ rệt của chiết xuất bạch tật lê đối với các chỉ số sinh sản nam giới, giúp tăng số lượng và khả năng vận động của tinh trùng cũng như hỗ trợ giảm mỡ, tăng cơ nạc [4]. Đây là giải pháp hỗ trợ đáng giá cho nam giới hiếm muộn [4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là chưa có nghiên cứu theo dõi kéo dài hàng năm để quan sát trực tiếp mức độ rụng tóc ở người chỉ dùng độc vị bạch tật lê. Phần lớn các dữ liệu cảnh báo DHT tăng vọt đều bắt nguồn từ các thử nghiệm dùng công thức phối hợp chứa tiền chất steroid (như androstenedione, androstenediol) [6], [7], hoặc trên người có rối loạn tinh dịch sẵn có [4]. Do đó, không thể quy chụp rằng cứ uống bạch tật lê là chắc chắn sẽ bị hói đầu ngay lập tức.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tăng nội tiết

Nhiều người lầm tưởng rằng bạch tật lê là một loại "steroid tự nhiên" có thể kích hoạt nồng độ testosterone tăng vọt ở bất kỳ ai [5]. Trên thực tế, ở những người trẻ có hệ trục nội tiết hoạt động bình thường, bạch tật lê không tự ý nâng nồng độ testosterone hay LH vượt quá ngưỡng sinh lý [5].

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng các sản phẩm tăng cường cơ bắp gắn mác "thảo dược tự nhiên" đều hoàn toàn vô hại với mái tóc. Rất nhiều sản phẩm thể hình kết hợp chiết xuất bạch tật lê với các tiền chất androgen mà người dùng không đọc kỹ nhãn [6], [7]. Chính những công thức này đã đẩy nồng độ DHT lên cao từ 57% đến 71%, tạo ra mối đe dọa trực tiếp và nghiêm trọng cho các nang tóc vốn đã yếu [6], [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng bạch tật lê?

Những đối tượng đang có dấu hiệu rụng tóc di truyền, tóc thưa ở vùng đỉnh đầu hoặc đường chân tóc thụt lùi cần đặc biệt cân nhắc [1], [2]. Khi nang tóc đã có thụ thể nhạy cảm bẩm sinh, bất kỳ sự gia tăng DHT nào – dù là từ quá trình chuyển hóa protodioscin – cũng có thể đẩy nhanh tốc độ teo nang lông [4], [2].

Nam giới có tiền sử bệnh lý tuyến tiền liệt hoặc đang gặp vấn đề về mỡ máu cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia. Các công thức tăng androgen chứa bạch tật lê từng ghi nhận việc làm sụt giảm nồng độ HDL-C trong máu [6]. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người đang dùng thuốc điều trị hormone tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm này.

Gợi ý sử dụng thực tế và an toàn

Nếu lựa chọn bạch tật lê để hỗ trợ sức khỏe sinh sản hoặc cải thiện thể lực, bạn nên lưu ý các nguyên tắc sau:

Trước hết, hãy đọc kỹ nhãn thành phần để kiểm tra dạng bào chế. Tránh xa các sản phẩm thể hình pha trộn lẫn lộn giữa bạch tật lê với các tiền chất nội tiết như androstenedione hay androstenediol, bởi chúng làm bùng nổ nồng độ DHT và estradiol trong máu [6], [7]. Ưu tiên chiết xuất đơn độc với liều lượng đã được kiểm chứng an toàn qua các nghiên cứu lâm sàng (chẳng hạn mức 250 mg chiết xuất khô cho mục đích hỗ trợ tinh dịch [4], hoặc liều 10-20 mg/kg thể trọng được chứng minh không làm đảo lộn nội tiết nền ở thanh niên khỏe mạnh [5]).

Thời điểm sử dụng nên chia đều trong các bữa ăn hàng ngày theo đúng khuyến cáo trên bao bì [5]. Đồng thời, luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể. Nếu nhận thấy lượng tóc rụng tăng bất thường trên gối ngủ, khi gội đầu, hoặc tóc con mọc lại mảnh và yếu đi, hãy ngưng sử dụng và đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám kịp thời [2].

Dùng bạch tật lê lâu dài không trực tiếp gây rụng tóc ở tất cả mọi người, nhưng hoạt chất của nó có thể thúc đẩy chuyển hóa thành DHT – yếu tố hàng đầu gây teo nang tóc ở những ai có sẵn gen hói đầu [1], [4], [2]. Người dùng cần tỉnh táo chọn lọc sản phẩm nguyên chất, tránh các công thức phối hợp steroid và tham khảo ý kiến bác sĩ khi nhận thấy những thay đổi bất thường về mái tóc hay sức khỏe nội tiết.