Nhiều người có thể trạng gầy gò, ăn mãi không béo thường tự tìm mua các loại men tiêu hóa với hy vọng cải thiện khả năng hấp thu của đường ruột để tăng cân nhanh chóng. Thói quen sử dụng men tiêu hóa không theo chỉ định đang trở nên phổ biến ở những người mong muốn tăng trọng lượng cơ thể.
Tuy nhiên, men tiêu hóa không phải là thuốc tăng cân và không thể tự động biến lượng thức ăn nạp vào thành các mô cơ bắp hay mỡ. Bổ sung các enzym tiêu hóa chỉ có vai trò xúc tác làm tăng tốc độ phân cắt các đại phân tử như tinh bột, chất đạm và chất béo thành các phân tử nhỏ hơn, hỗ trợ quá trình tiêu hóa diễn ra thuận lợi hơn trong ruột non.
Men tiêu hóa hoạt động như thế nào trong cơ thể?
Cơ thể con người bình thường tự tiết ra các enzym tiêu hóa nội sinh qua tuyến nước bọt, dạ dày, tuyến tụy và niêm mạc ruột non để thực hiện nhiệm vụ bẻ gãy thức ăn [1]. Các enzym này bao gồm protease để cắt nhỏ protein thành peptide và axit amin, amylase để phân giải tinh bột thành đường đơn, cùng lipase để chuyển hóa chất béo thành các axit béo và glycerol.
Khi các men tiêu hóa bổ sung được đưa vào cơ thể, chúng kết hợp cùng enzym nội sinh để phá vỡ cấu trúc nền phức tạp của khối thức ăn [1]. Quá trình này giúp dưỡng chất được giải phóng khỏi các liên kết phức tạp, tạo điều kiện cho các nhung mao ruột non thẩm thấu và vận chuyển vào tuần hoàn máu. Nếu không có đủ enzym hoặc thức ăn di chuyển quá nhanh qua đường tiêu hóa, các phân tử lớn sẽ không kịp phân rã hoàn toàn để cơ thể dung nạp.
Bằng chứng mô phỏng: Giảm độ nhớt và tăng giải phóng đường
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã kiểm tra hiệu quả của hỗn hợp men tiêu hóa bổ sung DigeSEB Super trong việc tiêu hóa thực phẩm phức hợp bằng mô hình mô phỏng dạ dày - ruột [1]. Thí nghiệm sử dụng cả mô hình tiêu hóa tĩnh INFOGEST và mô hình bán động có điều chỉnh sự tiết dịch dạ dày cùng quá trình axit hóa từ từ [1].
Kết quả cho thấy men tiêu hóa bổ sung đã hỗ trợ đắc lực cho các enzym nội sinh trong việc làm tan rã cấu trúc nền của thức ăn [1]. Trong giờ đầu tiên của quá trình tiêu hóa ở dạ dày, men tiêu hóa giúp giảm độ nhớt của dịch tiêu hóa tới 2,75 lần (p = 0,04) so với mẫu đối chứng chỉ có enzym nội sinh [1]. Độ nhớt giảm mạnh giúp thức ăn mềm hơn, tăng diện tích tiếp xúc với các enzym chuyển hóa tiếp theo.
Đồng thời, nghiên cứu cũng ghi nhận lượng đường khử được giải phóng trong môi trường dạ dày cao hơn rõ rệt (p <= 0,05) khi có sự hiện diện của men bổ sung, chứng minh sự phân giải carbohydrate được đẩy nhanh [1]. Khả năng tiêu hóa chất đạm và chất béo cũng được cải thiện đáng kể trong điều kiện thử nghiệm này [1].
Đo lường trực tiếp dưỡng chất ở ruột non trên người
Mặc dù các mô hình thí nghiệm trong ống nghiệm cho kết quả khả quan, hiệu quả của men tiêu hóa trong đường ruột người sống mới là bằng chứng có giá trị cao nhất. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2024 đã đánh giá tác động sinh lý cấp tính của hỗn hợp enzym Elevase [2]. Nghiên cứu này được thực hiện trên những người tình nguyện khỏe mạnh nhưng trước đó đã phẫu thuật cắt một phần ruột non dẫn đến mở hồi tràng ra da [2].
Thiết kế này cho phép các nhà khoa học thu thập trực tiếp dịch dưỡng chấp tại vị trí cuối ruột non (hồi tràng), nơi diễn ra phần lớn quá trình hấp thu dưỡng chất, thay vì chỉ phân tích phân hoặc dùng mô hình mô phỏng [2]. Mỗi người tham gia được dùng chế độ ăn tương tự nhau ở các ngày khác nhau, đóng vai trò tự đối chứng cho chính mình [2].
Kết quả sau 4 giờ cho thấy hỗn hợp enzym Elevase làm tăng đáng kể lượng đường đơn (chủ yếu là glucose và fructose) trong dịch hồi tràng so với khi dùng giả dược [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng của muối mật taurohyodeoxycholic acid, phản ánh phản ứng sinh lý thích ứng của cơ thể trước sự phân giải mạnh mẽ các đại phân tử [2]. Những dữ liệu này chứng minh men tiêu hóa thực sự thúc đẩy tốc độ phân rã thức ăn và làm tăng độ sẵn có của các chất dinh dưỡng tại ruột non [2].
Tác động của protease lên hấp thu đạm và độ an toàn lâu dài
Đối với những người gầy muốn xây dựng cơ bắp, việc hấp thu chất đạm đóng vai trò then chốt. Một nghiên cứu lâm sàng mù đôi công bố năm 2013 đã tiến hành theo dõi 40 nam giới khỏe mạnh, có tập luyện kháng lực (độ tuổi trung bình 27,1 +- 7,9 tuổi) trong vòng 30 ngày [3]. Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá tính an toàn và chuyển hóa khi bổ sung liên tục hệ enzym protease chiết xuất từ nấm Aspergillus (Aminogen) kết hợp cùng đạm whey [3].
Các nghiên cứu lâm sàng cấp tính trước đó được trích dẫn cho thấy việc kết hợp Aminogen với đạm whey cô đặc giúp làm tăng tốc độ hấp thu protein, thể hiện qua nồng độ axit amin trong máu tăng cao rõ rệt, tăng giữ nitơ cho cơ thể và làm giảm đáng kể nồng độ protein phản ứng C (CRP) [3]. Trong thử nghiệm 30 ngày, 40 người tham gia được chia làm hai nhóm: nhóm A uống hai lần mỗi ngày, mỗi lần 40g đạm whey có chứa Aminogen; nhóm B uống hai lần mỗi ngày, mỗi lần 40g đạm whey nguyên chất không có men [3].
Kết quả theo dõi cho thấy không có sự thay đổi tiêu cực nào về sức khỏe thể chất tổng quát, chức năng chuyển hóa, tim mạch, gan và thận ở cả hai nhóm [3]. Nhóm sử dụng đạm whey kèm men enzym dung nạp rất tốt và không gặp phản ứng phụ nào [3]. Đáng chú ý, ở nhóm B (chỉ uống đạm whey thông thường), nồng độ cholesterol toàn phần, cholesterol LDL và canxi huyết thanh tăng lên rõ rệt (p < 0,05), trong khi nhóm A có bổ sung men protease duy trì được hồ sơ lipid máu tốt hơn [3].
Men tiêu hóa có thực sự giúp người gầy tăng cân?
Dựa trên các dữ liệu khoa học, men tiêu hóa chứng minh được khả năng phân cắt thức ăn nhanh hơn, làm giảm độ nhớt của dịch tiêu hóa và giải phóng nhiều axit amin cùng đường đơn hơn [1] [2] [3]. Điều này mang lại lợi thế cho những người bị suy giảm bài tiết enzym hoặc những người gặp tình trạng đầy bụng, khó tiêu do ăn khối lượng đạm và tinh bột lớn khi đang cố gắng nạp năng lượng.
Tuy nhiên, men tiêu hóa chỉ giải quyết khâu "cắt nhỏ" thức ăn thành các dưỡng chất đơn giản. Việc cơ thể có thực sự tăng cân hay không phụ thuộc vào cán cân năng lượng tổng thể: tổng lượng calo nạp vào phải lớn hơn lượng calo tiêu hao mỗi ngày. Nếu người gầy chỉ uống men tiêu hóa nhưng chế độ ăn hàng ngày không đủ calo, thiếu hụt vi chất, hoặc cơ thể mắc các bệnh lý cản trở hấp thu ở tế bào niêm mạc ruột, việc dùng men tiêu hóa sẽ không đem lại hiệu quả tăng cân như mong muốn.
Bên cạnh đó, các bằng chứng hiện có chỉ tập trung vào khả năng phân giải dưỡng chất và tính an toàn ngắn hạn [2] [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào kết luận rằng việc dùng men tiêu hóa đơn thuần ở người gầy khỏe mạnh sẽ trực tiếp làm tăng trọng lượng hay khối nạc của cơ thể.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng
Hiểu lầm lớn nhất là xem men tiêu hóa như một loại thuốc bổ có thể dùng tùy tiện và kéo dài. Men tiêu hóa là các chế phẩm chứa enzym sinh học, khác hoàn toàn với men vi sinh (probiotics) là các vi khuẩn sống có lợi cho đường ruột. Việc nhầm lẫn giữa hai loại này khiến nhiều người sử dụng sai mục đích.
Một sai lầm khác là quan niệm "uống càng nhiều men tiêu hóa thì càng hấp thu được nhiều". Tuyến tụy và đường ruột của một người khỏe mạnh bình thường có khả năng tự điều tiết lượng dịch vị và enzym để xử lý bữa ăn. Lạm dụng enzym ngoại sinh kéo dài có thể gây lãng phí, tốn kém chi phí và có nguy cơ làm giảm sự nhạy cảm trong phản xạ tiết enzym tự nhiên của cơ thể.
Nhiều người cũng nghĩ rằng men tiêu hóa có thể thay thế một chế độ ăn uống khoa học. Trên thực tế, men tiêu hóa không chứa calo, không chứa vitamin và khoáng chất cần thiết. Nếu không xây dựng một thực đơn phong phú gồm đủ các nhóm chất đường bột, đạm, chất béo lành mạnh và chất xơ, việc bổ sung enzym sẽ không thể giải quyết gốc rễ của tình trạng thiếu cân.
Ai nên thận trọng khi dùng men tiêu hóa?
Người có hệ tiêu hóa hoàn toàn khỏe mạnh, không có triệu chứng khó tiêu, phân sống hay đầy trướng bụng không cần thiết phải bổ sung men tiêu hóa thường xuyên. Cơ thể bình thường hoàn toàn đủ khả năng tự tiêu hóa lượng thức ăn cần thiết để duy trì hoặc tăng cân nặng.
Những người đang mắc các bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển cần hết sức thận trọng khi dùng men tiêu hóa, đặc biệt là các chế phẩm chứa enzym protease phân giải đạm. Các enzym này có thể tác động lên lớp niêm mạc đang bị tổn thương ở dạ dày và làm trầm trọng thêm các vết loét.
Người mắc các bệnh mãn tính như viêm tụy cấp, suy gan nặng hoặc phụ nữ mang thai và cho con bú cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng bất kỳ loại enzym bổ sung nào. Việc tự ý dùng chế phẩm liều cao có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ hoặc tương tác không mong muốn với các thuốc điều trị khác.
Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong thực tế
Nếu được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn bổ sung men tiêu hóa trong giai đoạn tập luyện tăng cân hoặc khi ăn nhiều đạm, bạn nên sử dụng đúng thời điểm. Men tiêu hóa cần được uống ngay trước, trong hoặc ngay sau bữa ăn chính để enzym có thể hòa trộn ngay với thức ăn, phát huy tác dụng phân giải tối đa [1] [2]. Không nên uống men lúc bụng đói vì enzym không có cơ chất để hoạt động.
Thời gian bổ sung men tiêu hóa chỉ nên kéo dài theo từng đợt ngắn, thông thường từ 1 đến 2 tuần trong những giai đoạn hệ tiêu hóa bị quá tải hoặc sau đợt ốm dậy, chán ăn. Song song đó, người gầy cần chia nhỏ bữa ăn thành 4-5 bữa trong ngày để giảm tải áp lực cho dạ dày và ruột, thay vì cố gắng ăn một lượng thực phẩm quá lớn trong một lần.
Để cải thiện cân nặng bền vững, hãy ưu tiên các biện pháp tự nhiên như ăn các thực phẩm giàu dưỡng chất, nấu chín mềm thức ăn để giảm bớt gánh nặng cơ học cho dạ dày, và duy trì tập luyện kháng lực để kích thích tổng hợp protein vào cơ bắp [3]. Khi gặp các vấn đề tiêu hóa dai dẳng hoặc không thể tăng cân dù đã ăn nhiều, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám tổng quát thay vì tự ý dùng thuốc kéo dài.
