Nhiều người thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn tìm lại giấc ngủ trọn vẹn và giải tỏa bớt những căng thẳng, bồn chồn tích tụ sau chuỗi ngày làm việc mệt mỏi. Trong số các thảo mộc cổ truyền, bạch tật lê (tên khoa học là Tribulus terrestris) vốn nổi tiếng trong việc hỗ trợ sinh lý nam giới, nhưng gần đây lại được đồn thổi nhiều về công dụng an thần, điều hòa thần kinh và trị chứng khó ngủ. Liệu loài cây có gai góc này có thực sự đem lại tác dụng xoa dịu tâm trí và giúp người dùng ngủ ngon như lời truyền miệng?
Câu trả lời thẳng thắn từ các dữ liệu y học hiện tại là: Bạch tật lê cho thấy một số tiềm năng giảm triệu chứng lo âu trong các thử nghiệm kết hợp hoặc nghiên cứu tiền lâm sàng, nhưng bằng chứng về khả năng cải thiện giấc ngủ trực tiếp vẫn còn rất khiêm tốn và chưa đủ rõ ràng. Những kỳ vọng cho rằng thảo dược này tác động mạnh mẽ lên hệ thống an thần tương tự như các thuốc ngủ chuyên biệt hiện vẫn chưa có đủ căn cứ khoa học thuyết phục xác nhận.
Thực hư cơ chế tác động lên căng thẳng và tâm trạng
Trong dân gian, bạch tật lê từng được sử dụng như một phương thuốc giúp làm lành vết thương, giảm đau vùng gan, dạ dày, thấp khớp, đồng thời dùng làm chất bổ trợ nhận thức, thuốc an thần hoặc chất kích thích tăng lực [1]. Nhiều lời truyền tai hiện đại cho rằng thảo dược này hoạt động bằng cách kích thích các thụ thể ức chế GABA trong não bộ để tạo cảm giác buồn ngủ. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học phân tử hiện nay chưa ghi nhận bằng chứng trực tiếp về việc bạch tật lê điều hòa thụ thể GABA, mà hướng sự chú ý nhiều hơn đến một cơ chế sinh hóa khác.
Cụ thể, các thử nghiệm mô phỏng gắn kết phân tử chỉ ra rằng các hợp chất trong phân đoạn của bạch tật lê có khả năng tương tác với enzyme monoamine oxidase A (MAO-A) [1]. Đây là một loại enzyme đóng vai trò chuyển hóa và phân hủy các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng điều hòa tâm trạng trong não bộ. Khi quá trình này được điều biến hợp lý, mức độ căng thẳng thần kinh có thể được kiểm soát tốt hơn.
Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã xác định được một nhóm hoạt chất flavonoid thực vật nổi bật có trong bạch tật lê bao gồm kaempferol, quercetin, luteolin, apigetrin và epigallocatechin [1]. Các flavonoid tự nhiên này được ghi nhận là những chất có triển vọng trong việc chống lại tình trạng tổn thương oxy hóa và hỗ trợ cải thiện các rối loạn liên quan đến lo âu [1].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Hiệu quả xoa dịu hành vi lo âu
Để kiểm tra tác dụng chống lo âu và chống trầm cảm của bạch tật lê, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã được tiến hành trên mô hình cá sọc ngựa (zebrafish) bị gây suy giảm trí nhớ và kích thích lo âu bằng hoạt chất scopolamine [1]. Nghiên cứu này chia các đối tượng thử nghiệm ngẫu nhiên thành 6 nhóm, mỗi nhóm gồm 8 con, bao gồm các nhóm dùng chiết xuất ethanol bạch tật lê với ba nồng độ khác nhau là 1, 3 và 6 mg/L, nhóm đối chứng, nhóm chỉ dùng scopolamine liều 0,7 mg/kg và nhóm dùng hoạt chất đối chứng galantamine liều 1 mg/L [1].
Các nhà nghiên cứu sử dụng hai bài kiểm tra hành vi chuẩn mực là kiểm tra lặn trong bể mới (novel tank diving test) và kiểm tra tiếp cận vật thể mới (novel approach test) để đánh giá mức độ căng thẳng của sinh vật [1]. Khi tiếp xúc với scopolamine ở nồng độ 100 micromol, đàn cá biểu hiện rõ các phản ứng lo âu quá mức [1]. Tuy nhiên, việc cho cá dùng chiết xuất bạch tật lê ở các mức 1, 3 và 6 mg/L mỗi ngày một lần trong 10 ngày đồng thời với scopolamine đã giúp ngăn chặn được các rối loạn hành vi này [1].
Khi được sử dụng trong tổng thời gian 15 ngày, chiết xuất ethanol bạch tật lê đã thể hiện rõ tác dụng tương tự như thuốc chống lo âu và chống trầm cảm trên các cá thể cá bị tác động bởi scopolamine [1]. Mặc dù kết quả này rất khả quan, đây mới chỉ là thử nghiệm trên mô hình động vật nhỏ trong phòng thí nghiệm. Con người có cấu trúc não bộ và hệ thống tâm thần phức tạp hơn rất nhiều, đòi hỏi các bước nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trước khi đưa ra kết luận ứng dụng điều trị.
Nghiên cứu trên người: Lo âu thuyên giảm nhưng giấc ngủ chưa tạo khác biệt
Bằng chứng lâm sàng ở người về tác động của bạch tật lê lên tâm trạng và giấc ngủ hiện rất hiếm hoi và chủ yếu nằm trong các bài thuốc phối hợp nhiều loại thảo mộc. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của chế phẩm thảo dược Aphrodite – một hợp chất phối hợp gồm gừng, nghệ tây, quế, kế sữa và bạch tật lê (Tribulus terrestris) [2]. Nghiên cứu được thực hiện trên 41 phụ nữ có độ tuổi trung bình 35,05 tuổi, đã được chẩn đoán mắc chứng rối loạn trầm cảm chủ yếu (MDD), đang dùng thuốc chống trầm cảm sertraline ở liều điều trị chuẩn và gặp phải tác dụng phụ rối loạn chức năng tình dục do thuốc gây ra [2].
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để sử dụng viên uống Aphrodite hoặc giả dược trong thời gian 8 tuần liên tục [2]. Tại thời điểm bắt đầu, sau 4 tuần và khi kết thúc 8 tuần, người tham gia hoàn thành các bảng câu hỏi tự đánh giá về các triệu chứng rối loạn tình dục, trầm cảm, lo âu và các phàn nàn liên quan đến giấc ngủ [2].
Kết quả sau 8 tuần cho thấy, các triệu chứng lo âu, trầm cảm và rối loạn tình dục đều giảm dần theo thời gian, trong đó nhóm dùng hỗn hợp thảo dược chứa bạch tật lê ghi nhận mức độ cải thiện vượt trội hơn hẳn so với nhóm dùng giả dược, đạt ý nghĩa thống kê với kích thước hiệu ứng lớn [2]. Điều này cho thấy sự kết hợp của bạch tật lê cùng các thảo mộc có thể hỗ trợ giải tỏa bớt lo âu cho bệnh nhân trầm cảm [2].
Tuy nhiên, đối với chất lượng giấc ngủ, kết quả nghiên cứu lại chỉ ra một khía cạnh hoàn toàn khác: Tình trạng rối loạn giấc ngủ ở các bệnh nhân này đều giảm dần theo thời gian ở cả hai nhóm, bất kể họ dùng hỗn hợp thảo dược chứa bạch tật lê hay chỉ dùng giả dược [2]. Sự cải thiện giấc ngủ không cho thấy ưu thế vượt trội nào của chế phẩm thảo dược so với giả dược, đồng nghĩa với việc chưa thể khẳng định bạch tật lê có tác dụng trực tiếp chữa mất ngủ trên người [2].
Hơn nữa, vì chế phẩm Aphrodite là sự phối hợp của 5 loại thảo dược khác nhau, rất khó để tách bạch xem sự thuyên giảm lo âu là nhờ riêng bạch tật lê hay do sự cộng hưởng từ nghệ tây, quế hay gừng [2].
Bằng chứng mâu thuẫn trên người khỏe mạnh
Để có cái nhìn toàn diện hơn về tác động của bạch tật lê lên trạng thái tinh thần, cần xem xét thêm các nghiên cứu trên đối tượng thể thao. Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã kiểm tra ảnh hưởng của thảo dược bạch tật lê trên 15 nam giới có tập luyện kháng lực [3]. Những người này được phân ngẫu nhiên vào nhóm dùng giả dược hoặc nhóm bổ sung bạch tật lê với liều lượng 3,21 mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, kết hợp chương trình tập luyện kháng lực theo chu kỳ kéo dài 8 tuần [3].
Các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá nhiều chỉ số bao gồm trọng lượng cơ thể, tỷ lệ mỡ, tổng lượng nước, lượng dinh dưỡng nạp vào và các trạng thái tâm trạng (mood states) trước và sau 8 tuần thử nghiệm [3].
Kết quả thu được cho thấy, việc bổ sung bạch tật lê ở liều lượng 3,21 mg/kg mỗi ngày hoàn toàn không tạo ra bất kỳ sự thay đổi nào đối với trạng thái tâm trạng của những người đàn ông này so với nhóm dùng giả dược [3]. Cùng với đó, chỉ số về thành phần cơ thể cũng không có sự khác biệt [3]. Kết quả này chỉ ra rằng, đối với những người khỏe mạnh bình thường không mắc các rối loạn bệnh lý, bạch tật lê dường như không đem lại tác động điều hòa tâm trạng rõ rệt hay tạo cảm giác thư giãn đặc biệt nào.
Những hiểu lầm phổ biến cần làm rõ
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc đánh đồng tác dụng an thần nhẹ hoặc giảm lo âu trong phòng thí nghiệm thành "thần dược trị mất ngủ". Nhiều người tin rằng uống trà bạch tật lê hoặc cao chiết thảo dược này vào buổi tối sẽ giúp dễ đi vào giấc ngủ như thuốc ngủ thảo dược thông thường. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng đã chỉ ra rối loạn giấc ngủ không giảm nhiều hơn so với giả dược [2].
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng bạch tật lê tác động trực tiếp và mạnh mẽ lên hệ thụ thể GABA để tạo giấc ngủ sâu tức thì. Các phân tích sinh hóa hiện tại mới chỉ hướng đến khả năng ức chế enzyme MAO-A và vai trò chống lo âu của các hợp chất polyphenol, flavonoid như quercetin, luteolin hay kaempferol [1]. Việc phóng đại cơ chế GABA thường chỉ là chiêu trò tiếp thị sản phẩm chức năng mà thiếu đi nền tảng nghiên cứu xác thực.
Thêm vào đó, việc bổ sung thảo dược đơn độc không thể thay thế cho các liệu pháp chuẩn y khoa trong điều trị các rối loạn tâm thần phức tạp như trầm cảm nặng hay rối loạn lo âu lan tỏa. Mọi cải thiện được ghi nhận trên bệnh nhân lâm sàng đều được thực hiện khi họ vẫn đang duy trì phác đồ thuốc chống trầm cảm sertraline dưới sự giám sát y tế [2].
Ai nên thận trọng khi có ý định sử dụng?
Dù là thảo dược tự nhiên, bạch tật lê chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể gây tương tác hoặc tác dụng phụ không mong muốn trên một số nhóm đối tượng:
Người đang điều trị các bệnh lý tâm thần bằng thuốc: Do bạch tật lê có khả năng tương tác với enzyme chuyển hóa thần kinh MAO-A [1], việc tự ý kết hợp thảo dược này với các thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI hoặc nhóm ức chế MAO có thể dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thêm thảo dược vào phác đồ điều trị nếu chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa [2].
Phụ nữ mang thai và người có bệnh lý nội tiết: Bạch tật lê trong lịch sử và các chế phẩm hiện đại thường được dùng để can thiệp vào chức năng sinh lý và nội tiết [2, 3]. Các hoạt chất trong cây có thể ảnh hưởng đến cân bằng hormone, do đó phụ nữ có thai, người đang cho con con bú hoặc người có tiền sử bệnh lý nhạy cảm với hormone cần tránh sử dụng.
Người có vấn đề về gan hoặc dạ dày: Dù y học cổ truyền từng dùng cây để hỗ trợ các cơ quan này [1], việc dung nạp các chất chiết xuất chưa qua tinh chế ở liều lượng không kiểm soát có thể gây kích ứng đường tiêu hóa.
Lời khuyên áp dụng thực tế và lưu ý an toàn
Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp cải thiện giấc ngủ và giải tỏa stress, việc chỉ trông cậy vào bạch tật lê không phải là một giải pháp tối ưu dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có:
Ưu tiên vệ sinh giấc ngủ khoa học: Thay vì tìm kiếm thảo dược uống để ngủ ngay, hãy bắt đầu bằng việc thiết lập nhịp sinh học ổn định. Đi ngủ và thức dậy vào một khung giờ cố định, giữ phòng ngủ tối và mát mẻ, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử ít nhất một giờ trước khi ngủ và hạn chế sử dụng chất kích thích như cà phê, trà vào buổi chiều tối.
Kiểm soát căng thẳng bằng lối sống: Tác dụng giảm lo âu của các hợp chất flavonoid tự nhiên (như kaempferol, quercetin có trong bạch tật lê) hoàn toàn có thể tìm thấy trong một chế độ ăn uống giàu rau xanh, trái cây mọng, trà xanh và các loại hạt nguyên phần [1]. Kết hợp tập luyện thể dục vừa sức hàng ngày là phương pháp đã được chứng minh hiệu quả giúp giải phóng endorphin và cân bằng tâm trạng tự nhiên.
Sử dụng thực phẩm bổ sung có trách nhiệm: Nếu quyết định sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chứa bạch tật lê, cần lựa chọn các thương hiệu uy tín có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, kiểm định thành phần rõ ràng. Không dùng quá liều lượng khuyến cáo và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn nếu bạn đang có bệnh lý nền hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc điều trị nào.
Tóm lại, bạch tật lê là một thảo dược giàu hoạt chất sinh học với tiềm năng hỗ trợ giảm lo âu thông qua tương tác enzym MAO-A và nhóm flavonoid chống oxy hóa [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại chưa cho thấy khả năng cải thiện giấc ngủ vượt trội của thảo dược này so với giả dược [2], cũng như không làm thay đổi tâm trạng ở người khỏe mạnh [3]. Hãy giữ góc nhìn khoa học, tỉnh táo trước các lời quảng cáo thổi phồng và ưu tiên xây dựng lối sống lành mạnh để nuôi dưỡng giấc ngủ và sức khỏe tinh thần bền vững.
