Hành hoa là gia vị quen thuộc trong mâm cơm người Việt, từ bát phở sáng đến các món xào, canh hằng ngày. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai cho rằng ăn nhiều hành hoa có thể tiêu viêm khớp, hạ axit uric và ngừa hẳn cơn đau gút. Liệu loại rau gia vị này có thực sự mang lại tác dụng thần kỳ như lời đồn?

Thực tế, các hợp chất tự nhiên trong hành hoa, đặc biệt là nhóm flavonoid, có thể hỗ trợ ức chế enzyme tạo axit uric và giảm phản ứng viêm ở cấp độ phòng thí nghiệm [1, 4]. Tuy nhiên, hành hoa chỉ là thực phẩm hỗ trợ bữa ăn, hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị hạ axit uric hay chữa khỏi bệnh gút [1, 6].

Mối liên hệ giữa axit uric, enzyme xanthine oxidase và bệnh gút

Trong cơ thể, axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của quá trình phân giải purine – hợp chất có trong tế bào và nhiều loại thực phẩm giàu đạm. Quá trình chuyển hóa hypoxanthine thành xanthine, rồi từ xanthine thành axit uric được xúc tác trực tiếp bởi một enzyme quan trọng là xanthine oxidase [4, 7].

Khi enzyme xanthine oxidase hoạt động quá mức, lượng axit uric tạo ra tăng vọt dẫn đến tình trạng tăng axit uric máu [1, 7]. Sự lắng đọng của các tinh thể muối urat tại các khớp xương sẽ kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, gây sưng đỏ, nóng rát và đau đớn dữ dội, đặc trưng của cơn gút cấp [1].

Không chỉ dừng lại ở việc tạo ra axit uric, phản ứng do xanthine oxidase xúc tác còn sản sinh ra các gốc oxy hóa tự do (ROS) như superoxide anion [2, 7]. Quá trình này góp phần kích hoạt phức hợp viêm NLRP3, giải phóng các cytokine gây viêm nguy hiểm như interleukin-1 beta (IL-1beta) và interleukin-18 (IL-18) [2, 7]. Do đó, việc kiểm soát và ức chế enzyme xanthine oxidase là đích nhắm hàng đầu trong điều trị tăng axit uric máu và ngăn ngừa bệnh gút [4, 6].

Flavonoid trong hành hoa tác động lên enzyme gây gút ra sao?

Chi hành (Allium), bao gồm hành hoa và hành tây, chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất thực vật nhóm flavonoid, tiêu biểu nhất là quercetin [1, 4]. Hoạt chất này được xem là một chất ức chế tự nhiên đầy tiềm năng đối với enzyme xanthine oxidase [1].

Về mặt cấu trúc phân tử, các nhà khoa học đã phân tích hình ảnh tinh thể tia X ở độ phân giải 2.0 Angstrom để làm sáng tỏ cách quercetin khóa hoạt động của enzyme này [1]. Phân tử quercetin có cấu trúc ba vòng liên hợp, khớp vừa vặn vào vị trí hoạt động của xanthine oxidase [1]. Cụ thể, khung benzopyran của quercetin kẹp giữa hai axit amin Phe 914 và Phe 1009, đồng thời các nhóm hydroxy ngoại vòng tạo liên kết hydro chặt chẽ với Arg 880 và Glu 802 [1].

Sự liên kết vừa vặn này ngăn chặn cơ chất bình thường tiếp cận trung tâm molypden của enzyme [1]. Nhờ đó, quá trình biến đổi xanthine thành axit uric bị cản trở, làm giảm tốc độ sản sinh axit uric ngay từ gốc rễ [1].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Để kiểm chứng khả năng hạ axit uric của hành và hoạt chất chính, một nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành tại Khoa Dinh dưỡng và Hóa sinh, Đại học Khoa học Y khoa Tehran (Iran) từ tháng 5/2007 đến tháng 3/2008 [2].

Thử nghiệm thực hiện trên 48 chuột cống trắng Wistar đực (trọng lượng 180-200g), chia đều thành 8 nhóm gồm: nhóm bình thường; bình thường dùng chiết xuất Allium cepa (5g/kg); bình thường dùng quercetin (5mg/kg); bình thường dùng allopurinol (5mg/kg); nhóm tăng axit uric máu; nhóm tăng axit uric dùng Allium cepa (5g/kg); nhóm tăng axit uric dùng quercetin (5mg/kg); và nhóm tăng axit uric dùng allopurinol (5mg/kg) [2]. Tình trạng tăng axit uric máu ở chuột được gây ra bằng cách tiêm kali oxonate liều 250mg/kg qua màng bụng [2]. Các nhóm được can thiệp mỗi ngày một lần trong vòng 14 ngày [2].

Kết quả cho thấy, việc bổ sung chiết xuất Allium cepa và quercetin liên tục trong 14 ngày đã làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh ở chuột bị tăng axit uric máu một cách có ý nghĩa thống kê theo thời gian (p=0.000) [2]. Cả hai can thiệp này đều ức chế đáng kể hoạt tính của enzyme xanthine oxidase/xanthine dehydrogenase tại gan [2]. Đáng chú ý, Allium cepa và quercetin còn cải thiện rõ rệt các chỉ số sinh học về stress oxy hóa ở nhóm chuột tăng axit uric máu (p=0.000) [2]. Trong khi đó, dù thuốc chuẩn allopurinol có hiệu quả hạ axit uric mạnh hơn nhiều so với Allium cepa và quercetin, loại thuốc này lại không làm thay đổi đáng kể các chỉ số stress oxy hóa [2].

Tác động kháng viêm và bảo vệ mạch máu từ việc ức chế xanthine oxidase

Bên cạnh việc hạ axit uric, ức chế xanthine oxidase còn mang lại giá trị chống viêm toàn diện. Nghiên cứu trên tế bào cơ trơn mạch máu người (VSMCs) và đại thực bào THP-1 cho thấy xanthine oxidase thúc đẩy sự hình thành tế bào bọt – dấu hiệu nhận diện của xơ vữa động mạch [3]. Quá trình này diễn ra thông qua việc sinh các gốc ROS và kích hoạt thụ thể LOX-1, từ đó hoạt hóa phức hợp viêm NLRP3 cùng các tín hiệu caspase-1, IL-1beta và IL-18 [3]. Việc can thiệp vào con đường này giúp giảm tải các tổn thương viêm mạch máu [3].

Ngoài ra, khi xanthine oxidase chuyển hóa từ dạng dehydrogenase trong điều kiện viêm hoặc thiếu máu cục bộ, enzyme này còn kích thích giải phóng sắt tự do từ ferritin [4]. Sắt tự do kết hợp với gốc superoxide sinh ra các gốc hydroxyl cực độc, làm trầm trọng thêm mức độ phá hủy mô [4]. Do đó, việc các flavonoid tự nhiên như quercetin cản trở hoạt tính của xanthine oxidase vừa giảm tạo axit uric, vừa hạn chế chuỗi phản ứng viêm và tổn thương oxy hóa mô [1, 4].

Hiểu lầm thường gặp: Hành hoa có thay thế được thuốc gút?

Nhiều người bệnh gút khi nghe thông tin khoa học về quercetin thường nảy sinh tâm lý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang ăn thật nhiều hành hoa hay uống nước ép hành. Đây là một sai lầm nguy hiểm có thể dẫn đến các đợt viêm khớp cấp dữ dội và biến chứng suy thận do axit uric kết tủa.

Cần hiểu rõ rằng, các kết quả trên đến từ nghiên cứu dùng chiết xuất cô đặc trên động vật với liều lượng tương đối cao (5g chiết xuất/kg thể trọng) hoặc hoạt chất quercetin tinh khiết [2]. Lượng hành hoa dùng trong các bữa ăn gia đình chỉ cung cấp một lượng nhỏ flavonoid, không thể đạt được nồng độ hoạt chất tương đương với liều thực nghiệm [2].

Hơn nữa, nghiên cứu năm 2008 đã chỉ rõ, hiệu quả hạ axit uric của allopurinol – thuốc điều trị tiêu chuẩn – vẫn cao hơn vượt trội so với Allium cepa và quercetin [2]. Hiện nay, các thuốc ức chế xanthine oxidase được phê duyệt trên lâm sàng như allopurinol hay febuxostat vẫn là nền tảng kiểm soát bệnh [6, 7]. Hành hoa chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn lành mạnh, không phải là thuốc chữa bệnh.

Những ai nên thận trọng khi ăn hành hoa?

Mặc dù hành hoa là thực phẩm lành tính với đa số mọi người, một số nhóm đối tượng cần lưu ý khi sử dụng:

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, người đang mắc viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc hội chứng ruột kích thích (IBS) không nên ăn quá nhiều hành hoa sống. Các hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh và chất xơ lên men trong hành có thể kích thích niêm mạc dạ dày, gây ợ hơi, chướng bụng, khó tiêu hoặc nóng rát thượng vị.

Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu cũng nên thận trọng với việc lạm dụng các sản phẩm chiết xuất hành cô đặc liều cao, vì một số hoạt chất trong chi hành có thể ảnh hưởng nhẹ đến thời gian đông máu.

Người đang dùng thuốc hạ axit uric chuyên biệt hoặc các thuốc điều trị bệnh mạn tính khác không được tự ý giảm liều thuốc để thay thế bằng việc ăn hành hoa. Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi bất kỳ chế độ dinh dưỡng chuyên biệt nào.

Gợi ý cách dùng hành hoa hợp lý trong bữa ăn hằng ngày

Để tận dụng tốt nhất các hợp chất tự nhiên có lợi trong hành hoa mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, bạn có thể áp dụng các cách chế biến sau:

  • Ăn lượng vừa phải, đều đặn: Mỗi ngày chỉ cần sử dụng một nắm nhỏ hành hoa tươi (khoảng 10-20g) rắc vào các món canh, súp, cháo hoặc món xào sau khi đã tắt bếp.
  • Tránh nấu quá nhừ: Flavonoid và các chất chống oxy hóa tự nhiên khá nhạy cảm với nhiệt độ cao kéo dài. Thả hành hoa vào món ăn ngay khi vừa tắt bếp sẽ giúp giữ lại tối đa các hợp chất có hoạt tính sinh học mà vẫn làm giảm bớt vị hăng cay kích ứng dạ dày.
  • Kết hợp đa dạng: Không nên chỉ tập trung ăn một loại hành hoa. Hãy phối hợp hành hoa với các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa khác như rau xanh lá, quả mọng, và duy trì uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải axit uric tự nhiên qua đường tiểu.

Nhìn chung, hành hoa chứa các flavonoid giá trị như quercetin với cơ chế ức chế xanthine oxidase và giảm stress oxy hóa đã được chứng minh trong phòng thí nghiệm [1, 4]. Dù vậy, loại gia vị này không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Lối sống cân bằng, hạn chế thực phẩm giàu purine và tuân thủ chỉ định y khoa mới là chìa khóa then chốt giúp bạn kiểm soát tốt bệnh gút.