Nhiều người Việt có thói quen sao vàng hạt muồng (thảo quyết minh) hãm trà uống mỗi ngày để giải nhiệt, nhuận tràng và trị táo bón dai dẳng. Thảo dược tự nhiên này từ lâu được xem là bài thuốc dân gian lành tính, dễ mua và dễ sử dụng tại nhà. Tuy nhiên, việc duy trì uống trà hạt muồng liên tục nhiều tháng liền có thể khiến hệ tiêu hóa dần "đình công" và làm ruột biến dạng màu sắc hay không?
Câu trả lời trực tiếp là có: lạm dụng thảo quyết minh chứa nhóm hoạt chất anthranoid trong thời gian dài tiềm ẩn nguy cơ gây nhiễm sắc tố đại tràng (melanosis coli) và suy giảm chức năng vận động tự nhiên của ruột già dẫn đến hội chứng đại tràng mất trương lực (cathartic colon) [1]. Việc hiểu rõ bản chất của các hợp chất này sẽ giúp người bệnh sử dụng đúng cách, tránh biến một vị thuốc quen thuộc thành thói quen có hại cho sức khỏe tiêu hóa.
Cơ chế tác động: Vì sao hạt muồng giúp nhuận tràng nhưng dễ gây lạm dụng?
Thảo quyết minh thuộc nhóm thực vật chứa dẫn xuất anthraquinone hay anthranoid, có cơ chế kích thích tương tự như các dược liệu tả diệp (senna), lô hội (aloe), đại hoàng (rheum) và vỏ cây muồng đen (frangula) [2], [3]. Khi đi vào đường ruột, các chất này tác động trực tiếp lên niêm mạc đại tràng, kích thích nhu động và tăng tiết dịch nhằm thúc đẩy việc tống xuất phân ra ngoài một cách nhanh chóng.
Chính tác dụng nhanh khiến nhiều người lầm tưởng đây là biện pháp an toàn để điều trị táo bón mạn tính thay vì cải thiện chế độ ăn uống. Lạm dụng anthraquinone kéo dài có thể dẫn đến hiện tượng tích tụ sắc tố lipofuscin bên trong bào tương tế bào hoặc đại thực bào ở lớp dưới niêm mạc, làm niêm mạc ruột chuyển sang màu đen hoặc nâu sẫm đặc trưng của bệnh nhiễm sắc tố đại tràng [3], [4]. Độc tính của anthraquinone đối với tế bào đại tràng có thể xảy ra qua hai cơ chế chính: đóng vai trò như chất nhận electron Michael với các phân tử ưa hạt nhân thiết yếu, và tham gia phản ứng oxy hóa khử tạo ra các gốc oxy hóa tự do gây độc hại tế bào [5]. Sự tổn thương tế bào mạn tính kết hợp với tình trạng phụ thuộc thuốc kích thích có thể dẫn đến hội chứng đại tràng mất trương lực [1].
Bằng chứng khoa học: Nhiễm sắc tố đại tràng hình thành nhanh đến mức nào?
Nhiễm sắc tố đại tràng giả (pseudomelanosis coli) từ lâu đã được xem là dấu hiệu chỉ điểm đáng tin cậy cho tình trạng lạm dụng thuốc nhuận tràng chứa anthranoid mạn tính, thường xuất hiện sau khoảng 9 đến 12 tháng sử dụng liên tục [2]. Tuy nhiên, nhiều ghi nhận lâm sàng cho thấy tổn thương đổi màu niêm mạc này có thể xuất hiện sớm hơn rất nhiều ở một số cá nhân.
Một báo cáo lâm sàng vào năm 2024 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 56 tuổi bị tiêu chảy kéo dài suốt 3 tháng sau khi bắt đầu dùng trà thảo mộc California để trị táo bón [3]. Nội soi đại tràng phát hiện niêm mạc đại tràng bị nhiễm sắc tố đậm lan tỏa, kết quả sinh thiết mô học khẳng định chẩn đoán nhiễm sắc tố đại tràng do lạm dụng dược liệu họ Cassia chứa anthranoid [3]. Nghiên cứu hồi cứu trên 657 trường hợp công bố năm 2017 cũng phát hiện sắc tố có thể lắng đọng chỉ sau một đợt dùng ngắn; cụ thể có 2 bệnh nhân bị nhiễm sắc tố mức độ trung bình khi nội soi sau chưa đầy 6 tháng dùng thuốc nhuận tràng [5]. Tương tự, một nghiên cứu ca bệnh năm 2003 mô tả một bệnh nhân ghép gan 39 tuổi xuất hiện niêm mạc đại tràng màu nâu sẫm điển hình chỉ sau 10 tháng tự ý uống sản phẩm không kê đơn chứa lô hội, đại hoàng và vỏ cây muồng [6].
Nguy cơ ung thư và tổn thương ruột: Tranh cãi từ các nghiên cứu
Mối liên hệ giữa việc lạm dụng anthranoid với nguy cơ ung thư đại trực tràng và hội chứng đại tràng mất trương lực vẫn là chủ đề có nhiều luồng ý kiến khoa học trái chiều qua các thời kỳ.
Vào năm 1993, một nghiên cứu hồi cứu trên 3.049 bệnh nhân nội soi đại trực tràng cho thấy tỷ lệ nhiễm sắc tố đại tràng giả là 3,13% ở người bình thường, tăng lên 8,64% ở người có u tuyến (adenoma) và đạt 3,29% ở người bị ung thư biểu mô [2]. Tiếp tục khảo sát tiến cứu trên 1.095 bệnh nhân, tỷ lệ nhiễm sắc tố là 6,9% ở nhóm bình thường, 9,8% ở nhóm có u tuyến và lên đến 18,6% ở nhóm ung thư biểu mô, từ đó tính toán nguy cơ tương đối của ung thư đại trực tràng do lạm dụng anthranoid là 3,04 (khoảng tin cậy 95%: 1,18 - 4,90) [2].
Ngược lại, các công trình về sau đưa ra góc nhìn thận trọng hơn. Nghiên cứu năm 2002 đánh giá ổ hốc dị sản (aberrant crypt foci - tổn thương vi thể nghi ngờ tiền ung thư) trên 55 bệnh nhân ung thư đại tràng sigma, 41 bệnh nhân viêm túi thừa và 96 người đối chứng khỏe mạnh [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ dùng thuốc nhuận tràng anthranoid tương đương giữa nhóm ung thư (32,7%) và nhóm túi thừa (26,8%), nhưng đều cao hơn nhóm chứng (8,3%); tỷ lệ nhiễm sắc tố đại tràng cũng tương đương (38,2% và 39%) [7]. Mật độ ổ hốc dị sản ở nhóm ung thư cao hơn (0,24/cm2) so với nhóm túi thừa (0,10/cm2), nhưng mật độ này không thay đổi theo tình trạng táo bón, dùng thuốc anthranoid hay nhiễm sắc tố, do đó không ủng hộ giả thuyết có mối quan hệ nhân quả trực tiếp gây ung thư [7].
Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2005 tại Ý dùng chiết xuất từ quả senna liều 30 và 60 mg/kg trên chuột cống suốt 110 tuần không phát hiện thấy sự hình thành ổ hốc dị sản hay khối u ở chuột khỏe mạnh, thậm chí còn làm giảm tổn thương tiền ung thư ở chuột đã tiêm chất gây u azoximethane [8]. Một tổng quan năm 1993 cũng nhận định rủi ro gây biến đổi hình thái hệ thần kinh tự chủ ruột còn nhiều tranh cãi, các trường hợp đại tràng mất trương lực hiếm gặp trong những thập niên gần đây có thể do các thuốc nhuận tràng thế hệ cũ không còn lưu hành [4]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2017 lại phát hiện tỷ lệ cao vết loét hồi tràng đoạn xa bất thường ở những bệnh nhân nhiễm sắc tố đại tràng [5].
Hiểu lầm thường gặp: Thảo dược tự nhiên thì không gây hại?
Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm các loại trà thảo dược nhuận tràng như hạt muồng, phan tả diệp hay lô hội hoàn toàn vô hại vì có nguồn gốc tự nhiên. Thực tế, anthraquinone tự nhiên trong thảo mộc vẫn là hoạt chất dược lý mạnh có thể gây độc tế bào thông qua stress oxy hóa khi tích tụ nồng độ cao [5]. Lạm dụng chất kích thích này khiến đại tràng quen với sự thúc ép ngoại sinh, dần trơ lì phản xạ tự nhiên và cần tăng liều để đi ngoài được [1].
Điểm tích cực là nhiễm sắc tố đại tràng thường là tình trạng lành tính và có thể thoái triển [5], [3]. Nghiên cứu năm 2017 ghi nhận sự thoái triển hoàn toàn của các mảng sắc tố đen trên 2 bệnh nhân khi ngưng dùng thuốc nhuận tràng và nội soi kiểm tra lại sau một năm [5]. Một ca bệnh khác ghi nhận niêm mạc ruột phục hồi màu sắc bình thường sau một năm ngừng chế phẩm anthranoid, dù sau đó vẫn phát hiện polyp u tuyến ống nhung mao cần xử lý [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt muồng và thảo dược nhuận tràng?
Người bệnh táo bón mạn tính kéo dài tuyệt đối không nên tự ý dùng hạt muồng như một loại nước uống thay trà hàng ngày. Việc lạm dụng lén lút hoặc theo thói quen có thể dẫn đến tiêu chảy mạn tính, hạ kali máu, nhiễm kiềm chuyển hóa, tổn thương ống thận, đau bụng và mất nước, trong đó hơn 90% các trường hợp lạm dụng ghi nhận xảy ra ở phụ nữ [1], [4].
Những người chuẩn bị nội soi đại tràng hoặc đang theo dõi polyp ruột cần thông báo cho bác sĩ nếu từng có tiền sử dùng thảo quyết minh hay phan tả diệp kéo dài [5], [6]. Bệnh nhân có tiền sử bệnh lý tim mạch, suy thận, rối loạn điện giải hoặc các bệnh đường ruột mạn tính cũng cần đặc biệt thận trọng với các biểu hiện mất dịch và hạ kali do thảo dược nhuận tràng gây ra [1], [4]. Khi gặp tình trạng phân lỏng kéo dài hoặc đau quặn bụng, người bệnh cần dừng ngay việc uống thảo mộc và đi khám chuyên khoa tiêu hóa [3].
Cách dùng hạt muồng an toàn và lời khuyên cân bằng
Để khai thác lợi ích của hạt muồng mà không gây ảnh hưởng tiêu cực lên đại tràng, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc sử dụng ngắn ngày, xem thảo dược như giải pháp hỗ trợ tạm thời chứ không phải phương pháp điều trị dứt điểm [6]. Tránh uống trà hạt muồng liên tục quá vài tuần, đặc biệt không kéo dài thành nhiều tháng để giảm thiểu nguy cơ lắng đọng sắc tố và tổn thương niêm mạc [5], [3].
Nền tảng của việc kiểm soát táo bón lâu dài vẫn phải bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống, uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường chất xơ tự nhiên từ rau củ, quả chín và duy trì vận động thể chất thường xuyên. Trước khi sử dụng hạt muồng hay bất kỳ chế phẩm thảo dược kích thích tiêu hóa nào cho tình trạng táo bón kéo dài, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế để được đánh giá nguyên nhân chính xác và hướng dẫn phác đồ điều trị an toàn, tránh để ruột mất đi trương lực co bóp tự nhiên.