Đúng hay sai: Chế độ MIND bắt buộc phải uống rượu vang mỗi ngày?

Nhiều người quan tâm đến việc bảo vệ trí não thường tìm đến chế độ ăn MIND như một giải pháp dinh dưỡng khoa học. Một trong những câu hỏi gây tranh cãi nhất là liệu chế độ ăn này có bắt buộc người thực hành phải uống một ly rượu vang mỗi ngày hay không. Nỗi lo ngại này khiến không ít người kiêng cồn hoặc người có bệnh nền cảm thấy e dè khi tiếp cận.

Câu trả lời ngắn gọn là hoàn toàn sai. Rượu vang chỉ là một trong 15 thành phần được đưa vào thang điểm đánh giá ban đầu nhằm ghi nhận thói quen sinh hoạt bảo vệ thần kinh ^[1]. Chế độ MIND không xem rượu vang là điều kiện tiên quyết và người không uống cồn hoàn toàn không cần bắt đầu thói quen này để đạt được lợi ích cho não bộ ^[2].

Chế độ ăn MIND bắt nguồn từ đâu và gồm những gì?

Chế độ ăn MIND (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay) được các nhà nghiên cứu tại Trung tâm Y tế Đại học Rush và Trường Y tế Công cộng Harvard phối hợp phát triển ^[1]. Đây là mô hình kết hợp có chọn lọc giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ ăn DASH – hai chế độ vốn nổi tiếng với khả năng giảm nguy cơ bệnh lý tim mạch ^[1]. Mục tiêu chính khi thiết kế MIND là tạo ra một thực đơn dễ tuân thủ hơn nhằm ngăn chặn sự suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ ^[1], ^[3].

Cấu trúc dinh dưỡng của MIND được chia thành 15 nhóm thực phẩm rõ ràng, gồm 10 nhóm tốt cho não bộ và 5 nhóm có hại cần hạn chế ^[1]. Mười nhóm thực phẩm khuyến khích gồm rau lá xanh, các loại rau củ khác, quả mọng, dầu ô liu, cá, thịt gia cầm, các loại hạt, đậu đỗ, ngũ cốc nguyên hạt và rượu vang ^[1]. Ngược lại, 5 nhóm thực phẩm bất lợi cần cắt giảm gồm thịt đỏ, phô mai, bơ thực vật hoặc bơ động vật, đồ chiên rán nhanh và bánh kẹo ngọt ^[1].

Mô hình này nhấn mạnh vào việc tiêu thụ thực phẩm có nguồn gốc thực vật ^[3]. Người ăn được khuyến nghị dùng ít nhất 3 khẩu phần ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày, ăn 1 phần salad cùng 1 loại rau khác hàng ngày, dùng quả mọng và thịt gia cầm tối thiểu 2 lần mỗi tuần, ăn cá ít nhất 1 lần mỗi tuần, dùng đậu đỗ cách ngày và bổ sung 5 khẩu phần hạt mỗi tuần ^[1]. Dầu ô liu được chỉ định là nguồn chất béo chính ^[1]. Ở nhóm cần hạn chế, thịt đỏ giới hạn dưới 4 lần mỗi tuần, bánh kẹo ngọt không quá 5 lần mỗi tuần, còn bơ, phô mai và đồ chiên rán nhanh không quá 1 lần mỗi tuần ^[1].

Rượu vang trong thang điểm MIND: Thành phần tùy chọn hay bắt buộc?

Khi xây dựng thang đo, các nhà nghiên cứu đưa khuyến nghị uống 1 ly rượu vang mỗi ngày vào danh mục tính điểm của chế độ MIND ^[1]. Tuy nhiên, mục đích của thang điểm này là công cụ dịch tễ học dùng để lượng hóa mức độ tuân thủ dinh dưỡng của các đối tượng tham gia khảo sát, không phải đơn thuốc y khoa mang tính bắt buộc ^[1].

Về mặt điểm số, rượu vang chỉ đóng góp tối đa 1 điểm trong tổng số điểm đánh giá toàn diện ^[2]. Nếu một người hoàn toàn không uống rượu nhưng tuân thủ tốt 14 nhóm thực phẩm còn lại, điểm số MIND của họ vẫn có thể đạt mức rất cao. Các nghiên cứu ban đầu từ Dự án Trí nhớ và Lão hóa (MAP) theo dõi 960 người tham gia trong trung bình 4,7 năm đã chỉ ra rằng ngay cả mức tuân thủ trung bình hoặc cao đối với chế độ MIND đều có liên quan tích cực đến việc làm chậm suy giảm nhận thức ^[1]. Do đó, người không dùng rượu vang vẫn có thể nhận trọn vẹn lợi ích bảo vệ não bộ từ các nhóm thực phẩm lành mạnh khác ^[1], ^[2].

Cơ chế sinh học: Vì sao rượu vang đỏ từng được xem là có lợi?

Sự hiện diện của rượu vang đỏ trong chế độ MIND bắt nguồn từ các giả thuyết về hoạt chất sinh học tự nhiên. Rượu vang đỏ chứa hàm lượng polyphenol dồi dào, đây là nhóm hợp chất được cho là có khả năng chống oxy hóa và hỗ trợ làm chậm quá trình suy giảm nhận thức do tuổi tác ^[4].

Bên cạnh đó, các nhóm thực vật khác trong thực đơn MIND cũng cung cấp những dưỡng chất thần kinh mạnh mẽ không kém. Điển hình là rau lá xanh chứa folate, lutein, kaempferol và beta-carotene ^[3]. Một nghiên cứu đã chỉ ra việc ăn khoảng 1 khẩu phần rau lá xanh mỗi ngày giúp làm chậm suy giảm nhận thức ^[3]. Quả việt quất – thành phần quả mọng chủ lực của MIND – lại rất giàu anthocyanin ^[3]. Thử nghiệm trên mô hình động vật cho thấy việt quất liên quan đến việc giảm kích hoạt tế bào vi mô và cải thiện tính dẻo của synap thần kinh ^[3]. Như vậy, lợi ích tổng thể của chế độ MIND đến từ một ma trận dinh dưỡng phong phú chứ không phụ thuộc vào cồn ^[3].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những phát hiện trái chiều

Các nghiên cứu quan sát và can thiệp ghi nhận nhiều kết quả đáng chú ý về chế độ ăn MIND cũng như tác động của thức uống có cồn đối với trí nhớ:

Nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên đối chứng (RCT) tại Iran thực hiện trên 37 phụ nữ béo phì khỏe mạnh (BMI 32 ± 1, tuổi trung bình 48,9 ± 1,3, điểm MMSE ban đầu 26,4 ± 0,5) theo dõi trong 3 tháng ^[2]. Trong nghiên cứu này, thành phần rượu vang hoàn toàn bị loại bỏ khỏi thang điểm do quy định pháp luật sở tại cấm đồ uống có cồn ^[2]. Sau 3 tháng, nhóm can thiệp MIND (22 người) tăng điểm tuân thủ từ 7 lên 10,5, trong khi nhóm chứng (15 người) giữ nguyên ở mức 7 ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm MIND cải thiện đáng kể trí nhớ làm việc (kiểm tra LNS, p ≤ 0.001), trí nhớ nhận diện ngôn ngữ (kiểm tra RAVLT, p ≤ 0.001), trí nhớ ngắn hạn ngôn ngữ (F-DS với p ≤ 0.001, B-DS với p = 0.041), sự chú ý và quét thị giác (SS&C, p ≤ 0.001) cùng chức năng điều hành qua TMT-A (p = 0.002) ^[2]. Thử nghiệm này chứng minh MIND hoàn toàn phát huy hiệu quả nhận thức vượt trội mà không cần đến một giọt rượu nào ^[2].

Nghiên cứu bệnh học trên 569 tử thi thuộc Dự án MAP đánh giá mối liên hệ giữa chế độ ăn MIND trước khi qua đời và bệnh lý não bộ ^[5]. Kết quả chỉ ra điểm số MIND cao hơn liên quan đáng kể đến chức năng nhận thức toàn cầu tốt hơn ngay trước khi mất (hệ số beta = 0,119, SE = 0,040, p = 0,003) ^[5]. Mối liên hệ này vẫn giữ nguyên ý nghĩa thống kê ngay cả khi đã kiểm soát các tổn thương bệnh lý Alzheimer (beta = 0,111, SE = 0,037, p = 0,003) và duy trì ở cả những người không bị suy giảm nhận thức nhẹ ban đầu (beta = 0,121, p = 0.005) ^[5]. Điều này củng cố luận điểm chế độ dinh dưỡng tổng thể giúp tạo nên khả năng phục hồi nhận thức ở người cao tuổi ^[5].

Nghiên cứu thuần tập AgeCoDe tại Đức theo dõi 2.622 người từ 75 tuổi trở lên trong vòng 10 năm (phát hiện 418 ca mắc Alzheimer) ^[6]. Kết quả phân tích ghi nhận lượng rượu vang đỏ cao hơn liên quan đến việc giảm tỷ lệ mắc Alzheimer (HR = 0,92; p = 0,045) ^[6]. Tuy nhiên, hiệu ứng này chỉ xuất hiện ở nam giới (HR = 0,82; p < 0,001) ^[6]. Ngược lại, ở phụ nữ, uống nhiều rượu vang đỏ lại làm tăng tỷ lệ mắc Alzheimer (HR = 1,15; p = 0,044), còn uống nhiều rượu vang trắng liên quan đến suy giảm trí nhớ ngôn ngữ rõ rệt hơn theo thời gian (HR = -0,13; p = 0,052) ^[6].

Dữ liệu từ Ngân hàng Dữ liệu Sinh học Anh (UK Biobank) cho thấy tiêu thụ rượu vang ở mức vừa phải có liên quan đến điểm số nhận thức tốt hơn ^[7]. Tuy nhiên, phân tích tổng thể trên toàn bộ quần thể này lại ghi nhận bằng chứng hạn chế về lợi ích của việc tuân thủ chế độ MIND, thậm chí điểm tuân thủ cao còn liên quan bất ngờ tới kết quả kém hơn ở một số bài kiểm tra nhận thức, dù quan sát thấy mối liên hệ nghịch đảo với sa sút trí tuệ ở phụ nữ ^[7].

Một số tổng quan khác ghi nhận uống rượu nhẹ đến vừa (1 đến 3 ly mỗi ngày) liên quan đến giảm nguy cơ sa sút trí tuệ do mọi nguyên nhân (HR 0,58; KTC 95%: 0,38-0,90) và sa sút trí tuệ mạch máu (HR 0,29; KTC 95%: 0,09-0,93) ở người từ 55 tuổi trở lên ^[8]. Những người uống 1 đến 6 ly mỗi tuần cũng có tỷ lệ sa sút trí tuệ thấp nhất so với người kiêng rượu (OR 0,46; KTC 95%: 0,27-0,77) ^[8]. Nghiên cứu Tim mạch Thành phố Copenhagen trên người từ 65 tuổi cũng ghi nhận uống rượu vang hàng tháng hoặc hàng tuần giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ ^[8]. Ngoài ra, một nghiên cứu 3 năm trên 3.777 cư dân từ 65 tuổi cho thấy uống vừa phải 3-4 ly (250-500 mL) rượu vang đỏ mỗi ngày làm giảm 4 lần nguy cơ mắc bệnh Alzheimer ^[8].

Tác hại nghiêm trọng khi lạm dụng rượu bia

Mặc dù có một số liên hệ tích cực ở liều lượng nhỏ hoặc vừa phải, cồn về bản chất vẫn là chất độc thần kinh tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Lạm dụng thức uống có cồn là yếu tố nguy cơ hàng đầu đẩy nhanh tốc độ lão hóa não bộ ^[4].

Thử nghiệm trên mô hình loài gặm nhấm cho thấy việc nạp cồn kích thích các khiếm khuyết nhận thức tương tự Alzheimer và làm gia tăng các chỉ dấu bệnh học như tỷ lệ Abeta 42/40 và protein tau toàn phần, những biến đổi này kéo dài ít nhất 1 tháng sau khi ngừng cồn ^[4]. Ở người, nghiên cứu chỉ ra việc sử dụng cồn liên quan đến tăng nguy cơ mắc tất cả các dạng sa sút trí tuệ ^[4]. Nhóm người cao tuổi ở giai đoạn cuối tuổi 70 có tiền sử lạm dụng rượu (mô hình uống rượu không thích nghi dẫn đến suy giảm chức năng) đều bị suy giảm nhận thức và tăng tỷ lệ sa sút trí tuệ so với nhóm không lạm dụng ^[4]. Mối liên hệ có lợi hay có hại của cồn phụ thuộc lớn vào loại đồ uống, mô hình uống (uống vừa phải đối lập với nghiện mạn tính hay uống say xỉn dồn dập) và độ tuổi sử dụng ^[4].

Những ai tuyệt đối nên thận trọng với rượu vang?

Dù rượu vang được nhắc đến trong thang đo dinh dưỡng, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh xa:

• Phụ nữ lớn tuổi: Bằng chứng từ nghiên cứu thuần tập AgeCoDe cho thấy phụ nữ uống nhiều rượu vang đỏ lại tăng nguy cơ mắc Alzheimer lên 15% (HR = 1,15) và dễ tổn thương trước tác hại của cồn hơn nam giới ^[6].
• Người có tiền sử lạm dụng đồ uống có cồn: Việc tiếp xúc lại với cồn dễ kích hoạt mô hình uống rượu không kiểm soát, trực tiếp gây thoái hóa thần kinh và sa sút trí tuệ ^[4].
• Người đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc: Cồn có thể tương tác nguy hiểm với thuốc điều trị tim mạch, chuyển hóa hoặc huyết áp. Những đối tượng này bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có ý định sử dụng bất kỳ lượng cồn nào.
• Người chưa từng uống rượu: Các chuyên gia y tế không khuyến khích bắt đầu uống đồ uống có cồn chỉ nhằm mục đích tìm kiếm lợi ích sức khỏe.

Hướng dẫn áp dụng chế độ MIND thực tế cho người Việt

Để ứng dụng chế độ ăn MIND một cách an toàn và khoa học tại gia đình, độc giả có thể tập trung vào các nhóm thực phẩm cốt lõi mà không cần đến rượu:

• Tăng cường rau xanh: Đảm bảo ít nhất 6 khẩu phần rau lá xanh mỗi tuần (như rau ngót, cải bó xôi, rau muống, cải xoăn) cùng 1 phần rau củ quả khác mỗi ngày ^[1], ^[3].
• Bổ sung quả mọng: Ăn quả mọng (dâu tây, việt quất) ít nhất 2 lần một tuần để tiếp nạp hợp chất chống viêm anthocyanin ^[1], ^[3].
• Ưu tiên đạm lành mạnh và ngũ cốc: Dùng ngũ cốc nguyên hạt tối thiểu 3 khẩu phần mỗi ngày ^[1]. Bổ sung các loại đậu đỗ cách ngày, ăn thịt gia cầm tối thiểu 2 lần mỗi tuần và cá béo ít nhất 1 lần mỗi tuần ^[1]. Dùng 5 khẩu phần hạt dinh dưỡng (hạnh nhân, óc chó, hạt điều) trong tuần ^[1].
• Đổi loại chất béo: Sử dụng dầu ô liu làm dầu ăn chính trong nấu nướng hàng ngày ^[1].
• Kiểm soát thực phẩm có hại: Giới hạn thịt đỏ dưới 4 lần/tuần; hạn chế bánh ngọt, đồ ngọt dưới 5 lần/tuần; không dùng bơ thực vật, bơ động vật, phô mai và đồ chiên rán nhanh quá 1 lần/tuần ^[1].
• Giải pháp thay thế rượu: Với người không uống cồn, hãy thay thế bằng nước lọc, trà xanh hoặc nước ép tự nhiên, tận dụng polyphenol dồi dào từ rau củ quả tươi thay vì tìm kiếm từ rượu vang ^[4], ^[3].

Chế độ ăn MIND mang lại tiềm năng bảo vệ trí tuệ nhờ sự kết hợp hài hòa của các thực phẩm nguồn gốc thực vật giàu dưỡng chất. Người theo đuổi chế độ này không nhất thiết phải uống rượu vang mỗi ngày để gặt hái kết quả. Một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và duy trì tinh thần tích cực luôn là chìa khóa bền vững nhất cho sức khỏe não bộ.