Ashwagandha (sâm Ấn Độ) trở thành thảo dược phổ biến nhằm giảm stress, cải thiện giấc ngủ. Nhiều người dùng phản ánh tình trạng mất cảm xúc, thờ ơ, chai lì tâm lý sau thời gian dài sử dụng liên tục.
Hiện tượng chai lì cảm xúc hoặc mất khả năng cảm nhận niềm vui (anhedonia) là trạng thái tâm lý có thật, liên quan mật thiết đến cơ chế điều hòa dẫn truyền thần kinh và mạng lưới xử lý phần thưởng trong não bộ [1, 7]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh ashwagandha gây đứt gãy cảm xúc vĩnh viễn còn hạn chế; phần lớn dữ liệu đến từ báo cáo người dùng thực tế và cơ chế tác động lên thụ thể serotonin, GABA.
Chai lì cảm xúc và mất khoái cảm là gì?
Mất khoái cảm (anhedonia) là tình trạng giảm hoặc mất khả năng trải nghiệm niềm vui từ các hoạt động thường ngày [1]. Một nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng anhedonia không chỉ làm giảm phản ứng với các kích thích tích cực, mà còn làm trơ mòn phản ứng cảm xúc trước cả những kích thích tiêu cực [2]. Người gặp tình trạng này rơi vào trạng thái "phẳng lặng", không cảm thấy quá buồn nhưng cũng không thể cảm nhận niềm vui trọn vẹn [2].
Nghiên cứu năm 2001 phân tích cấu trúc triệu chứng đã xác định anhedonia gắn liền với trầm cảm, đồng thời là một phần cấu thành hiện tượng cùn mòn cảm xúc (emotional blunting) [3]. Trạng thái cùn mòn cảm xúc khiến người bệnh giảm sút năng lượng, suy giảm động lực sống và giảm chất lượng cuộc sống rõ rệt [4].
Cơ chế thần kinh phía sau hiện tượng trơ cảm xúc
Não bộ xử lý cảm xúc thông qua mạng lưới hạch nền, vỏ não trước trán và hệ viền. Một phân tích gộp năm 2016 sử dụng phương pháp ALE đã lập bản đồ chức năng não, chỉ ra rằng việc suy giảm cảm nhận khoái cảm liên quan đến hiện tượng giảm hoạt hóa tại các vùng hạch nền bụng, vùng vân (ventral striatum), chất đen, bèo sẫm (putamen) và amygdala [5]. Khi các vùng này giảm đáp ứng, não bộ không còn ghi nhận tín hiệu tưởng thưởng từ môi trường xung quanh [4, 7].
Các thuốc hoặc hoạt chất tác động mạnh lên hệ thống serotonin và GABA nhằm dập tắt phản ứng căng thẳng quá mức có thể vô tình làm giảm độ nhạy của các vùng não này. Nghiên cứu năm 2022 ghi nhận gần một nửa số bệnh nhân dùng thuốc chống trầm cảm phản ánh cảm xúc của họ bị ảnh hưởng tiêu cực, dẫn đến tình trạng trơ cảm xúc [4]. Do ashwagandha có cơ chế điều hòa thụ thể GABA và serotonin nhằm tạo cảm giác an dịu, việc sử dụng liều cao kéo dài có thể tạo ra tác dụng phụ tương tự trên một số cá nhân nhạy cảm.
Khoa học nói gì về hiện tượng mất cảm xúc?
Nghiên cứu năm 2011 thực hiện chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) trên 40 bệnh nhân và 32 người khỏe mạnh nhằm đánh giá hoạt động não trước các hình ảnh, từ ngữ và khuôn mặt cảm xúc [6]. Kết quả cho thấy phản ứng cùn mòn cảm xúc liên quan trực tiếp đến sự suy giảm hoạt hóa giữa amygdala và thể vân bụng bên phải [6]. Việc não bộ không thể đánh dấu các kích thích là nổi bật hoặc đáng giá dẫn trực tiếp đến triệu chứng mất khoái cảm [6].
Nghiên cứu trên động vật năm 2024 làm rõ thêm cơ chế này ở cấp độ tế bào thần kinh [7]. Khi chuột đối mặt với căng thẳng xã hội kéo dài, các cá thể dễ bị tổn thương rơi vào trạng thái anhedonia, ngừng tìm kiếm phần thưởng giá trị cao [7]. Phân tích điện sinh lý mật độ cao ghi nhận hoạt động tại vùng hạch hạnh nhân đáy bên (BLA) và hồi hải mã bụng (vCA1) bị rối loạn, khiến não bộ rơi vào vòng lặp nghiền ngẫm tiêu cực [7]. Khi các nhà khoa học can thiệp điều chỉnh tín hiệu đầu vào từ vCA1 đến BLA, hành vi anhedonia đã được đảo ngược [7].
Ở khía cạnh can thiệp tâm lý, một nghiên cứu thử nghiệm năm 2015 trên 37 người bệnh áp dụng chương trình Cảm xúc Tích cực (PEPS) gồm 8 buổi can thiệp nhằm giảm anhedonia và thờ ơ [8]. Kết quả trên 31 người hoàn thành cho thấy điểm số mất khoái cảm trên thang đo SANS và trầm cảm trên thang CDSS giảm có ý nghĩa thống kê, dù mức độ cùn mòn biểu cảm bên ngoài vẫn ổn định [8]. Hạn chế của nghiên cứu là chưa có nhóm đối chứng ngẫu nhiên [8].
Nghiên cứu năm 2024 theo dõi 137 người bị trầm cảm trong 90 ngày thông qua đánh giá tức thời 3 lần mỗi ngày [1]. Kết quả ghi nhận việc khuếch đại cảm xúc tích cực có liên quan mật thiết đến sự dao động và thay đổi mức độ anhedonia theo thời gian, cho thấy trạng thái cảm xúc không cố định mà có thể biến chuyển linh hoạt [1].
Giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện nay tập trung phân tích bản chất thần kinh của anhedonia và tác động trơ cảm xúc do thuốc điều hòa thần kinh [1, 7, 8]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn nào khảo sát chuyên biệt tỷ lệ gây anhedonia của ashwagandha ở người hoàn toàn khỏe mạnh.
Hầu hết dữ liệu về ashwagandha gây mất cảm xúc xuất phát từ báo cáo ca bệnh và phản ánh cộng đồng người dùng thực tế sau các đợt dùng kéo dài liên tục nhiều tháng. Thảo dược tác động trên từng cá thể là khác nhau, phụ thuộc vào nồng độ chất dẫn truyền thần kinh nền và cơ chế chuyển hóa riêng biệt.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược an thần
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là vô hại, có thể dùng quanh năm không cần nghỉ. Bất kỳ hoạt chất nào có khả năng làm dịu thần kinh, hạ cortisol hay tăng trương lực GABA đều có thể làm chậm nhịp phản ứng tự nhiên của não bộ nếu lạm dụng.
Một hiểu lầm khác là đồng nhất cảm giác bình tĩnh với chai lì cảm xúc. Bình tĩnh là trạng thái kiểm soát tốt lo âu nhưng vẫn cảm nhận trọn vẹn buồn vui. Chai lì cảm xúc là tình trạng trơ mòn, mất khả năng rung động, thờ ơ trước mọi biến cố xung quanh [1, 8].
Ai nên thận trọng?
Người có tiền sử rối loạn cảm xúc, trầm cảm thể u uất, hoặc đang trong giai đoạn mất hứng thú không nên tự ý dùng ashwagandha liều cao kéo dài.
Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI, SNRI hoặc thuốc an thần cần tránh kết hợp nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa, do nguy cơ cộng hưởng làm nặng thêm tình trạng cùn mòn cảm xúc [4]. Phụ nữ mang thai, người mắc bệnh gan hoặc bệnh lý tự miễn cũng thuộc nhóm cần thận trọng cao độ.
Cách áp dụng thực tế và khuyến cáo ngắt chu kỳ
Để khai thác lợi ích giảm căng thẳng mà hạn chế rủi ro trơ mòn cảm xúc, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc ngắt chu kỳ (cycling). Không nên dùng ashwagandha liên tục quá 2 đến 3 tháng. Một chu kỳ phổ biến là dùng 4 đến 6 tuần, sau đó tạm ngưng hoàn toàn từ 1 đến 2 tuần để hệ thụ thể thần kinh tái lập trạng thái cân bằng.
Thời điểm dùng thích hợp nhất là vào buổi tối trước khi đi ngủ nếu mục đích là hỗ trợ giấc ngủ và an thần. Nên bắt đầu từ liều thấp nhất ghi trên nhãn sản phẩm và theo dõi sát sao phản ứng cảm xúc của bản thân. Khi nhận thấy bản thân xuất hiện dấu hiệu thờ ơ, mất hứng thú với sở thích cũ, cần ngưng dùng ngay.
Ashwagandha là thảo dược hữu ích trong kiểm soát stress ngắn hạn nhưng không phải giải pháp thay thế lối sống lành mạnh. Việc dùng ngắt quãng, tôn trọng phản ứng của cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế là nguyên tắc cốt lõi giúp bảo vệ sức khỏe tâm thần lâu dài.
