Nhiều người khi nhận kết quả chẩn đoán sỏi thận canxi oxalat thường lập tức gạch tên sữa và các sản phẩm từ sữa ra khỏi thực đơn hàng ngày. Nỗi sợ hãi này xuất phát từ suy nghĩ trực giác: sỏi chứa canxi thì kiêng canxi sẽ hết sỏi.
Tuy nhiên, quan niệm người bị sỏi thận canxi oxalat phải ngừng uống sữa hoàn toàn là sai lầm dưới góc độ y học. Các bằng chứng khoa học cho thấy việc kiêng khem canxi quá mức không giúp ngừa sỏi mà thậm chí còn làm tăng nguy cơ sỏi tái phát nghiêm trọng hơn.
Nghịch lý canxi và cơ chế gắn kết oxalat tại đường ruột
Để hiểu vì sao sữa không phải là thủ phạm, cần nhìn vào đường đi của các chất trong hệ tiêu hóa. Oxalat có tự nhiên trong nhiều loại thực vật, khi đi vào cơ thể sẽ được bài tiết một phần qua thận [4, 7]. Tại thận, nếu nồng độ canxi tự do và oxalat tự do cùng vượt ngưỡng hòa tan, chúng sẽ kết tinh tạo thành sỏi canxi oxalat [4, 6].
Khoảng một nửa lượng oxalat trong nước tiểu bắt nguồn từ chế độ ăn uống hàng ngày, nửa còn lại do gan chuyển hóa nội sinh [4, 7]. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: sự hấp thu oxalat tại ruột chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi lượng canxi có mặt trong bữa ăn [1].
Khi bạn uống sữa hoặc ăn thực phẩm giàu canxi cùng bữa ăn, ion canxi sẽ liên kết trực tiếp với ion oxalat ngay trong lòng ruột [2, 5]. Phức hợp canxi oxalat này hoàn toàn không tan, không thể ngấm qua thành ruột vào máu mà sẽ bị đào thải ra ngoài theo phân [2, 5].
Ngược lại, nếu loại bỏ sữa và cắt giảm hoàn toàn canxi, oxalat trong thức ăn sẽ ở dạng tự do [2]. Lượng oxalat tự do này nhanh chóng ngấm ồ ạt qua niêm mạc ruột vào máu rồi dồn về thận, dẫn đến tình trạng tăng oxalat niệu và thúc đẩy sỏi kết tinh nhanh hơn [4, 5, 8].
Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học nói gì?
Khoa học dinh dưỡng điều trị sỏi thận đã trải qua nhiều bước ngoặt với các bằng chứng thực nghiệm cụ thể:
Nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn từ các đoàn hệ Health Professionals Follow-up Study (HPFS), Nurses' Health Study I và II (NHS I, NHS II) đã theo dõi mối liên hệ giữa chế độ ăn và nguy cơ sỏi thận [4, 7]. Kết quả phân tích cho thấy ở nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi có mức tiêu thụ oxalat cao nhất (trung vị 287-328 mg/ngày), nguy cơ mắc sỏi thận tăng khoảng 21-22% [4, 7]. Đáng chú ý, ở những người đàn ông có chế độ ăn ít canxi (dưới 755 mg/ngày), nguy cơ tạo sỏi tăng vọt lên mức RR 1,46 [4, 7]. Ngược lại, ở những người duy trì mức canxi khẩu phần đạt hoặc vượt mức trung vị, nguy cơ giảm xuống còn 0,83 [3]. Các tác giả kết luận rằng lượng canxi ăn vào có mối liên hệ nghịch với sự hình thành sỏi thận [3].
Nghiên cứu can thiệp thử nghiệm trên 10 người trưởng thành năm 2019 kiểm tra tỷ lệ canxi và oxalat trong bữa ăn với thực đơn kiểm soát chứa 1000 mg canxi và 750 mg oxalat mỗi ngày [4]. Nghiên cứu so sánh giữa chế độ ăn cân bằng tỷ lệ canxi/oxalat trong 1 tuần và chế độ ăn mất cân đối trong 1 tuần, sau thời gian đào thải tối thiểu 1 tuần [4]. Kết quả thu nước tiểu 4 ngày cuối cho thấy tổng bài tiết canxi, oxalat cả ngày và chỉ số bão hòa Tiselius giữa hai giai đoạn không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ cần đáp ứng đủ lượng canxi khuyến nghị hàng ngày, sự xáo trộn thời điểm nạp oxalat không làm tăng nguy cơ sỏi canxi oxalat tổng thể [4].
Nghiên cứu hồi cứu năm 2017 tại Thụy Sĩ trên 169 bệnh nhân sỏi canxi oxalat tái phát, trong đó có 49 người tăng canxi niệu ban đầu, theo dõi chế độ ăn giảm natri kết hợp giảm canxi [5]. Kết quả cho thấy canxi niệu 24 giờ giảm mạnh từ 5,67 ± 3,01 xuống 4,06 ± 2,46 mmol/ngày (p < 0,0001), natri niệu giảm từ 201 ± 89 xuống 128 ± 88 mmol/ngày (p < 0,0001), thể tích nước tiểu không đổi và oxalat niệu không tăng (0,39 ± 0,26 so với 0,39 ± 0,19 mmol/ngày, p = 0,277) [5]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây là nhóm dân số vốn có mức tiêu thụ sữa và sản phẩm từ sữa rất thấp, và việc hạn chế đạm động vật cùng natri kết hợp với lượng canxi bình thường trong khẩu phần đã được chứng minh hiệu quả hơn chế độ ăn ít canxi trong phòng ngừa sỏi [5].
Báo cáo ca lâm sàng năm 2020 ghi nhận trường hợp một bệnh nhân sỏi canxi oxalat tự ý kiêng tuyệt đối canxi [2]. Chế độ ăn cực đoan này đã gây tăng hấp thu oxalat tại ruột, dẫn đến tăng oxalat niệu và làm sỏi tái phát liên tục [2]. Sau khi được hướng dẫn bổ sung canxi trở lại vào bữa ăn để đạt mức 1000-1200 mg/ngày cùng hạn chế natri và đạm động vật, lượng oxalat niệu của bệnh nhân đã bình thường hóa và bệnh ổn định không tái phát trong ít nhất 5 năm [2].
Tổng quan tích hợp năm 2025 rà soát các nghiên cứu giai đoạn 2014-2024 theo chuẩn PRISMA đã kết luận rằng lượng canxi dung nạp phù hợp từ 800 đến 1.200 mg/ngày giúp giảm hấp thu oxalat ở ruột và giảm bài tiết oxalat qua đường tiết niệu [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện nay
Bằng chứng khoa học hiện tại chỉ rõ việc duy trì canxi khẩu phần từ thực phẩm không chỉ bảo vệ hệ tiết niệu mà còn ngăn ngừa mất khoáng xương và tình trạng cân bằng canxi âm tính [7]. Một đánh giá y khoa nhấn mạnh lượng canxi nguyên tố tối thiểu cần đạt là 800 mg/ngày và việc hạn chế canxi có thể gây hại thay vì có lợi [7].
Dù vậy, các nhà nghiên cứu cũng thừa nhận một số giới hạn phương pháp luận. Khẩu phần oxalat trong thực phẩm thực tế rất khó đo lường chính xác do sự biến thiên lớn giữa các loài thực vật và sự khác biệt giữa oxalat hòa tan và không hòa tan [1]. Ngoài ra, tổng quan năm 2025 cũng lưu ý các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng vẫn còn tính không đồng nhất nhất định, đồng thời hệ vi sinh vật đường tiết niệu và yếu tố di truyền của từng cá nhân cũng có thể tác động đến hiệu quả can thiệp [6].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng canxi trong viên uống thực phẩm chức năng với canxi trong thực phẩm như sữa. Canxi trong thực phẩm tự nhiên được hấp thu từ từ trong bữa ăn cùng với các dưỡng chất khác [2]. Uống sữa vào bữa ăn giúp canxi tóm gọn oxalat từ rau củ quả ngay tại ruột [2].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ chăm chú cắt bỏ canxi mà quên mất các yếu tố nguy cơ khác. Các nghiên cứu đã chứng minh chế độ ăn nhiều muối natri làm tăng bài tiết canxi vào nước tiểu [5]. Khi natri niệu tăng cao, thận sẽ kéo canxi ra ngoài nhiều hơn, làm tăng nồng độ bão hòa tinh thể [5].
Một sai lầm khác là loại bỏ hoàn toàn các loại rau củ chứa oxalat. Thực vật mang lại nhiều lợi ích sức khỏe và chế độ ăn giàu thực vật lành mạnh như DASH vẫn được ghi nhận giúp giảm độ siêu bão hòa canxi oxalat nhờ tăng bài tiết magnesi, citrat và kiềm hóa nước tiểu [1]. Thay vì nhịn ăn rau, giải pháp đúng là phối hợp nguồn canxi hợp lý [2].
Ai nên thận trọng khi uống sữa và dùng canxi?
Mặc dù không cần kiêng sữa hoàn toàn, việc dùng sữa vẫn cần cá nhân hóa:
Người có bệnh lý tăng canxi niệu nặng hoặc sỏi thận do các nguyên nhân chuyển hóa thứ phát như cường tuyến cận giáp, toan hóa ống thận cần được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán phân biệt trước khi điều chỉnh chế độ ăn [1, 8].
Những người mắc chứng bất dung nạp lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò nên thay thế bằng sữa không chứa lactose, sữa chua hoặc các nguồn canxi khác để tránh rối loạn tiêu hóa. Người bệnh đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia để tránh tương tác thuốc.
Cần lưu ý rằng việc tránh hạn chế canxi chỉ áp dụng với khẩu phần ăn thông thường; những trường hợp dung nạp canxi liều quá cao vượt quá vài gam mỗi ngày vẫn là điều phải tránh [7].
Hướng dẫn áp dụng vào bữa ăn hàng ngày
Để kiểm soát sỏi thận canxi oxalat hiệu quả, người bệnh có thể áp dụng các bước thực tế sau:
Về liều lượng: Duy trì tổng lượng canxi dung nạp từ chế độ ăn trong khoảng 800 đến 1.200 mg mỗi ngày [2, 5, 8]. Một ly sữa tươi thông thường cung cấp khoảng 250-300 mg canxi, do đó người bệnh có thể dùng 1-2 ly sữa mỗi ngày bên cạnh các món ăn khác.
Về thời điểm và cách kết hợp: Nên uống sữa hoặc dùng các sản phẩm từ sữa như sữa chua, phô mai ngay trong hoặc liền kề bữa ăn có chứa các thực phẩm giàu oxalat [2]. Khi canxi và oxalat cùng có mặt ở đường tiêu hóa một thời điểm, phản ứng gắn kết sẽ diễn ra tối ưu [2, 5].
Về chế độ ăn tổng thể: Giảm lượng muối ăn hàng ngày để giữ natri niệu ở mức an toàn [1, 2, 5]. Kiểm soát lượng đạm động vật khoảng 0,8 g/kg trọng lượng cơ thể [1, 5]. Luôn duy trì lượng nước uống đầy đủ để đạt lượng nước tiểu bài tiết tối thiểu 2 lít mỗi ngày [2, 8]. Có thể bổ sung thực phẩm giàu citrat để hỗ trợ kiềm hóa nước tiểu [2, 4].
Lời khuyên cho người bệnh
Người bị sỏi thận canxi oxalat hoàn toàn không cần và không nên ngừng uống sữa [2, 8]. Việc cắt bỏ sữa và thiếu hụt canxi sẽ thúc đẩy ruột hấp thu nhiều oxalat hơn, gây nguy cơ tái tạo sỏi và loãng xương [5, 8].
Hãy xây dựng một chế độ ăn cân đối, duy trì lượng sữa vừa phải trong bữa ăn, uống nhiều nước và cắt giảm muối [1, 2, 8]. Nếu bạn có bệnh nền hoặc sỏi tái phát nhiều lần, hãy thảo luận cùng bác sĩ điều trị để có phác đồ can thiệp phù hợp nhất.
