Hiểu lầm phổ biến về chiếc khiên vô hình ngừa virus
Vào thời điểm giao mùa hoặc khi dịch cúm bùng phát, các sản phẩm chiết xuất từ quả cơm cháy đen (elderberry) thường được tìm kiếm rầm rộ trên thị trường thực phẩm chức năng. Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống siro hoặc ngậm viên elderberry mỗi ngày với niềm tin rằng loại quả này có thể tạo một lớp màng chắn bảo vệ cơ thể, ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm virus từ người khác.
Quan niệm này hoàn toàn sai lầm. Cho đến nay, các dữ liệu khoa học chưa từng chứng minh elderberry hoạt động như một loại thuốc dự phòng có khả năng ngăn ngừa virus xâm nhập vào cơ thể trong đời sống thực tế [1]. Những lợi ích được ghi nhận của loại thảo dược này thực chất nằm ở việc hỗ trợ giảm nhẹ mức độ và rút ngắn thời gian biểu hiện của triệu chứng sau khi cơ thể đã phát bệnh [1].
Việc nhầm lẫn giữa công dụng hỗ trợ làm nhẹ triệu chứng và khả năng tạo màng bảo vệ ngừa nhiễm trùng khiến nhiều người chủ quan, lơ là các biện pháp phòng ngừa dịch bệnh cơ bản. Để hiểu đúng về giá trị y học của quả cơm cháy, chúng ta cần phân biệt rõ ràng giữa các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm và bằng chứng lâm sàng trên cơ thể người.
Cơ chế chống virus: Từ ống nghiệm đến rào cản thực tế
Cây cơm cháy đen (tên khoa học là Sambucus nigra L.) thuộc họ Adoxaceae, có nguồn gốc bản địa tại châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ [1]. Loại cây này có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học dân gian của nhiều nền văn hóa như một biện pháp xử lý tình trạng nhiễm virus, đồng thời là một trong những cây thuốc được sử dụng phổ biến nhất trên toàn cầu [2].
Trong môi trường phòng thí nghiệm, các hợp chất flavonoid từ Sambucus nigra đã cho thấy khả năng ngăn chặn virus xâm nhập vào tế bào vật chủ [3]. Cụ thể, sự ngưng kết của các flavonoid này có thể ngăn chặn sự lây nhiễm của virus cúm thông qua cơ chế ức chế cạnh tranh với virus và thông qua quá trình nội bào [3]. Quả S. nigra dường như có khả năng ức chế cạnh tranh quá trình virus cúm bám vào tế bào chủ để bắt đầu sinh bệnh học [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận hai hợp chất gồm 5,7,30,40-tetra-O-methylquercetin và 5,7-dihydroxy-4-oxo-2-(3,4,5-trihydroxyphenyl)chroman3-yl-3,4,5-trihydroxycyclohexanecarboxylate có tác dụng ức chế lây nhiễm virus H1N1 trong ống nghiệm bằng cách liên kết với các hạt virion H1N1, từ đó chặn đường xâm nhập hoặc nhận diện tế bào chủ [3]. Bên cạnh đó, cùng với các chiết xuất thực vật khác như Scutellaria baicalensis, Angelica dahurica, Camellia sinensis và Echinacea purpurea, quả cơm cháy đen được xếp vào nhóm có hiệu quả ngăn chặn sự xâm nhập hoặc bám dính của virus cúm A (IAV) vào tế bào vật chủ trong các mô hình nghiên cứu tự nhiên [4].
Ngoài cơ chế tác động trực tiếp lên virus, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hiệu quả chống lại sự nhiễm trùng của quả cơm cháy có thể đến từ việc kích thích miễn dịch và điều hòa miễn dịch qua việc tăng sản xuất cytokine từ bạch cầu đơn nhân [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng những kết quả ấn tượng này chủ yếu diễn ra trong môi trường ống nghiệm (in vitro) [3]. Việc một chất có thể bao bọc hạt virus trong đĩa nuôi cấy nhân tạo hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống siro hàng ngày sẽ tạo ra một lớp bảo vệ toàn diện bên ngoài niêm mạc đường hô hấp của con người.
Khoa học thực chứng: Elderberry chỉ giúp ích khi đã phát bệnh
Khi chuyển từ thí nghiệm tế bào sang cơ thể người sống, bằng chứng lâm sàng cho thấy elderberry không đóng vai trò phòng ngừa mà là hỗ trợ điều trị khi các triệu chứng ban đầu đã xuất hiện [1].
Một đợt đánh giá nhanh các nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng trên 936 người trưởng thành [1]. Kết quả chỉ ra rằng các chế phẩm đơn thảo dược từ quả Sambucus nigra L. (dạng chiết xuất hoặc viên ngậm) khi được dùng trong vòng 48 giờ kể từ lúc khởi phát nhiễm virus đường hô hấp cấp tính có thể giúp giảm thời gian và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cảm lạnh thông thường và cúm ở người lớn [1]. Cụ thể, người dùng ghi nhận mức độ thuyên giảm các triệu chứng dạng cúm như sốt, đau đầu, nghẹt mũi và chảy dịch mũi [1].
Đánh giá này cũng ghi nhận rằng trong vòng 2 đến 4 ngày can thiệp bằng S. nigra, đa số người trưởng thành tham gia thử nghiệm đã trải qua sự giảm triệu chứng đáng kể, với mức độ giảm trung bình đạt tới 50% [1]. Các chế phẩm thương mại của quả S. nigra trong các nghiên cứu lâm sàng này được khảo sát ở việc sử dụng ngắn hạn, kéo dài tối đa 16 ngày [1].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2021 cũng thống kê 4 thử nghiệm lâm sàng đối với quả cơm cháy, cho thấy việc sử dụng chiết xuất quả giúp giảm thời gian mắc bệnh và giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng như sốt, đau nhức, nghẹt mũi và ho [5]. Mặc dù hoa của cây Sambucus nigra đã từng được Ủy ban E phê duyệt cho cảm lạnh và cúm, nhưng tổng quan năm 2021 nhấn mạnh hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào về hoa cơm cháy đối với bệnh cảm lạnh và cúm thông thường [5].
Ở khía cạnh miễn dịch, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã ghi nhận sản phẩm Sambucol (chiết xuất cơm cháy đen chuẩn hóa) giúp rút ngắn thời gian mắc các triệu chứng cúm xuống còn 3 đến 4 ngày [6]. Huyết thanh giai đoạn hồi phục của nhóm sử dụng sản phẩm này cho thấy nồng độ kháng thể chống virus cúm cao hơn so với nhóm dùng giả dược [6]. Trước đó, sản phẩm Sambucol cũng đã chứng minh hiệu quả trong ống nghiệm chống lại 10 chủng virus cúm khác nhau [6].
Khi đánh giá tác động trên hệ miễn dịch khỏe mạnh bằng cách thử nghiệm trên các tế bào bạch cầu đơn nhân tách từ máu của 12 người hiến tặng khỏe mạnh, việc ủ tế bào với các chế phẩm Sambucol khác nhau (gồm dạng chiết xuất, dạng siro, dạng Immune System và dạng cho trẻ em) đã kích hoạt mạnh mẽ quá trình sản xuất các cytokine gây viêm [6]. Cụ thể, các cytokine IL-1 beta, TNF-alpha, IL-6 và IL-8 đều tăng đáng kể, trong đó chiết xuất Sambucol Black Elderberry Extract làm tăng lượng cytokine gấp 2 đến 45 lần so với chất hoạt hóa đã biết LPS (chỉ tăng 3,6 đến 10,7 lần) [6]. Riêng sự gia tăng biểu hiện của TNF-alpha được ghi nhận đột biến ở mức 44,9 lần [6]. Các nghiên cứu khác cũng xác nhận đặc tính điều hòa miễn dịch của chiết xuất cơm cháy thông qua việc tăng biểu hiện của IL-6, IL-8 và TNF [3].
Lợi ích thực tế và những giới hạn lớn của bằng chứng hiện nay
Dù mang lại những kết quả khả quan đối với việc giảm triệu chứng hô hấp, các chuyên gia cảnh báo rằng bằng chứng xung quanh elderberry còn nhiều khoảng trống và ranh giới rõ rệt.
Trước hết, bằng chứng về hiệu quả của quả cơm cháy đối với triệu chứng ho, cũng như nhu cầu sử dụng thêm các loại thuốc khác (bao gồm cả thuốc kháng sinh) để điều trị nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính hiện vẫn chưa rõ ràng và chưa nhất quán giữa các nghiên cứu [1]. Nghiên cứu năm 2020 cũng nhấn mạnh dứt khoát rằng hiện không có bằng chứng nào ủng hộ việc sử dụng quả S. nigra để điều trị hoặc phòng ngừa COVID-19 [1].
Thứ hai, mức độ nghiên cứu về tác dụng của quả S. nigra chống lại virus cúm mới chỉ được xếp loại B [3]. Phân loại mức B dựa trên tiêu chuẩn phân loại y học chứng cứ đã được xác thực, tương đương với mức "Bạn có thể áp dụng phương pháp điều trị này" (dựa trên các nghiên cứu cấp độ 2, cấp độ 3 hoặc phép ngoại suy cấp độ 1) [3]. Giới khoa học đánh giá rằng lĩnh vực này vẫn cần nhiều nghiên cứu sâu rộng hơn, bởi có rất ít cơ chế được làm sáng tỏ về mặt ức chế triệu chứng cúm [3]. Hiện vẫn cần thêm các nghiên cứu để xác định mức độ tác dụng kháng virus đến từ từng thành phần hóa học riêng lẻ hay từ sự hiệp đồng giữa các thành phần để nâng cao tiềm năng điều trị [3].
Đặc biệt, sự thiếu hụt các nghiên cứu đối đầu trực tiếp so sánh giữa sản phẩm chiết xuất S. nigra với các loại thuốc kháng virus tiêu chuẩn đang khiến việc đưa ra các khuyến nghị chi tiết và chuẩn xác cho ứng dụng y tế của loại thảo dược này trên lâm sàng hiện nay là chưa thực tế [2].
Những hiểu lầm cần dỡ bỏ khi dùng cơm cháy đen
Nhiều người tiêu dùng hiện nay vẫn giữ một số quan niệm sai lệch khiến việc sử dụng elderberry không mang lại hiệu quả như mong muốn:
Uống hàng ngày để thay thế vắc xin: Elderberry không thể cung cấp khả năng miễn dịch chủ động đặc hiệu giống như vắc xin cúm. Thảo dược này không tạo ra rào cản ngăn virus lây nhiễm từ người này sang người khác, và việc lạm dụng hàng ngày với suy nghĩ "không bao giờ bị lây cúm" là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học [1].
Càng uống muộn càng tốt: Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng hiệu quả làm giảm thời gian và mức độ nghiêm trọng của bệnh chỉ đạt được khi bắt đầu dùng chế phẩm trong vòng 48 giờ đầu tiên kể từ lúc các triệu chứng cấp tính bắt đầu bùng phát [1]. Nếu dùng sau mốc thời gian này, lợi ích thuyên giảm bệnh thường không còn rõ rệt.
Nghĩ rằng elderberry có thể diệt mọi loại mầm bệnh: Dù các chiết xuất đã thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và kháng virus trên thực nghiệm, phạm vi tác dụng lâm sàng chủ yếu mới chỉ được ghi nhận ở một số triệu chứng hô hấp cấp tính do virus cúm và cảm lạnh gây ra [1, 4]. Không có dữ liệu nào cho thấy elderberry tiêu diệt được toàn bộ các tác nhân gây nhiễm trùng khác [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng elderberry?
Tính an toàn của các sản phẩm cơm cháy đen nhìn chung được ghi nhận tích cực. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phê duyệt và công nhận cây cơm cháy đen nói chung là an toàn (GRAS) [2]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, các biến cố bất lợi là hiếm gặp và không ghi nhận bất kỳ sự kiện nghiêm trọng nào [1]. Thậm chí, theo báo cáo từ 2 nghiên cứu lâm sàng, các tác dụng phụ còn xuất hiện nhiều hơn ở nhóm đối chứng (nhóm không dùng elderberry) so với nhóm được điều trị [1].
Tuy nhiên, vẫn có những nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy hoặc đầy đủ để ủng hộ tính an toàn và việc sử dụng quả S. nigra cho phụ nữ mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú [1]. Do đó, nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng các chế phẩm cơm cháy.
- Người mắc bệnh lý nền hoặc đang điều trị thuốc chuyên khoa: Chiết xuất cơm cháy đen có khả năng kích thích sự sản sinh các cytokine gây viêm của hệ thống miễn dịch như TNF-alpha, IL-1 beta, IL-6 và IL-8 rất mạnh [6]. Do đó, những người đang có bệnh tự miễn, người đang phải điều trị bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh các phản ứng điều hòa miễn dịch không mong muốn.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng quả cơm cháy đen như một liệu pháp hỗ trợ sức khỏe khi thời tiết thay đổi, bạn nên lưu ý các hướng dẫn sau:
- Thời điểm can thiệp: Chỉ nên bắt đầu sử dụng sản phẩm ngay khi nhận thấy những biểu hiện đầu tiên của cảm lạnh hoặc cúm (như hắt hơi, sốt, nghẹt mũi, nhức đầu) trong vòng 48 giờ đầu [1].
- Thời gian sử dụng: Bằng chứng khoa học hiện chỉ hỗ trợ việc sử dụng ngắn hạn các chế phẩm thương mại, với thời gian can thiệp được nghiên cứu tối đa là 16 ngày [1]. Tránh việc lạm dụng uống kéo dài quanh năm như một thói quen thay thế thực phẩm.
- Liều lượng và dạng dùng: Các nghiên cứu đã sử dụng các dạng chiết xuất đơn thảo dược hoặc dạng viên ngậm ngậm trực tiếp [1]. Người tiêu dùng nên tuân thủ liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc tư vấn của dược sĩ, bác sĩ, do hiện chưa có liều chuẩn hóa chung cho mọi trường hợp.
- Biện pháp phòng bệnh căn bản: Để phòng ngừa sự lây truyền của các loại virus hô hấp, người dân cần duy trì các biện pháp phòng vệ đã được kiểm chứng: tiêm vắc xin cúm hàng năm, rửa tay thường xuyên với xà phòng, đeo khẩu trang ở nơi đông người, giữ ấm cơ thể, ăn uống cân bằng dinh dưỡng và uống đủ nước mỗi ngày.
Kết luận
Chiết xuất quả cơm cháy đen (Sambucus nigra) là một liệu pháp tự nhiên có tiềm năng hỗ trợ giảm thời gian và mức độ khó chịu của các triệu chứng cảm cúm nếu được sử dụng đúng cách trong vòng 48 giờ đầu phát bệnh [1]. Tuy nhiên, suy nghĩ uống elderberry hàng ngày để ngừa lây nhiễm virus là hoàn toàn sai và thiếu căn cứ y khoa [1]. Người tiêu dùng hãy tiếp cận các sản phẩm thảo dược với tâm thế tỉnh táo, kết hợp lối sống khoa học và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế thay vì coi bất kỳ loại thảo mộc nào như một "tấm khiên kỳ diệu".
