Trà hoa hòe quen thuộc trong đời sống hàng ngày của nhiều gia đình Việt. Nhiều người hái nụ hòe tươi trên cây đem hãm nước sôi uống ngay vì nghĩ đồ tươi giữ trọn dưỡng chất. Thắc mắc phổ biến đặt ra: dùng hoa hòe tươi có thực sự tốt hơn hòe khô đã qua sao vàng?

Câu trả lời ngắn gọn: hoa hòe khô đã qua xử lý nhiệt (như đồ hơi rồi sấy hoặc sao vàng sẫm) tốt hơn hòe tươi. Dữ liệu khoa học cho thấy nụ hòe được sấy đúng nhiệt độ hoặc sao vàng sẫm giúp tối ưu hóa hàm lượng hoạt chất sinh học, tăng khả năng chống oxy hóa và kháng khuẩn vượt trội so với nguyên liệu chưa qua chế biến nhiệt phù hợp [1], [2]. Hơn nữa, các đánh giá an toàn toàn diện hiện nay chủ yếu xác nhận độ an toàn trên dược liệu hoa và nụ hòe đã làm khô [3].

Cơ chế biến đổi hoạt chất khi sao nhiệt

Hoa và nụ hòe (tên khoa học Sophora japonica L. hoặc Styphnolobium japonicum) chứa hàm lượng cao các hợp chất flavonoid, nổi bật là rutin và quercetin [1], [3]. Rutin là hợp chất chống oxy hóa mạnh, có tiềm năng lớn trong các sản phẩm dược phẩm hỗ trợ điều trị bệnh lý liên quan đến hệ tim mạch và tuần hoàn [4], [5]. Ngoài ra, nụ hòe còn chứa các thành phần như narcissus và isorhamnetin [2].

Khi hãm trà từ hoa hòe khô, một thách thức tự nhiên là dược liệu khô có khả năng hút nước mạnh nhưng sự hòa tan của các hoạt chất dược lý đôi khi không hoàn toàn rõ rệt trong nước thông thường [6]. Xử lý nhiệt trước khi dùng đóng vai trò mở khóa sinh khả dụng của dược liệu. Sao rang là phương pháp chế biến nhiệt phổ biến nhất đối với nụ hòe trong y học cổ truyền, làm thay đổi chức năng trị liệu của dược liệu [1].

Khi gia nhiệt nụ hòe lên đến 240 độ C, hàm lượng rutin giảm xuống song song với sự gia tăng hàm lượng quercetin [1]. Quercetin có tác dụng kháng khuẩn và chống oxy hóa mạnh hơn đáng kể so với rutin [1]. Sự gia tăng quercetin nhờ quá trình xử lý nhiệt chính là cơ chế trực tiếp làm mạnh thêm hai tác dụng trị liệu này của nụ hòe [1]. Tuy nhiên, nếu gia nhiệt quá mức ở 300 độ C, nồng độ của cả rutin và quercetin đều bị suy giảm [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chế biến nhiệt hoa hòe?

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát ảnh hưởng của việc sao nhiệt lên đặc tính kháng khuẩn và chống oxy hóa của nụ hòe [1]. Nhóm nghiên cứu lấy nụ hòe tươi đem sấy bằng không khí nóng hoặc áp dụng các phương pháp sao khác nhau theo mô tả trong dược điển cổ truyền, bao gồm: sao vàng, sao vàng sẫm, sao cháy xém và sao thành than [1]. Sau đó, các nhà khoa học đo lường và so sánh tác dụng kháng khuẩn, tổng hàm lượng polyphenol và flavonoid, hoạt tính chống oxy hóa, cùng nồng độ rutin và quercetin trong dịch chiết methanol của 5 nhóm mẫu này [1].

Kết quả nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng nụ hòe sao vàng sẫm đạt hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa mạnh nhất, đồng thời giàu hàm lượng polyphenol nhất [1]. Trong 5 mẫu thử nghiệm, mẫu sao vàng sẫm cũng chứa lượng quercetin cao nhất [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là các phân tích hoạt chất và thử nghiệm được thực hiện trên dịch chiết methanol trong phòng thí nghiệm, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người uống nước hãm [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá toàn diện ảnh hưởng của 6 phương pháp làm khô khác nhau lên chất lượng của 3 phân loại hoa hòe dựa trên hình thái: dạng nụ hoa (HL), dạng hé nở một nửa (BK) và dạng nở hoàn toàn (SK) [2]. Cả 3 phân loại mẫu đều được xử lý qua các phương pháp: phơi âm can trong bóng râm ở nhiệt độ tự nhiên 25 độ C, phơi nắng, sấy khí nóng ở 60 độ C, sấy khí nóng ở 105 độ C, và phương pháp sấy ở 60 độ C sau khi đồ (hấp) hơi nước [2]. Nhóm nghiên cứu sử dụng quang phổ tử ngoại (UV), sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và phương pháp so màu để đo tổng flavonoid, rutin, narcissus, quercetin, isorhamnetin cùng các chỉ số chống oxy hóa (khả năng khử sắt Fe3+, quét gốc tự do DPPH, ABTS và FRAP), sau đó phân tích thống kê đa biến [2].

Kết quả nghiên cứu năm 2021 khẳng định có sự khác biệt rõ rệt về thành phần hóa học và hoạt tính chống oxy hóa giữa 3 phân loại hình thái hoa, cũng như giữa các phương pháp làm khô [2]. Phương pháp đồ hơi nước rồi sấy ở 60 độ C tỏ ra phù hợp nhất cho dạng nụ hoa (HL) và dạng hé nở (BK) [2]. Trong khi đó, phương pháp sấy khí nóng ở 60 độ C lại phù hợp cho dạng hoa đã nở hoàn toàn (SK) [2]. Đặc biệt, nghiên cứu kết luận điều kiện nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp đều làm giảm chất lượng cả 3 phân loại hoa hòe: sấy khí nóng ở 105 độ C và phơi mát tự nhiên ở 25 độ C đều không phù hợp để xử lý hoa và nụ hòe tươi [2].

Về khía cạnh chiết xuất hoạt chất rutin và khả năng chống oxy hóa trong ống nghiệm, một nghiên cứu năm 2018 đã dùng thiết kế Box-Behnken để tối ưu hóa điều kiện tách chiết rutin từ nụ hòe bằng dung môi cộng tinh sâu (choline chloride/triethylene glycol tỷ lệ 1/4) [7]. Ở điều kiện tối ưu (hàm lượng nước 18,1%, thời gian 28,3 phút, nhiệt độ 70 độ C, tỷ lệ lỏng-rắn 10 mg/1 g), hiệu suất chiết rutin đạt mức cao nhất là 279,8 mg/g [7]. Rutin tinh chế thu được có khả năng quét gốc tự do rất mạnh, với chỉ số EC50 (nồng độ ức chế 50% gốc tự do) đối với DPPH là 5,68 microg/mL, đối với gốc O2- là 0,19 mg/mL và đối với gốc OH là 0,28 mg/mL [7]. Một nghiên cứu khác năm 2023 sử dụng dung môi xanh choline chloride và ethylene glycol cũng cho hiệu suất chiết rutin cao gấp 1,34 lần so với dung môi methanol [4].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu hiện có cung cấp cơ sở vững chắc cho thấy việc chọn đúng giai đoạn phát triển của hoa (nụ, hé nở hay nở xòe) và áp dụng đúng mức nhiệt khi sơ chế quyết định trực tiếp đến hàm lượng flavonoid và khả năng dọn dẹp gốc tự do của dược liệu [1], [2]. Việc sao vàng sẫm ở nhiệt độ kiểm soát (dưới 240 độ C) mang lại lợi ích kép: vừa giữ được tổng lượng polyphenol cao, vừa chuyển hóa một phần rutin thành quercetin có dược tính sinh học mạnh hơn [1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Nhiều nghiên cứu chiết xuất rutin đạt hiệu suất cao sử dụng các hệ dung môi chuyên dụng trong công nghiệp (như methanol hoặc dung môi cộng tinh sâu) hoặc dùng sóng siêu âm ở tần số tối ưu 60-62 kHz [4], [5], [8]. Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2001 chỉ ra rằng dung môi nước không phù hợp cho việc chiết xuất rutin bằng sóng siêu âm do sự hình thành các gốc tự do trong quá trình chiếu âm [5]. Trong sản xuất hiện đại đối với dạng hạt cốm dược liệu hoa hòe, quá trình chiết xuất từ hoa khô trên quy mô bán công nghiệp đòi hỏi công nghệ quang phổ cận hồng ngoại (NIR) trực tuyến để giám sát hàm lượng rutin đạt trên 0,181 mg/mL nhằm tránh mẻ chiết bị lỗi chất lượng [6]. Điều này cho thấy việc tự hãm nước sôi tại nhà sẽ có hiệu suất thu nhận hoạt chất khác biệt so với chiết xuất phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa hòe

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng hoa hòe tươi hái xuống dùng ngay hoặc chỉ cần để trong nhà cho tự héo là tốt nhất. Thực tế, nghiên cứu năm 2021 chứng minh việc để hoa và nụ hòe tươi khô tự nhiên trong bóng râm ở nhiệt độ phòng 25 độ C làm suy giảm chất lượng dược liệu và hoàn toàn không phù hợp để chế biến [2]. Hái tươi mà không qua xử lý nhiệt thích hợp (như đồ hơi sấy 60 độ C hoặc sao vàng) sẽ bỏ lỡ cơ chế chuyển hóa tạo ra quercetin hoạt tính mạnh [1], [2].

Hiểu lầm thứ hai là sao càng kỹ, càng đen ở lửa thật lớn thì trà càng thơm và càng bổ. Khoa học đã chứng minh ranh giới nhiệt độ rất rõ ràng: nhiệt độ tăng đến 240 độ C giúp tăng quercetin, nhưng nếu quá nhiệt lên đến 300 độ C (tương ứng trạng thái sao cháy xém hoặc thành than quá mức), cả rutin lẫn quercetin đều bị phá hủy và sụt giảm nồng độ [1]. Ngay cả việc sấy khô bằng khí nóng ở 105 độ C cũng đã làm giảm chất lượng của nụ và hoa hòe so với mốc 60 độ C [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Một đánh giá an toàn toàn diện năm 2022 của Dược điển Hoa Kỳ (USP) đối với hoa và nụ hòe khô (Styphnolobium japonicum) dùng làm thành phần thực phẩm bổ sung cho biết: không có biến cố bất lợi nghiêm trọng hay độc tính nào được báo cáo trong các nghiên cứu lâm sàng trên người hoặc thực nghiệm trên động vật được rà soát [3]. Hoa và nụ hòe khô không liên quan đến các rủi ro sức khỏe nghiêm trọng khi được tiêu thụ đúng cách [3].

Tuy nhiên, có những nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng:

  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Báo cáo năm 2022 nhấn mạnh nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng vì hiện không có sẵn dữ liệu an toàn trên các nhóm dân số đặc biệt này [3].
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền: Mặc dù chưa ghi nhận tương tác thuốc trực tiếp đối với bản thân hoa hay nụ hòe nguyên bản, một số nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất đơn lẻ rutin hoặc quercetin có tiềm năng gây tương tác thuốc [3]. Do đó, người có bệnh lý nền hoặc đang uống thuốc tây y theo đơn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng trà hoa hòe thường xuyên.
  • Người dùng nguyên liệu tươi chưa rõ quy chuẩn: Đánh giá an toàn của Dược điển Hoa Kỳ được xác lập cụ thể trên nguyên liệu hoa và nụ hòe đã làm khô (dried flower and flower bud), không phải nguyên liệu tươi sống [3].

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Để tận dụng tối đa lợi ích của hoa hòe đối với sức khỏe tim mạch và chống oxy hóa, người dùng nên ưu tiên chọn mua hoặc tự chế biến hoa hòe khô theo đúng quy chuẩn khoa học thay vì dùng tươi.

Khi thu hái hoa hòe tươi chưa kịp chế biến ngay, bạn cần rải đều nguyên liệu ở nơi thoáng mát và thông gió, tránh chất đống gây hầm bí [2]. Khi chế biến, hãy phân loại riêng nụ hoa và hoa đã nở để kiểm soát chất lượng đồng đều [2]. Với nụ hoa và hoa mới hé, cách tốt nhất là đem đồ (hấp) hơi nước rồi sấy khô ở nhiệt độ 60 độ C; với hoa đã nở xòe, chỉ cần sấy khí nóng ở 60 độ C [2].

Trước khi hãm trà, bạn nên đem nụ hòe khô sao trên chảo đến mức vàng sẫm (dark yellow) để kích hoạt lượng polyphenol và quercetin lên mức cao nhất, giúp tăng cường khả năng kháng khuẩn và chống oxy hóa [1]. Lưu ý kiểm soát lửa vừa phải, tuyệt đối không để chảo quá nhiệt lên mức 300 độ C làm cháy đen dược liệu vì sẽ làm mất đi cả rutin lẫn quercetin [1]. Khi pha trà, do dược liệu khô có tính hút nước mạnh [6], bạn nên tráng qua nước ấm rồi hãm với nước nóng đủ thời gian để các hoạt chất từ từ hòa tan ra nước.

Tóm lại, dùng hoa hòe khô đã qua đồ sấy và sao vàng sẫm mang lại giá trị sinh học và độ an toàn vượt trội so với hoa hòe tươi. Việc kiểm soát đúng nhiệt độ sơ chế giúp bảo toàn rutin và gia tăng quercetin có lợi cho cơ thể [1], [2]. Hãy sử dụng trà hoa hòe sao vàng như một thức uống hỗ trợ sức khỏe cân bằng, và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu bạn đang mang thai, cho con bú hoặc đang điều trị bệnh mạn tính [3].